MANDELA NË NDIHMË TË NOLIT

Shumë nga ne do të kenë ndeshur, të cituar pjesërisht ose të riprodhuar të plotë, një vjershë me titullin “Merr e zgjidh”, ku karakterizohen e qesëndisen banorët e krahinave të ndryshme shqiptare; dhe që i atribuohet Fan Nolit.

Në një artikull të botuar në 17 korrik të vitit 2016 në Dita, studiuesi Nasho Jorgaqi – i cili e ka ndjekur dhe studiuar Fan Nolin gjithë jetën – e cilëson këtë vjershë “apokrife” dhe “thurje vjershërore” sipas stilit të një poeti model; duke përjashtuar mundësinë që të jetë vërtet e Fan Nolit.

Të përmbledhura, argumentet e Jorgaqit janë: ky krijim nuk gjendet në arkivin e Nolit, as rezulton të jetë botuar gjëkundi në shtypin e kohës dhe më vonë; bie ndesh me etosin e krijimtarisë së Nolit; dhe nuk i shfaq tiparet stilistike të ligjërimit poetik të këtij autori kaq të njohur.

Vetë statusi i këtij teksti – që nuk rezulton i botuar gjëkundi nën emrin e Nolit, por që megjithatë është publikuar gjerësisht dhe ka qarkulluar dhe vazhdon të qarkullojë në Internetin shqip – tërheq vëmendjen.

Dhe jo sepse këtë vjershë e ka shkruar ose nuk e ka shkruar Noli; por sepse kaq shumë lexues, me kompetenca letrare të ndryshme, e kanë pranuar tashmë si të atij poeti, aq sa kushedi ka përfunduar si më e cituara prej atij poeti në tekstet shqip sot.

Interneti njihet tashmë për misatribuime të tilla: kemi shkruar për një poemë që deri edhe kryeministri italian Matteo Renzi ia pat atribuar Borges-it (Punë etiketash); dhe pështjellime të ngjashme kanë ndodhur dhe vijojnë të ndodhin me krijime që i janë mveshur Marquez-it ose Neruda-s; pa folur pastaj për citatet dhe aforizmat e paqena (Kundera kundër); nuk po i përsëritim ato argumente këtu.

Sa për vjershën e Nolit, kaq i madh duket të jetë numri i atyre që e besojnë si autentike – ose që nuk marrin mundimin ta verifikojnë – sa mund të flitet për një “efekt Mandela”, ose atë dukuri të psikologjisë kolektive, kur segmente të gjëra të popullatës bashkëndajnë një kujtesë për ngjarje e trivia që nuk përkojnë me realitetin.

I përshkruar dhe i emërtuar nga studiuesja e kulturës pop Fiona Broom, efekti i referohet në emër besimit të rrejshëm të një shumice njerëzish anembanë botës se Nelson Mandela pat vdekur në burg dikur në vitet 1980.

Efektin e kanë krahasuar, për nga funksioni që përmbush, me teoritë konspirative; të tjerë përdorin teori konspirative për ta shpjeguar (thjesht kërkoni “Mandela Effect” në YouTube).

Pa u futur në hollësi, po mjaftohemi të sugjerojmë këtu se efekti Mandela ka të bëjë me “korrigjimin” e kujtesës kolektive për ngjarje ose trivia veçanërisht të njohura, në mënyrë të tillë që këto t’i përshtaten vizionit kolektiv për realitetin që kultivohet në fshatin global.

Në rastin tonë, të kësaj vjershe që i atribuohet me këmbëngulje Fan Nolit, edhe pse nuk duket të ketë ndonjë provë çfarëdo për këtë autorësi, dukuria ndoshta ka të bëjë me dëshirën tonë për të legjitimuar shkaqet dhe shtysat e konflikteve që ndodhin, kur shqiptarë nga krahina të ndryshme papritur e gjejnë veten së bashku, si kurrë ndonjëherë më parë, në mjediset virtuale të Internetit.

Edhe pse filologët mund të ngulin këmbë se vjershën në fjalë nuk mund ta ketë shkruar Noli, fakti që një numër kaq i madh njerëzish besojnë të kundërtën mjafton për ta përmbysur raportin vepër-autor, dhe për të identifikuar bindjen tashmë kolektive se një nga tiparet konstitutive të Fan Nolit, si vatër referimesh kulturore pop, është që ta ketë shkruar këtë vjershë.

Madje një ditë mund të zbulonim se e vetmja vjershë që njeh dhe mban mend nga Fan Noli pjesa më e madhe e lexuesve të sotëm shqiptarë qenka pikërisht kjo apokrifja, e cila qarkullon gjerësisht në Internet.

Aq është përhapur ky misatribuim, sa e gjen deri edhe në tekste ku gjithsesi nuk duhej të ish shfaqur, si për shembull te ky status në FB i Ministres së Kulturës Mirela Kumbaro, e cila e përdor një nga strofat e vjershës, ku lëvdohen kolonjarët, si hyrje mikluese në një njoftim të saj për një ekspozitë fotografish të vjetra në Ersekë.

Vështirë të thuash se Kumbaro do të kish përdorur strofën përkatëse nga vjersha, me rastin e ndonjë eventi bie fjala në Pukë: “A të duhen budallenj/Ca gomerë e ca kopukë/Hajdut, kaçak e batakçinj/Shko e merri mu në Pukë”; ose në Kavajë: “Po kërkove kokëpalarë/Kryengritës dhe gomarë…”; ose në Elbasan: “Po qejflinj a të duhen/Që me jevga dinë të kruhen/Zonja që pjellin çdo vit/Veç Elbasani i rrit.”

Në të vërtetë, vetë suksesi i kësaj vjershe apokrife, që tashmë ka hedhur mirë rrënjë në mjediset aq dypërmasore të rrjeteve sociale dhe të Internetit shqip, dëshmon nevojën e pjesëmarrësve në këtë kakarisje kolektive në rrjetet virtuale, për t’i legjitimuar realitetet e sotme përgjithësisht banale, duke i ankoruar në kyltyr.

Pa çka se kjo nevojë për legjitimim e ka shndërruar Nolin në poetin qesëndisës të frymës që sundon sot në mjediset publike në Shqipëri, duke filluar nga parlamenti dhe nga komentet në mediat dhe nga vetë mediat online, ku debatet ndërtohen jo mbi konfliktet e ideve, por mbi gjeografinë dhe stereotipet folklorike.

Dhe kush mund të pritej që ta bënte këtë më mirë se Noli, i cili aq famshëm i ka qesëndisur, në kohën e vet, bëmat dhe komeditë në parlamentin e fundviteve 1920:

Fyt’ i Floqit po pëllet/Top’ i Krosit po kërcet:/Ç’është ky sheqer-kësmet?/Hallvaxhin’ e pamë mbret!

 

REVOLTË APO POPULIZËM?

Një fantazmë e re po sillet rrotull në Europë dhe gjetiu në botën Perëndimore: populizmi. Pas fitores së Trump-it në ShBA, e cila iu faturua me të madhe “populizmit” të këtij kandidati, tani i erdhi radha humbjes së Renzi-t në referendumin e tanishëm në Itali që t’i faturohet edhe ajo propagandës dhe premtimeve “populiste” të partive anti-establishment, që nga M5S te Lega Nord. Në të dy rastet, populizmi është konsideruar si shkak dhe nxitje artificiale për reagimin e zgjedhësve kundër elitave, dhe veçanërisht kundër elitave financiare ndërkombëtare, të cilat ndjekin axhenda pa ndonjë lidhje me shqetësimet poshtë.

I paraqitur dhe i gjykuar kështu, duket sikur populizmi është fatal për demokracinë; pa çka se, të paktën në rastin italian, vështirë të thuash se referendumi nuk ishte “demokratik”, përkundrazi; ose të paktën si proces dhe pjesëmarrje ishte më “demokratik” se përmbajtja e tij, ose natyra e ndryshimeve kushtetuese të propozuara. Madje tani po lexoj një editorial të Ezio Mauro-s në La Repubblica ku akuzohet vetë Renzi për “populizëm”, meqë fushata e tij pro-referendare kish elemente të antiparlamentarizmit dhe nxitjes së instinkteve anti-politike, të dukshme në përpjekjet për thjeshtim absolut të politikës, reduktim të ligjërimit politik në një zgjedhje mes PO-së dhe JO-së dhe në shpërfilljen e dallimeve midis së majtës dhe së djathtës.

Për të gjitha këto mund të diskutohet dhe me siguri do të diskutohet; por çfarë ia vlen të vihet menjëherë në pah, është se populizmi nuk mund të përdoret si gjethe fiku, për të maskuar indiferencën e elitave të sotme ndaj atyre zgjedhësve që i kanë votuar në pushtet.

Sa i përket Europës, ndoshta është pikërisht kjo indiferencë e bashkëlidhur me vullnetin për të ecur me hapin e togës, ose të Brukselit, që po i ndihmon partitë e djathta, ndonjëherë edhe fare margjinale, që të fitojnë më shumë vota se ç’mund t’u mbajë kurrizi, sa kohë që propozimet e tyre janë më me këmbë në tokë se ato të establishment-it.

Pas fitores së Trump-it, ndoshta edhe Renzi duhej ta kish parë më mirë se zgjedhësit e tij nuk po perceptonin askurrfarë avantazhi politik, ekonomik dhe qytetar, nga besnikëria e deritashme italiane ndaj Bashkimit Europian dhe përkatësia në Euro; të cilat për Italinë janë përkthyer, këto 15 vjetët e fundit, si papunësi, ikje e trurit, shkatërrim i indit të bashkëjetesës civile dhe kriza të njëpasnjëshme refugjatësh, të shkaktuara nga luftëra për Italinë në thelb krejt të kota (si ajo e Sirisë), madje kundërprodhuese (si ajo e Libisë); pa folur për dëmet ekonomike që i kanë shkaktuar Italisë sanksionet, gjithnjë të imponuara, kundër Rusisë.

Prandaj kjo që po ndodh do të jetë më shumë një përpjekje për t’u kujtuar elitave se me votën e kujt qëndrojnë në fuqi (natyrisht jo të Merkelit & Co.), sesa një efekt anësor i “populizmit.”

NERVAT NË SHQIPEN E SOTME

Kam shkruar tashmë për përhapjen çuditërisht të madhe, në shqipen bisedore, të fjalës nerv – huazim në zanafillë libror dhe relativisht të ri, e që megjithatë tashmë ka zënë vend në leksikun elementar të gjuhës.

Përdorimin e zgjeruar i kësaj fjale, sidomos në shumës, nerva, për të shënjuar mendjen[1] veçanërisht në rrethana kur kjo nuk funksionon mirë ndoshta e shpjegon tabuja që ka shoqëruar dhe vazhdon të shoqërojë patologjitë psikike.

Kështu, shqipja do të parapëlqejë shprehjet vuan nga nervat, ose është sëmurë nga nervat ndaj shprehjes ka probleme mendore; sepse nervat kanë natyrë më materiale e më trupore se mendja; dhe ashtu sëmundjet mendore do të grupohen me sëmundje të tjera, që prekin organe dhe sisteme të tjera të trupit.

Por ky eufemizëm nuk lidhet drejtpërdrejt me përdorimin e fjalës nerva për të shënjuar shkallën e kontrollit a të disiplinës mendore të dikujt, sidomos në momentet kur ky kontroll dështon ose rrezikohet të dështojë.

Në shprehje si nuk kam nerva ta duroj (dikë), që shpesh reduktohen në nuk kam nerva, termi ka të bëjë me aftësitë për të përballuar me sukses stimuj negativë nga mjedisi.

Prandaj, dikush me nerva të forta arrin të durojë më mirë se ai tjetri, që i ka nervat të dobëta dhe, sipas rastit, shpërthen ose tërhiqet ose jep ndonjë reaksion tjetër, pa e përballuar dot tensionin e një situate të pakëndshme.

Në këto përdorime, nervat dalin si një lloj virtyti i karakterit, i ngjashëm me vetëpërmbajtjen, rezistencën ose aftësitë për të duruar a përballuar, me qetësi, një të keqe ose, të paktën, një diçka që nuk na pëlqen. Ashtu nervat do të ishin edhe faktori disiplinues i marrëdhënieve tona me të tjerët, i fytyrës që tregojmë në publik; ose edhe i kujdesit për t’ia mbajtur ego-n të nënshtruar superegos. Nervat janë pra jo vetëm virtyt në vetvete, por edhe mbrojtje e virtyteve të tjera – si trimëria, guximi, gjakftohtësia, urtësia, maturia – nga impulset egoiste, frika, dhe emocione të tjera asociale.

Me metonimi, reaksioni që jep dikush përballë një sfide ndaj këtyre nervave është që të inatoset, të zemërohet a të nxehet – ku zemërimi paralajmëron gatishmërinë për ta zgjidhur një situatë kritike nëpërmjet një veprimi të dhunshëm: një fjale të ashpër, një fyerjeje (passage à l’acte).

Shqipja këtu thotë: m’u ngritën nervat, më hipën nervat, ose në ndërtime kauzative: ia ngriti nervat, mos më hip nervat kot. Edhe në këto ndërtime, nervat vazhdon të shënjojë në mënyrë neutrale virtytin e kontrollit mendor; ndërsa zemërimin e jep metafora e kalimit nga POSHTË LART, ose e ngritjes (hipjes, etj.).

Nëse, përkundrazi, nervat i përfytyrojmë si një lloj energjie mendore, atëherë ngritja e nervave do të ishte kalim i kësaj energjie nga një nivel në një tjetër më të lartë, ose të paktën më afër pragut të “shkarkimit.”

Në këtë kontekst, dikujt që i janë ngritur nervat mund edhe t’i ulen ose t’i bien, duke u zhvendosur kështu nga LART POSHTË; çfarë konfirmon një lloj gjeometrie të energjisë mendore/emocionale, ku inati është LART ndërsa qetësia POSHTË; dhe procesi i të zemëruarit paraqitet si një lloj ngjitjeje.[2]

Metonimia, ose kalimi i fjalës nerva nga kuptimi “kontroll a disiplinë e mendjes” në “zemërim, inat” arrihet pastaj në shprehje të tilla si jam gjithë nerva, ishte me nerva, pse kaq me nerva ti? le ta zgjidhim këtë punë pa nerva, ka nerva (dikush) e ndonjë tjetër.[3]

Të vihet re se edhe këtu nervat sërish shënjojnë kontrollin ndaj një emocioni negativ ose shtyse për të reaguar dhunshëm; por tashmë ky kontroll rrezikon të mos funksionojë mirë, sepse personi në fjalë po lë të kuptohet se është zemëruar.

Kjo lidhet pastaj edhe me dallimin e hollë midis dikujt që është nervoz dhe dikujt tjetër që është nevrik[4]; sepse nervozi arrin ta ruajë kontrollin, edhe pse me vështirësi të mëdha, ndërsa nevriku jo. Nga ana tjetër, nervozit jo gjithnjë i janë ngritur nervat, edhe pse nervat mundet ndonjëherë ta tradhtojnë. Në këtë rast të fundit, nervat shënjojnë nervozizmin, ose pamundësinë për të ruajtur qetësinë e jashtme, në rrethana stresi ose “presioni”. Nëse nervoz është neurotiku, nevrik priret të jetë psikopati.

Po çfarë ndodh kur dikujt i ngrihen nervat përtej një caku të përballueshëm? Kjo varet nga statusi dhe karakteri: njëri mund të shpërthejë në sharje, një tjetër mund të godasë me grusht ose me dosje, një i tretë mund t’i komunikojë vartësit pushimin nga puna ose, anasjelltas, mund t’i thotë boss-it të vet se çfarë ka menduar për të prej kohësh; një i katërt mund të nisë të shkatërrojë mobilje dhe orendi gjithfarësh, ose t’i bjerë murit me me kokë.

Thuhet në këtë rast se personin e lëshuan (e lanë) nervat. Përkundrazi, shprehjen krizë nervash shqipja sikurse shumë gjuhë të tjera europiane e ka rezervuar tradicionalisht për femrat[5] – meqë për burrat thuhet në raste të atilla se iku nga fiqiri (nga meseleja).

Në kulturat mesdhetare por jo vetëm, krizat e nervave jo vetëm u bien rregullisht femrave, por edhe shfaqen me një repertor simptomash pak a shumë standard: viktima e krizës bën gjeste të ekzagjeruara, shtrihet përdhe, godet kokën me duar, shkul flokët, përjeton palpitacione, bërtet ose mbyll sytë, humb ndjenjat etj. Në popull këtë lloj sjelljeje mund ta dëgjosh të quhet edhe krizë histerike.[6]

Duket sikur, në këto modele folklorike të sjelljes gjinore, burri të cilin e lëshojnë nervat priret të ushtrojë dhunë ndaj të tjerëve; ndërsa gruaja dhunën kërkon ta ushtrojë ndaj vetes.

Nga ana tjetër, e shkurtër është distanca kuptimore midis dikujt që pëson krizë nervash (ose nervore) dhe dikujt tjetër që vuan nga nervat; sepse çfarë është ai që vuan nga nervat, përveçse dikush që jo vetëm nuk arrin dot të ruajë kontrollin ndaj vetes në situata stresi, por edhe reagon ndaj këtyre situatave duke e humbur kontrollin, pra nëpërmjet një krize nervash?

Një lidhje e tillë, që njihet edhe në kultura të tjera, do të shpjegojë pastaj edhe pse sëmundjet mendore që nuk e prekin intelektin, të tilla si neurozat ose depresioni,[7] janë konsideruar – tradicionalisht – si sëmundje të femrave, grave dhe vajzave; të cilat janë gjykuar si vetvetiu me nerva të dobëta; dhe për të njëjtën arsye, të njëjtat nerva të dobëta te një djalë a një burrë ose shihen si shenja feminiliteti të papranueshëm (ose të së qenit gay), ose i faturohen një ezaurimenti nervor (ose, siç thuhet sot, një lodhjeje). Sipas kësaj dinamike të diktuar nga fakti që në shoqëritë tradicionale burrat janë seksi në kontroll, ndërsa gratë janë seksi i kontrolluar, prej të parëve pritet të jenë, në rastin më të keq, psikopatë, ndërsa prej të dytave të jenë neurotike; ose, për ta thënë më thjesht, burrat do të ishin nevrikë, ndërsa gratë nervoze.

 


[1] Nuk do të merrem, përkundrazi, me kuptime të tjera të fjalës nerv, të tilla si kuptimi thjesht anatomik, ose kuptimi “forcë e brendshme shprehëse, fuqi”, si në thënien nerv poetik, që i përkasin ligjërimit libror. Në përgjithësi, për trajtimin leksikografik të fjalës nerv, së bashku me kritikën përkatëse, e referoj lexuesin te shkrimin i lartcituar, i janarit 2016.

[2] Te grupi i fjalëve nxehem, nxeh, i nxehur i njëjti kalim shprehet sërish me “ngjitje”, por tashmë metaforikisht, në shkallën e temperaturës. Të krahasohen këto me ndizem, marr (zjarr) kot, etj.

[3] Brenda këtij kuptimi, të vërehet një paralelizëm me ndërtime të ngjashme, ku në vend të nerva del fjala xhinde: e kapën xhindet (dikë), i kërcyen xhindet, i hipën xhindet, i zbritën xhindet, i ranë xhindet, është me xhinde. Duke qenë xhind-i figurë mitologjike, shprehjet me këtë fjalë që shënjojnë dukuri psikologjike bazohen mbi një “teori” të ndryshme të funksionimit të mendjes. Zëvendësimi i xhinde me nerva ka ruajtur strukturën frazeologjike, por e ka ndryshuar me rrënjë teorinë. Të krahasohen këtu edhe shprehje të ngjashme, si i hipën (i kërcyen) kacabunjtë, i ikën (i ranë) kacabunjtë; ku sërish zemërimi jepet me kryemetaforën e “ngjitjes.”

[4] Kjo e dyta, pas gjase, huazim nga greqishtja e re νευρικός, me kuptimin “nervoz, anksioz, i irritueshëm”. Këtyre kuptimeve u përgjigjet edhe italishtja nervoso, nga ka ardhur shqipja nervoz; çka do të thotë se nevrik ka pësuar, në shqipe, një zhvillim kuptimor specifik, për t’u dalluar nga nervoz.

[5] Kujtoj titullin e një filmi të njohur të Almodóvar-it, Mujeres al borde de un ataque de nervios, që mund ta përkthenim si “Gra në prag të një krize nervash.”

[6] Fjalën histeri Fjalori i Shqipes së Sotme e përkufizon si “sëmundje nervore që shfaqet me turbullime të gjendjes shpirtërore e mendore dhe shoqërohet me të qeshura të shfrenuara, me lot, etj.” Referimi ndaj gruas është më se implicit. Edhe te mbiemri histerik, shembulli që sillet për të ilustruar përdorimin është grua histerike. Përkundrazi, psikiatria moderne e përkufizon histerinë si një çrregullim psikologjik që karakterizohet nga konversioni i stresit psikologjik në simptoma fizike (somatizim), amnezi selektive, emocione të cekëta dhe të paqëndrueshme dhe sjellje tejet dramatike ose që kërkon të tërheqë vëmendjen; por pastaj duke specifikuar se termi tashmë është braktisur, si jo-shkencor.

[7] Ndryshe, p.sh. nga skizofrenia ose psikozat në përgjithësi.

TRE BREZA MJEKËSI

Dekadën e fëmijërisë sime në vitet 1960 e përfytyroj edhe në trajtat e një provëze prej qelqi ku përziheshin dhe kombinoheshin së bashku dhe pastaj piqeshin në flakë lloj-lloj teorish dhe praktikash të sëmundjeve dhe të mjekimit, ca të lashta dhe të pakohë, ca hipermoderne, ca të trashëguara gojazi, ca të mësuara në shkollë.

Ishte stërgjyshja ime, që i përkiste shekullit XIX, dhe që mua, kur sëmuresha, më mjekonte duke më fërkuar me vaj ulliri dhe, sidomos duke më yshtur. Kapte me mashë një thëngjill pak të fjetur nga soba dhe e hidhte për ta shuar në një gotë të trashë qelqi, të mbushur përgjysmë me ujë; pastaj më spërkaste me atë ujë nga koka te këmbët, nën breshërinë e kritikave racionaliste.

Ishin dy vajzat e saj, gjyshja ime dhe e motra e pamartuar, që i përkisnin brezit të munduar, të dhjetuar dhe të lemerisur nga tuberkulozi – gjyshja ime e kaloi gjithë jetën duke u radiografuar në mushkëri; por këto vinin edhe nga një shtresë qytetare e emancipuar, që përfitoi nga hapja e Shqipërisë në vitet 1930, për të thithur dije nga Perëndimi.

Motra e gjyshes sime, që kish ndjekur një shkollë amerikane në Tiranë para se të shkonte për studime në Firence, barte edhe një kulturë mjekësore të bazuar në higjienën, të cilën edhe e propagandonte me zell: ajër i pastër, ujë dhe sapun, pak gjimnastikë, jod në breg të detit sipas mundësive, dhe një purgativ (“kripën”) çdo fund jave për të pastruar organizmin nga helmet.

Ky ishte edhe brezi i llixhave, një fjalë që më është dashur shumë kohë ta rrok në kuptimin e saj kulturor.

Të tria këto motra, sikurse shumica e shqiptarëve aso kohe, i shpjegonin sëmundjet banale – si të ftohtët, bronkitet, gripin – me teorinë e poreve; sipas së cilës të ftohtit futej në trup nëpërmjet poreve të hapura të lëkurës.

Teoria kërkonte që të visheshe trashë përjashta në dimër dhe sidomos të ruheshe e të mos dilje nga shtëpia menjëherë pas banjës, ose me kokë të lagur, kur “poret” ishin maksimalisht të hapura. I porsadali nga banja ishte po aq i brishtë sa kërthiu i porsalindur.

Kujdes i madh duhej bërë ndaj “korrenteve” të ajrit që vinin nga një derë a dritare e hapur; sidomos kur të këto të rrihnin kurrizin, ose pjesë të tjera të zbuluara të trupit.

“Ajri i ftohtë mund të hyjë në trup nëpërmjet poreve, njëlloj siç hyn ajri i ftohtë në një shtëpi me dritare të hapura.”

E thënë kështu, kjo tingëllon si një këshillë mes këshillave nga libri i urtësisë mjekësore në vitet e fëmijërisë sime; diçka që kushdo në Shqipëri do të ma kish thënë.

Në të vërtetë, e kam nxjerrë nga një libër që ilustron parimet e mjekësisë tradicionale kineze (“Hot and Cold Diseases,” nga Richard Gary Heft).

Në çdo rast, kultura mjekësore qytetare, në Shqipërinë e asaj kohe dhe sot e kësaj dite, nuk rridhte gjë prej mjekësisë tradicionale kineze; por pasqyronte më tepër të kuptuarin intuitiv të shëndetit dhe të sëmundjes.[1]

Rrënjët ky botëvështrim i kishte në teoritë e lashta të Hipokratit dhe të Galenit të katër humoreve dhe të katër “kualiteteve” elementare të shëndetit: nxehtë, ftohtë, lagur, thatë, të cilat lidhen me Katër Elementet: Zjarri, Ajri, Dheu dhe Uji.

Për këtë arsye, edhe lagia ose kontakti me ujin kishin pjesën e vet të fajit kur dikush sëmurej: ose do të ish lagur në shi, ose do t’i kishin futur ujë këpucët, e kështu me radhë.

Thuhej: je ftohur, ke marrë të ftohtë, ke të ftohtë në mushkëri, të janë ftohur zorrët, të ka ftohur era kurrizin (shpatullat). Ose edhe e kundërta, sipas një zhvillimi kuptimor metonimik: pleviti, emri popullor i pleuritit ose mahisjes së cipës mbështjellëse të mushkërive (pleurës), merrte kuptimin “i ftohtë i madh” dhe shënjonte temperaturën e ulët të mjedisit, ashtu siç përjetohej nga subjekti (“është pleviti përjashta”); që këtej edhe folja plevitosem, “kam shumë ftohtë”, p.sh. “ndize atë të shkretë sobë se u plevitosëm.”

Këtij organizimi elementar të mjedisit fizik i shtoheshin edhe dy përmasa të tjera: lart/poshtë, dhe jashtë/brenda; sikurse edhe një aksiologji specifike e pisllëkut, i cili buronte në analizë të fundit prej dheut dhe jashtëqitjes, gjendej poshtë dhe vinte nga jashtë brenda, njëlloj si ajri i ftohtë dhe të këqija të tjera të ngjashme.

Të sëmurët duheshin mbajtur rigorozisht ngrohtë; para-së-gjithash ngrohtë; të-mbuluar-deri-në-fyt-me-shtatë-batanije leshi-dhe-me-sobën-të-ndezur-në-dhomë ngrohtë. Synimi i çdo mjekimi të mundshëm ishte djersitja, që këtej edhe përdorimi agresiv i antipiretikëve, që nga aspirina te gjithfarë preparatesh të tjera.

Djersa shihej si lagështia e keqe që duhej nxjerrë nga trupi, për ta lënë këtë të thatë; sikurse ishte uji bartësi i të ftohtit, që kish shkaktuar të ftohtit.[2]

Jo më kot thuhej, në atë kohë, se shumë sëmundje kishin diçka të bënin me ujin: gjuri mund të mblidhte ujë, por edhe mushkëritë, madje edhe koka.

Kur dikush sëmurej seriozisht, kujdes duhej bërë edhe për ajrimin e dhomës; për të larguar që andej miazmën, ajrin e keq ose “ajrin e natës.”

Për të njëjtën arsye, thuhej edhe se “ku hyn dielli nuk hyn mjeku”: drita dhe ajri i pastër nga lart sillnin vetvetiu shëndet; errësira gatuante kalbëzim dhe vuajtje poshtë.

Këtij regjimi dhe disiplinimi “fiziologjik” i kundërviheshin teoritë mjekësore të shekullit XX, të sjella në familjen time prej tim eti, mjek i diplomuar dhe pozitivist i bindur.

Im atë e luftonte sëmundjen me antibiotikë – të cilët vinin herë si injeksione, herë si pluhura, herë si “kokrra” a hapje. Fjala penicilinë, aso kohe, ende nuk e kish humbur aurën magjike.

Kësisoj, me mua praktikoheshin njëkohësisht tre lloje mjekësish: besëtytnia dhe rituali i stërgjyshes; mjekësia e humoreve dhe e poreve, e dritës dhe e errësirës, e kompresave dhe çajrave, e ajrit dhe e ujit; dhe mjekësia e antibiotikëve (që për sëmundjet e të ftohurit ishte po aq magjike sa të tjerat, në atë masë që këto shkaktohen prej viruseve).

Fëmijëria ime nuk ish aq e mbrojtur, sa ç’mund të më duket mua sot; në fakt, mes moshatarëve të mi, mbaj mend çalamanë prej poliomielitit, rakitikë me ballin të kërcyer si çekiç, të tjerë me buzë lepuri, fëmijë me kurrizin të dalë a me gjoksin të shtrembëruar si të pulës, fëmijë me mish në hundë, fëmijë që u merrej goja a me defekte shqiptimi, fëmijë me sy të shtrembër, fëmijë “me vrimë më zemër”, fëmijë me njërin krah të tharë, fëmijë me bark të fryrë…

Unë mund t’i shihja madje t’i njihja vërtet të gjithë këta, por prindërit e mi i vuanin si ankth, sikurse i vuanin edhe prindërit e tyre si fatkeqësi dhe dhimbje dhe trashëgim nga një epokë ku jeta paguhej më lirë.

Në të njëjtën kohë, integrimi social i brezit tim, në vitet 1960, parakuptonte vaksinat: që nga ajo kundër lisë, tek të tjera kundër fruthit dhe tuberkulozit dhe sëmundjeve të tjera ngjitëse.

Vaksinat aso kohe ishin mënyra si na mjekonte shteti; çfarë dukej qartë edhe tek rituali i aplikimit të tyre kolektiv, në shkollë a në lagje; kafshime dinake gjarpri që shndërroheshin pastaj në tatuazhe minimale jo vetëm për të mbajtur larg të keqen, por edhe për të lajmëruar përkatësinë tonë tek të shëndetshmit.

Kur kam qenë në fillore, e ndoshta edhe pak më vonë, mbaj mend që kish ende ca prej nesh që, pasi u dilte pozitive prova Mantoux, mjekoheshin nikotibinë në shkollë (term i cili atëbotë përdorej në shumës: nikotibina), për të luftuar një ekspozim potencialisht fatal ndaj bacilit të Koch-ut.

Tuberkulozi vetë ishte luftuar madje çrrënjosur me sukses në Shqipëri; por hijet e tij, gjurmët e plagëve, kujtimi i ngjethshëm i kollitjes me gjak dhe kavernave dhe pneumotorakseve, shoqëruar nga tmerri i frymës që mungonte, ende silleshin rrotull në mendjet e mjekëve dhe të publikut.[3]

Në ato vite qëllonte të shihje, në trotuar, pllaka të shënjuar me kryq të kuq dhe me mbishkrimin “Mos pështyni përtokë.” Porosia sot mund të dëgjohet si thjesht higjienike madje padronizuese, por në të vërtetë lidhej edhe ajo me mbrojtjen ndaj tuberkulozit.

Edhe pse tashmë i armatosur me fjalën e fundit të farmakologjisë sovjetike, im atë mjek gjithnjë besonte tek teoria e djersitjes: të ftohtit do të kurohej para së gjithash duke e nxehur viktimën, ose duke e futur në furrë.

E rëndësishme për të, si mjek dhe si prind, ishte edhe që unë i ftohuri rishtas të mos e lija pa identifikuar shkakun e kësaj katastrofe të re: “Përpiqu ta gjesh ku je ftohur!” Ashtu pësimi do të shndërrohej në mësim dhe sëmundja nuk do të shkonte kot, ose pa luajtur edhe ajo një rol pedagogjik. Sipas kësaj metode terapeutike, i sëmuri gjithnjë duhet të ndihej pak me faj për çfarë i kish ndodhur – në mënyrë që të shmangte rrethana të ngjashme në të ardhmen.

Sikur të mundja, do të kisha vizatuar për të një hartë të Tiranës, me të gjitha vendet ku mund ta kisha marrë të ftohtin: një fushë futbolli, një park ku isha ulur përdhe, një sallë me dritaren të hapur pas shpinës, një akullore a pije e ftohtë a çezmë ku kisha futur kokën, një pellg ku më ishin lagur këpucët, pastaj çorapet dhe më në fund këmbët; ose një stol i qullur stadiumi, ku më ishin lagur pantallonat.

Rituali suprem, kundër kësaj të keqeje kaq sfilitëse për fëmijët, prindërit dhe krejt demografinë socialiste, ishte tonsilektomia, ose heqja e bajameve, si sakrificë simbolike për ta mbajtur të ftohtit larg a një lloj syneti i organeve të frymëmarrjes, që do të siguronte tash e tutje shëndetin.

Kish edhe një fillesë të fundit, që e përmbyllte historinë mjekësore të fëmijërisë sime: multivitaminat, që dërgonte im gjysh “nga Amerika” – dhe që vinin në shishe të bukura dhe kompakte, plot kapsula ngjyrë thane të pjekur.

Multivitaminat ishin edhe ato barna, ama që duheshin marrë jo kur ishe sëmurë, por kur ishe i shëndetshëm dhe faqekuq. Për mua atëherë mjaftonte të dija që “bënin mirë”, sepse “forconin.”

Ishin gjithsesi kohë heroike – kur brezit tim, me sytë gjithë sklepa, i duhej të përballonte urtësinë, fanatizmin dhe kokëfortësinë e dhjetëra shekujve magji, besëtytni dhe racionalizëm; ose përballjen shpesh antagoniste të mjekësisë tradicionale me qasjen e ftohtë të shëndetësisë publike.

Barrën e frikës dhe të përgjegjësisë e bartnin këtu prindërit, si ura në kapërcyell midis privates dhe sociales; prindët që dashur pa dashur gjithnjë duan të diagnostikojnë dhe të mjekojnë te fëmijët e tyre sëmundjet e veta të qena e të paqena; sikurse duan të luftojnë me frikërat dhe fantazmat e një brezi më parë.

Të bindur se e keqja, dhe vdekja, mbetet gjithnjë e njëjtë me veten, pavarësisht nga maskat që ndërron.


[1] Teorinë foklorike të poreve dhe shpjegimin “termik” intuitiv të shumë sëmundjeve të zakonshme e ndesh sot e kësaj dite anembanë botës, përfshi edhe kulturat latino-amerikane.

[2] Kombinimi i djersës me të ftohtin duhej shmangur me çdo kusht – përveçse kur dikujt i shkonin “djersë të ftohta.”

[3] Atëherë për dikë që vuante nga tuberkulozi thuhej: “është (ose ishte) tuberkuloz.” Sëmundja gjithnjë do të zgjaste aq sa të shndërrohej në mbiemër.

SHAHU I KAMPIONËVE

Disa prej nesh ende e përfytyrojnë shahun e nivelit botëror si dyluftim titanësh që shkëmbejnë mes tyre goditje vdekjeprurëse, kombinacione djallëzore dhe sakrifica brutale, jo vetëm për ta arritur fitoren, por edhe në emër të kreativitetit, estetikës dhe lojës si një formë arti të bukur.

Të tjerë, që e dinë tashmë se kohët e shahut romantik kanë perënduar, sërish shpresojnë që ndonjë prej lojërave, gjithnjë e nivelit më të lartë, të shpërthejë befasisht në një festival aktesh heroike-dramatike, si qëmoti.

Dhe me qëmoti nuk kam parasysh vetëm fillimet e shahut modern dhe figurat legjendare të Andersen-it, Morphy-t, Chigorin-it dhe të tjerëve; madje as periudhën klasike të shahut, që nxori kampionë të kalibrit të Lasker-it, Capablanca-s dhe Alekhin-it, artistë të skakierës dhe autorë lëvizjesh dhe kombinimesh të paharrueshme.

Kam parasysh vetëm atë epokë që u parapriu ditëve tona, të kompjuterëve që luajnë shah.

Ka qenë një kohë kur edhe kampionati botëror i shahut, pa çka se ndiqej nga një grusht të apasionuarish krenarë për hobby-n e tyre të çuditshme, i ngjante një skene teatri, ku dy protagonistët performonin me mendjen e tyre, duke i habitur spektatorët me sakrificat e befasishme, lëvizjet spekulative, luftën psikologjike; për të ofruar njëkohësisht provë të epërsisë së tyre supreme.

Ka qenë një kohë, por që sot pak nga pak po harrohet.

Javën që shkoi u mbyll, këtu në NYC, match-i për titullin botëror në shah, mes danezit Carlsen dhe ruso-ukrainasit Karyakin; nga dymbëdhjetë ndeshjet e rregullta të match-it, dhjetë përfunduan në barazim dhe vetëm dy dhanë “rezultat”.

Por çfarë e karakterizoi këtë match, si dhe të tjerë që i kanë paraprirë këto 10-15 vjetët e fundit, ishte fakti i mirënjohur dhe tashmë i mirëpritur, që një numër i madh lëvizjesh në fillim të lojës ishin të mësuara përmendësh prej protagonistëve.

Shahu profesionist gjithnjë bazohet në teorinë e hapjeve; ose në njohuritë që duhet të kenë lojëtarët për lëvizjet më të mira, që u sigurojnë epërsi ose baraspeshë. Disa nga hapjet, si Ruy Lopez (spanjolle), Mbrojtja Siciliane ose Gambiti i Damës tashmë njihen dhe përdoren edhe nga ata që e luajnë shahun thjesht për qejf.

Softuerët që luajnë shah e kanë përsosur teorinë e hapjeve, duke i analizuar versionet në imtësi dhe duke gjetur vazhdimet më të mira. Ai shahist që mëson përmendësh sa më shumë versione, do të ketë avantazh gjatë lojës, ndaj atij tjetrit, që preferon të luajë “me vesh.”

Për pasojë, shahistët e niveleve më të larta janë të detyruar t’i mësojnë hapjet dhe ta kalojnë një pjesë të madhe të stërvitjes duke ushtruar kujtesën; çfarë jo doemos lidhet me intuitën shahistike, frymën kombinative dhe estetikën e lojës. Natyrisht, asnjë shahist në gara zyrtare nuk ka ndonjë detyrim, madje as moral, që të luajë “bukur”, aq më tepër që loja “bukur” nuk garanton ndonjë avantazh. E megjithatë, tani që 15-25 lëvizjet e para i dikton kompjuteri, çdo lloj sensi estetik është zhdukur nga loja; sepse softueri as që e merr parasysh kriterin estetik.

Gjatë match-it të tanishëm, dëgjoje shpesh komentatorët që të vërenin se, deri te lëvizja 20-25, lojtarët thjesht kishin ndjekur teorinë; çfarë të bën të admirosh kujtesën e tyre, dhe njëkohësisht të vajtosh gjithë atë mund që shkon kot, ose për të mësuar variantet.

Nga ana tjetër, të mos e ndjekësh teorinë mund të jetë me rrezik të madh, në qoftë se kundërshtari e ka mësuar ndërkohë kundërpërgjigjen. Ndodh relativisht shpesh që një lojë, edhe në nivelin e mjeshtrave të mëdhenj, të përfundojë me fitoren e njërës palë thjesht ngaqë pala tjetër e pat harruar se çfarë duhej luajtur në një variant hapjeje të caktuar.

Dhe doemos, nuk ka asgjë interesante për publikun, të shohë si shahistët më të mëdhenj të botës rrinë dhe përsëritin, në skakierë, lëvizje që i kanë mësuar përmendësh; duke i zgjedhur mes dhjetëra mijëra varianteve që kanë depozituar në kujtesë.

Deri dje, kish vend edhe në elitën shahistike botërore për lojtarë romantikë, të shahut spekulativ dhe të sakrificës, që jo gjithnjë bënin lëvizjet më të sakta, por që arrinin megjithatë ta mahnitnin jo vetëm publikun, por edhe kundërshtarin. Për fat të keq, lojtarë të tillë sot rrezikojnë të skartohen në mënyrë preventive, ngaqë fitoret u shkojnë të tjerëve – atyre që mbajnë mend.

Falë këtij seleksioni të pashmangshëm, shahistit që krijon po ia zë kështu vendin shahisti që arrin të replikojë çfarë i ka treguar softueri.

Dhe sikur të mos mjaftonte kjo, edhe vetë publiku po u qaset këtyre eventeve në mënyrë tjetër. Deri dje, kur njëri prej lojtarëve mendohej gjatë midis lëvizjeve në ndonjë pozicion kritik, komentatorët dhe publiku vetë përfshiheshin në debate të zjarrta, në lidhje me lëvizjen më të saktë në një pozicion të caktuar; pa çka se jo rrallë zgjidhja që i jepte pozicionit lojtari vetë do të përshëndetej pastaj si gjeniale a si coup de théâtre.

Përkundrazi, sot të gjithë ata që e ndjekin lojën mes dy mjeshtrave të mëdhenj, mund t’i riprodhojnë lëvizjet deri edhe në telefonin celular dhe ashtu ta dinë paraprakisht se cila është lëvizja objektivisht më e fortë, për t’u bërë në pozicionin e dhënë.

Kësisoj, forca e vërtetë e lojtarit, madje edhe atij që ndeshet për titullin botëror, do të matet nga aftësia e tij për “të gjetur” lëvizjet e sugjeruara nga softueri.

Nëse ka pasur një periudhë kur shahistët më të mëdhenj dhe teoricienët e shahut debatonin mes tyre për “të vërtetën shahistike”, duke u ndarë në dy kampe, njëri prej të cilëve e gjykonte shahun si shkencë, ndërsa tjetri si art; sot kjo dilemë konsiderohet e kapërcyer. Praktikisht për çdo pozicion, softueri e përllogarit lëvizjen më të mirë, ose “të vërtetë”; dhe çdo shmangie prej kësaj lëvizjeje do të damkoset sakaq si gabim.

Gabimi ka qenë dhe mbetet pjesë e pandarë e shahut si lojë mes njerëzve; por publiku në të kaluarën shpesh nuk ishte në gjendje ta dallonte se cili lojtar gaboi dhe ku, gjatë një loje; përkundrazi, sot që pa u bërë akoma lëvizja në një pozicion kritik, të gjithë ata që e ndjekin lojën e dinë se cila nga lëvizjet e mundshme është e mirë, dhe cila është e gabuar.

Kësisoj, publiku i një eventi shahistik edhe të nivelit më të lartë nuk e shijon performancën e lojtarëve si festë të mundësive të mendjes së njeriut dhe si kombinim të artit, përllogaritjeve dhe psikologjisë; por vetëm e krahason këtë performancë me çfarë sugjeron softueri në kompjuter, në tabletë ose në telefon.

Meqë tashmë ka vite që softuerët, madje edhe ata komercialë, luajnë më mirë se kampionët dhe nuk gabojnë kurrë, disa analistë dhe komentatorë kanë shprehur dyshimin, në mos frikën, se ky efekt i padëshiruar ia ka hequr shahut elitar magjinë, në sytë e publikut.

Në fakt, e vetmja lëvizje dramatike që do të mbahet mend, nga match-i i fundit për titullin botëror – sakrifica e damës nga kampioni në fuqi, Carlsen, (të cilën e kam rrëfyer këtu) ishte përllogaritur me kohë nga të gjithë motorët shahistikë; dhe praktikisht të gjithë ata që po e ndiqnin lojën e prisnin që të ndodhte, me përjashtim të dy lojtarëve vetë.

Pastaj, se edhe sa kohë mund të vazhdohet kështu, këtë as softuerët shahistikë (akoma) nuk janë në gjendje ta llogaritin.


stockfish

Figura është pamje çasti e nxjerrë nga analiza e lojës së fundit të match-it, prej softuerit Stockfish. Te lista e lëvizjeve në krah të djathtë, softueri ka shënuar me të kuqe lëvizjet e gabuara të secilit lojtar; me të bardhë tregohet një variant i mundshëm, i cili nuk u luajt. Diagrami në mes tregon pozicionin real në lojë. Djathtas poshtë jepen tre variante të sugjeruara nga softueri, për lëvizjen e Carlsen-it në këtë pozicion; sakrificës së damës në h6 i jepet vlerësimi 1000, sepse ajo shpie në mat me dy lëvizje; çdo lëvizje tjetër këtu do të favorizonte të ziun. Në cepin lart djathtas gjeni chat-in e atyre që po e ndiqnin lojën online.

FILOZOFIA E PICËS

Picën time e kisha porositur me sallam pikant. Nga kutia prej kartoni ku ishte futur, vinte një aromë ndjellëse. Ishte kjo aromë, që i bindi anëtarët e tjerë të familjes të kërkonin pica me shije të ndryshme. Nuk kishte njerëz të tjerë.

Picabërësi, përtej banakut, po merrej me përgatitjen e tyre. Ndërsa po prisja, dalloj diçka interesante. Në kutinë ku ishte futur pica ime, ishte shkruar pica, tek të tjerat, përballë meje, lexohej pizza.

pica-pizzaFillova të mendoj. Përse vallë ka dy emërtime për të njëjtin send? Mbaj mend që fjala picë nuk ishte regjistruar nga fjalorët e para viteve 1990. Madje pica nuk gjendej as në tregun ushqimor të asaj kohe. Ishte një gatim që mund të shijohej me imagjinatë, vetëm nëpërmjet ekraneve televizive, duke parë RAI-n me antena ilegale.

Në Shqipërinë e asaj kohe haheshin kryesisht pite. Në mos gaboj, në Tiranë, tek rruga e Barrikadave, atje ku sot ngrihen madhërisht nëntëkatëshet, jo shumë larg Muzeut të Luftës Na-Çl, ka pasur një piteri të famshme, ku hanin vendas e të ardhur. Atje bënin pite të mira, me qepë, gjizë e mish.

Mirëpo, pitja ndryshon nga pica. Kjo e fundit vjen nga tradita e kuzhinës italiane, ushqimi më i njohur në botë, që ekziston në çdo cep të botës. Sipas fjalorit aktual shqiptar, dallimi qëndron tek shtresa e brumit: në rastin e parë është e trashë, në të dytin e hollë. Por mua më duket se ndryshojnë edhe më shumë.

Po përse duhet shkruar në dy mënyra? Sipas rregullave të drejtshkrimit shqip, pica duhet të shkruhet pica. Po pizza çfarë tregon? Me siguri shenjon një karakteristikë tjetër, p.sh. faktin që pica në këtë vend gatuhet duke respektuar tërësisht traditën italiane. Si të thuash, pica mund të jetë më e zbutur me shijen shqiptare, kurse pizza gatuhet rreptësisht sipas recetës origjinale.

Ndoshta e kam gabim, por kutitë me mbishkrimin pizza, po më duken më të mëdha. Nga ato familjaret. Mos vallë pizza do të tregojë madhësinë? Më duket i tepruar si interpretim.

Puristët me siguri nuk do ta pranonin fjalën e huaj pica, aq më tepër kur shkruhet pizza, njëlloj si në gjuhën e huaj, që po ta lexosh në shqip, duket sikur po përmend atë qytetin e famshëm ku ka një kullë të pjerrët. Por me dy “z” duket sikur po bie më shumë, ose sikur po kalon ndonjë mushkonjë aty pari. Megjithatë, edhe puristët hanë pica e pizza, pavarësisht se si i shqiptojnë.

Pas rënies së totalitarizmit dhe hapjes së Shqipërisë, një nga fushat ku kanë vërshuar huazime me shumicë ka qenë kuzhina. Sidomos nga ajo italiane. Tani mund të hash picë me katër djathëra, pikante, kapriçoze, katër stinë, etj. Meqë ra fjala, kurrë nuk e kam kuptuar dallimin midis picës kapriçoze dhe asaj me katër stinë. Se të gjitha stinët mund të jenë kapriçoze, dhe të gjithë kapriçozët jetojnë në katër stinë, apo jo?

Mua nuk më vret syrin as pica, as pizza, vetëm që ndonjëherë anoj ta lexoj të parën sikur të ishte “k”. Të raftë pica! Mund të jetë ndikimi i gjuhës së huaj…

pizzeriNuk e kuptoj, veçse, zgjidhjen që është bërë me tabelën ku shkruhet pizzeri. Tani, po të ishte shkruar në shqip duhej të ishte piceri, kurse në italisht pizzeria. Një nga të dyja. Se fjala pizzeri nuk ekziston në asnjë gjuhë dhe është gabim nga pikëpamja drejtshkrimore. I është futur trajta e pashquar shqipe fjalës italiane. E nuk më duket se i ka rënë pa dashja “a”-ja, siç u bien zanoret atyre që shkruajnë në rrjetet sociale. Nuk është çështje tipografie ose dizajni.

Mos vallë ky neologjizëm dëshiron të thotë se në këtë piceri prodhohen pica dhe pizza bashkë? Sipas porosisë? Ose tregon se piqet një produkt, që gërsheton mjeshtërisht dy tradita kulinare… Vështirë të kapet si konotacion.

“Nuk të marr vesh”, m’u drejtua picabërësi duke më zgjatur kutitë e tjera. U përmenda menjëherë. M’u desh një çast, për të kuptuar  se paskësha folur me zë të lartë, ndërkohë që kujtoja se mendimet ishin me veten time. Pra picabërësi i kishte dëgjuar të gjitha.

I hutuar zgjata duart për të marrë kutitë e picave (pizza-ve) dhe automatikisht i zgjata paratë.

“Nuk të marr vesh”, përsëriti picabërësi duke më kthyer disa monedha. “Ke ardhur për filozofi, apo për të mbushur barkun? Të bëftë mirë!”.

Më pas, kur fillova të ha picën, po mendoja nëse urimi i picabërësit kishte të bënte me ushqimin, apo me batutën… Nejse, pica ishte e shijshme.

ME LIBËR NË DORË

Kur ai bërtiste, asaj i dukej sikur kishte në dorë një libër të keq, pa vlerë, që nuk e kuptonte përse nuk e kishte hedhur tej prej kohësh. Mbase e kam të pamundur të përfytyroj gjësendi tjetër në atë hapësirë të bibliotekës, thoshte me vete. Pastaj ai i afrohej dhe e puthte ne qafë. Apo për këtë? – mëdyshej ajo…

Shefit tim të madh i pëlqente te dukej gjithnjë enigmatik, si një libër i ndaluar. Si ata libra që pasi i kisha lexuar vrisja mendjen për të kuptuar përse i kishin ndaluar.

Kaloj shpesh nëpër duar libra për të cilët kisha bindjen se nuk kishin ndonjë vlerë, por që së fundi u jap edhe një shans duke i lexuar edhe një herë. Pas atij leximi më duket se janë ata që më kanë dhënë mua një shans tjetër.

E dëgjonte dhe i dukej se ai po recitonte faqet e një libri, të cilit kurrë nuk kishte patur kureshtje t’i shkonte deri ne fund. Ulte kokën dhe mbante zi për kohën që ikte…

Shumë vetë kishin pritur rrëzimin e shtatores së diktatorit shqiptar për të flakur nga dritaret vëllime të tëra të atyre që njiheshin si Vepra të tij. Ato vëllime që i ekspozonin aq krenarisht në ballë të bibliotekave të pluhurosura familjare, e që me kohë kishin marrë vetitë e nuskave që i mbronin familjet nga fjalët e këqija të komshiut. Kur po ktheheshim një natë gushti në shtëpi, diku poshtë atij që njihej si pallati i oficerëve në rrugën e Durrësit, një libër i tillë fluturoi nga një dritare që u mbyll me zhurmë dhe si më kaloi në anë të veshit, shkoi e gjakosi keq në nofull S.H, me të cilin po ecja duke biseduar. Njiheshim prej vitesh dhe e dija mirë se ai jo vetëm që nuk kishte patur kurrë në shtëpinë e tij ndonjë vepër të diktatorit, por edhe kurrë nuk ishte ulur të lexonte ndonjë faqe të tyre. Më pa me dhimbje në sy e ma tha se gjithmonë kishte qenë i bindur se ai do ta përndiqte edhe pas vdekjes.

Dikur, kam përshtypjen se nga kujtesa nisen e shuhen ngadalë me qindra e mijëra libra të lexuara përgjatë viteve si për t’u përqendruar më mirë në kuptimin e përrallave të fëmijnisë.

Gjithmonë kur ndahesha prej tij, ndjeja nevojën të kruaja pak fytyrën, sikur sapo kisha shfletuar një libër të vjetër.

E dëgjoj së largu që flet dhe përpiqem të krijoj një ide se përse e ka fjalën, sikundër përpiqemi të marrim vesh të shkuarën e personazheve të një libri, të cilit i mungojnë faqet e para.

… Si një libër që e fshehim diku për ta lexuar në kohë më të mira, thua se po ta lexojë ndokush ndërkohë, ai nuk do të ketë të njëjtat vlera.

Kur e pa për herë të parë në metro duke lexuar një libër, ai bëri diçka që nuk e kishte zakon. Iu afrua dhe priti të lirohej një vend pranë saj. Një grua e bukur me një libër në dorë, për të ishte shprehje e një ndjeshmërie jo të zakonshme, e një shpirti të hapur. Çdo gjest i saj ishte mjaft i shlirët, familjar, thua se qe mbështetur te jastëkët e saj, të cilët kishte nevojë t’i  linte dhe gjente aty.  Vendi u lirua në stacionin pasardhës. Ai u ul dhe meqë stacionet po kalonin radhazi dhe nuk po e tërhiqte dot vemëndjen e saj, nxori të lexojë librin e tij. Kur u ngrit, ajo i buzëqeshi kalimthi, duke futur librin e saj në çantë. Ai u bind se ajo buzëqeshje vinte nga diku larg, nga shpirti i tij binjak, që nuk e kishte njohur kurrë, por që asnjëherë nuk i kishte humbur shpresat… Në ditët që vijuan u përpoq të kuptonte në cilin stacion kishte hipur dhe ku do të zbriste. Në fillim duke nxjerrë librin nga çanta dhe pastaj duke e kthyer atje ku kishte qenë. Në mes, në të vërtetë andej nga fundi, gjithnjë po ajo buzëqeshje. Tamam atë buzëqeshje ai e mori shumë seriozisht. Pak para fillimit të pushimeve verore gjithçka ishte gati që ta ftonte në apartamentin e tij të vogël. Kur në shesh pushimin e shkallës nxitoi përpara saj t’i hapë derën, ai nuk e kuptoi nëse asaj i pëlqeu apo jo mjedisi që iu shfaq, por pastaj e ngushëlloi veten duke thënë se nuk e kishte ftuar që t’i shiste apartamentin. Vetëm se mbeti pak i hutuar kur  ajo nuk e pranoi gotën që i ofroi. Alkooli më shpërqendron në lexim, i tha. Ai harroi të pinte edhe gotën e tij, ndërkohë që me dorën tjetër mbante gjithnjë gotën e saj. Tamam atë gotë, ajo e shtyu lehtë me kurrizin e dorës dhe pasi bëri disa hapa nëpër kuzhinë e pyeti se ku ishte dhoma e fjetjes. Ai ia tregoi, por nuk u nxitua të hyjë pas saj, as menjëherë pas saj. Qëndroi pak në dritaren e kuzhinës duke ndjerë nevojën të tymosë një cigare. Pastaj shkoi në dhomë. E gjeti të mbështetur në jastëkët e tij, por duke lexuar librin e saj. Ishte shumë e përqendruar dhe praninë e tij e kuptoi vetëm kur shtrati u anua ca. Megjithatë vazhdoi të lexojë më tej. Atij iu duk se nuk ishte në dhomën e tij. Madje ishte gati të betohej se dëgjoi pak edhe zhurmat ritmike të metrosë dhe besoi se në stacionin e ardhëm ajo do të ngrihej të ikte, pasi t’i kishte buzëqeshur, duke futur librin në çantë. Kur gjysmë ore më pas, ajo nuk po e nxirrte hundën nga libri, ai u ngrit e shkoi të ulej në fund të shtratit. Mbështeti kokën në pëllëmbët e duarve dhe mori frymë thellë. Libri ishte fort i trashë dhe ajo natë premtonte të ishte fort e gjatë.

KTHEHUNI NË SHTËPITË TUAJA

Parlamenti i Italisë miratoi pak ditë më parë amendamentet e Projektligjit të Stabilitetit që përcaktojnë shtrëngime të kushteve për zhvendosjen e kompanive Call Center, jashtë territorit komunitar.

Sipas normave të reja që pritet të marrin miratimin përfundimtar me votimin e Senatit më 6 dhjetor, nëse një operator ekonomik vendos që ta delokalizojë aktivitetin qoftë edhe duke ia dhënë në përdorim shërbimin një operatori të tretë që nuk është shtet anëtar i BE-së, duhet të njoftojë 30 ditë më parë autoritetet e Ministrisë së Punës, Inspektoratin e Punës dhe Ministrinë e Zhvillimit Ekonomik. Gjithashtu, kompanitë që janë zhvendosur nga territori italian përpara hyrjes në fuqi të këtyre ndryshimeve nuk do të mund të përfitojnë lehtësi fiskale dhe në rast moskomunikimi të zhvendosjes jashtë BE-së të aktivitetit dënohen me gjobë deri në 150 mijë euro.

Paçka se është e vështirë të parashikohen efektet ne krizën e papërmbajtshme të punësimit në Itali, dyshime të shumta shoqërojnë zbatimin e amendamenteve sepse në radhë të parë, në aktin e delokalizimit Call Center-at krijojnë shoqëri të reja që formalisht nuk i lidh asgjë me kompanitë të cilave u ofrojnë shërbimin në Itali. Gjithashtu asgjë nuk i pengon shoqëritë në përgjithësi dhe Call Center-at në veçanti, ta zhvendosin aktivitetin në vende si Rumania, ku kostoja e punës është më e favorshme se në vende te tjera të Bashkimit Europian.

Gjithsesi, duke penguar delokalizimin, qeveria italiane synon t’i japë frymëmarrje tregut të punësimit në Itali, të përmirësojë kushtet dhe sigurinë e punës ndërsa në krahun tjetër Shqipëria rrezikon të humbasë 847 kompani ku janë punësuar rreth 25 mijë vetë.

"BUONGIORNO, VI PARLA L'ALBANIA"

“BUONGIORNO, VI PARLA L’ALBANIA”, Çeta 2016

Kompanitë e para të Call Center-ave zbarkuan në Shqipëri në mesin e viteve 2000 për t’u ofruar të rinjve shqiptarë, të rritur me ëndrrën e rrejshme të mirëqenies italiane, një punë me pagë dhe vështirësi mesatare, por me orar elastik dhe shumë mundësi “për t’u futur në lojë”, siç thotë edhe formula më e njohur e rekrutimeve në botën televizive berlusconiane.

Ishin të rinjtë e bregut përballë, të rritur në kushte më të vështira se bashkëmoshatarët italianë, por në një djep të përkundur nga valët e Rai/Mediaset-it e njëlloj të mëkuar nga Maria De Filippi që, me armën e njohjes së mirë të italishtes në njërën dorë dhe receptorin në tjetrën, nuk ia kursyen veten tregut kaotik të punës në vend.

Varfëria, kostot e ulëta të punës dhe infrastrukturave e shndërruan këtë në sektor kyç për ekonominë dhe tregun lokal të punësimit. Në gjithë këto vite, fenomeni i Call Center-ave e ka mbajtur përparimin e vendit një hap përpara sikurse edhe ka frenuar ritmin e papunësisë (për sa është bërë e mundur), aq sa askush nuk do ta uronte tkurrjen e tij.

Megjithatë përmasat e kësaj tendence sot po shqetësojnë mbi të gjitha Italinë ndërsa për Shqipërinë amendamentet e propozuara nuk vijnë të papritura. Gjatë vizitës në Tiranë në muajin tetor, kryetarja e Parlamentit italian Laura Boldrini theksoi në takime të ndryshme institucionale, pikërisht çështjen e punësimit, duke përsëritur apelin për të mos e kufizuar praninë e Italisë në Shqipëri vetëm tek shoqëritë që kërkojnë një treg pune i cili njihet për rrogat e ulëta dhe të drejtat e pakta. “Ndërkombëtarizim, jo delokalizim”, ishin kryefjalët e Boldrini-t në Shqipëri.

Ne të njëjtën frymë, disa javë më parë, një broshurë e Ministrisë së Zhvillimit Ekonomik, “Invest in Italy”, u bënte thirrje shoqërive të huaja të investonin në Itali duke numëruar ndër avantazhet edhe forcën e punës me kosto konkurruese, më të ulëta në krahasim me mesataren e BE-së. “Një inxhinier në Itali paguhet mesatarisht 38.500 Euro, ndërsa në Vendet europiane i njëjti profil paguhet mesatarisht 48.800 Euro”, shkruhet në broshurë.

Me sa duket, kriza dhe konkurrenca ekonomike kanë hapur mes vendeve perëndimore të këtillë hendekë sa të mund të jehojnë brenda tyre dallime që deri tani kanë karakterizuar vetëm përballjen e tyre me vendet më pak të zhvilluara. Sot Italia e sheh veten në garë edhe me vende si India, Bangladeshi ose Shqipëria dhe konkurrenca tashmë nuk prek më vetëm punëtorët e krahut, por edhe të specializuarit, të diplomuarit, inxhinierët, etj.

Këtë gjë na e shpalos broshura e qeverisë italiane e menduar për të tërhequr investime të huaja jo duke vënë në dukje aftësitë por duke nxjerrë në shitje profesionalizmin dhe dinjitetin e punëtorëve të specializuar – teknikë që Edi Rama po e përdor prej vitesh për të mbledhur kapitale italiane e gjermane – apeli surreal i Laura Boldrini-t nga kryeqyteti i Call Center-ave; nisma ligjore italiane për të risjellë në shtëpi shoqëritë e emigruara.

Në këtë garë ku Perëndimi dhe Lindja duket sikur janë vënë në ndjekje të sho-shoqit, kufiri mes vendeve të zhvilluara, në zhvillim dhe të nënzhvilluara po bëhet gjithnjë e më i vagullt, shumë dallime po bien, bashkë me betejat për ngritjen e pagave, për njohjen e të drejtave dhe dinjitetit në punë dhe në jetë – bashkë me idenë tonë të Perëndimit që sot duket sikur abdikon nga vetvetja.

ARGUMENTUM ORNITHOLOGICUM

nga Jorge Luis Borges

Mbyll sytë dhe shoh një tufë zogjsh. Ky vizion më zgjat një sekondë a kushedi më pak; nuk e di sa zogj pashë. Ishte i caktuar apo i pacaktuar numri i tyre? Problemi sjell me vete çështjen e ekzistencës së Zotit. Nëse Zoti ekziston, ai numër është i caktuar, sepse Zoti e di sa zogj kam parë. Nëse Zoti nuk ekziston, ai numër është i pacaktuar, sepse askush nuk ka mundur t’i numërojë. Në këtë rast, kam parë më pak se dhjetë zogj (ta zëmë) dhe më shumë se një, por jo nëntë, tetë, shtatë, gjashtë, pesë, katër, tre ose dy zogj. Kam parë një numër zogjsh midis dhjetë dhe një, një numër që nuk është nëntë, as tetë, as shtatë, as gjashtë, as pesë, etj. Ky numër i plotë është i pakonceptueshëm; ergo, Zoti ekziston.

Kjo skicë është botuar për herë të parë në vitin 1960, në përmbledhjen El Hacedor. Borges-i duket se e merr frymëzimin nga çfarë njihet si argumentum ontologicum për ekzistencën e Zotit, i cili ndeshet shpesh në teologji. Fjalët e hapjes “mbyll sytë dhe shoh” duhen lexuar edhe duke mbajtur në mendje që Borges-i në atë kohë ishte praktikisht i verbër dhe mund “të shihte” vetëm me sy të mbyllur. Përkthimi im [A.V.], nga origjinali.

CA TË NËNËS, CA TË NJERKËS!

Më kujtohet që kur vizitova Muzeun Marubi në Shkodër, zonja përgjegjëse tek biletaria nuk më lejoi të pajisesha me biletën studentore të muzeut duke qenë se unë nuk e kisha kartën e studentit me vete. Paçka se u përpoqa t’i komunikoj që në Shqipëri karta e studentit nuk ka pothuajse kurrfarë vlere pasi nuk përfillet as nga institucionet shtetërore dhe as nga ato private (si kinematë, teatrot, etj.), nuk protestova dhe pagova çmimin prej 700 lekësh të detyrueshëm për të gjithë vizitorët e tjerë, jo shifrën më të ulët që ishte e rezervuar për studentët. Fundja, rregulli i muzeut ishte i qartë: nëse je i/e pajisur me kartën e studentit do të paguash për biletën studentore, nëse jo do të paguash biletën standarde.

Tek Bunk’Art 2-shi vura re që nuk aplikohej i njëjti rregull. Këtu nuk kishte një biletë studentore. Biletat ishin njëlloj për të gjithë vizitorët (përveç ish të përndjekurve politikë dhe invalidëve që hyrjen e kishin falas).

Bileta standarde është 500 lekë. Bileta me guidë audio, 700 lekë. Biletat për pensionistët mbi 60 vjeç, 200 lekë. Për fëmijët deri 16 vjeç (të shoqëruar), 300 lekë dhe bileta me guidë private, 2500 lekë. Nëse unë do të dëshiroja të pajtoja guidën e muzeut për të mësuar më hollësisht për materialet e ekspozuara aty, do më duhej të paguaja 2500 lekë. Kjo shifër është jashtëzakonisht e lartë dhe e papërballueshme për studentët, pjesa dërrmuese e të cilëve janë të papunë ose nëse janë në punë kryesisht kanë rroga minimale.

1) Një muze i këtillë (megjithë kritikat për mënyrën sesi është konceptuar) është shumë i rëndësishëm dhe është e domosdoshme që të vizitohet nga të rinjtë të cilët, duhet theksuar, gëzojnë shumë pak informacione mbi regjimin (edhe ato të përçudnuara). Në mos falas, të paktën duhet të ketë patjetër ulje çmimi për ta.

2) Nëse karta e studentit është e aprovuar ligjërisht, ajo duhet të jetë aktive në të gjitha institucionet shtetërore të kësaj kategorie. Përndryshe unë nuk e di çfarë emri t’i vendos kësaj ndarjeje; e konsideroj diskriminuese. Studenti vizitor i papunë (ose i punësuar) nuk është i barabartë me vizitorin e diplomuar (ose jo) por aktiv në tregun e punës dhe me rrogë të plotë (mesatare apo të lartë).

Kërkoj nga institucionet përgjegjëse të Bunk’Art 2, të aplikojnë ulje të çmimit për studentët në biletën e hyrjes dhe kërkoj gjithashtu që kjo e fundit të shoqërohet falas me guidën orientuese/shpjeguese.

GRAMATIKA E HELMEVE

Për ato lëndë që anglishtja i quan drugs dhe medicines, ndonjëherë edhe medication(s) dhe medicaments (pharmaceuticals); ndërsa italishtja farmaci, medicinali, medicine dhe medicamenti, shqipja përdor ilaçe, që tashmë mbart stigmën e një huazimi relativisht të padëshiruar nga turqishtja-osmanishtja; dhe barna, që është fjalë relativisht e re dhe që ende i referohet mjekimit të një sëmundjeje a simptome me produkte bimore. Në të gjitha rastet, është fjala për produkte që futen në trup me rrugë nga më të ndryshmet (nga goja si hapje ose shurup, me injeksion në muskul ose në venë, nga mukozat si hunda, etj.) dhe që pritet të luftojnë një sëmundje ose simptomë të caktuar. Anglishtja drugs përdoret gjerësisht edhe për të shënjuar lëndët narkotike (në shqip droga), të cilat edhe mund të kurojnë sëmundje, por që merren zakonisht për të ndryshuar gjendjen shpirtërore ose edhe rendimentin mendor a fizik (narkotikë, stimulantë, halucinogjenë); dhe s’është për t’u përjashtuar një lidhje midis kësaj sinonimie dhe faktit që farmacitë amerikane shpesh sulmohen dhe grabiten nga narkomanët. Në fakt kufiri mes ilaçit dhe drogës është sa subjektiv aq edhe i vendosur me ligj: morfina është ilaç kur përdoret për të qetësuar dhimbjen, por drogë kur merret për qejf ose për t’u harruar; e megjithatë, afërinë mes këtyre dy produkteve e ndihmon, ose e përjashton, gjuha.

Sikurse edhe në kultura të tjera, edhe në shqip ilaçi para se të ishte produkt specifik ka qenë përkufizuar nga ana funksionale; në kuptimin që gjithçka mund të ishte ilaç, me kusht që të përdorej kundër një sëmundjeje ose gjendjeje fizike (mbase edhe mendore) që shkaktonte vuajtje ose paaftësi. Sot e kësaj dite të thonë ndonjëherë se ilaçi më i mirë kundër “barkut” (diarresë) është një lugë me pluhur kafeje përzier me lëng limoni ose limontoz; çdo ushqim ose edhe lëndë tjetër – p.sh. soda e bukës – mund të shërbejë si ilaç; sikurse një karamele që merret zakonisht për qejf, por mund të shpëtojë edhe jetën, në rast të një krize hipoglicemike. Prandaj, në rrethanat kur gjithçka mund të jetë ilaç, duhet dikush që t’i njohë përkimet midis simptomave dhe lëndëve; dhe me autoritetin e nevojshëm për të rekomanduar – p.sh. një plakë e vjetër.

Kjo s’është e njëjta gjë me përdorimin e barërave, ose të barnave, për të kuruar. Bimët dhe mjekësia kanë shkuar gjithnjë mirë; edhe pse kriteret e përdorimit medicinal të bimëve i kanë rrënjët në alkimi, supersticion dhe analogji; ku, tek e fundit, i ka rrënjët edhe vetë farmakologjia. Tradicionalisht, ka pasur edhe ndër ne njerëz që mjekonin me barna – ose që i mblidhnin këto bimë dhe sipas rastit edhe i përgatitnin për të sëmurët. E rëndësishme për barnatarin[1] ka qenë t’ua dinte emrat bimëve dhe barishteve që mblidhte; emri ndonjëherë tregonte edhe për çfarë do të përdorej bari: bar pezmi (për të mjekuar plagët), bar përdhesi, bar plasjeje, bar beronje (për gratë që nuk lindin), bar ethesh, bar lunge (për mjekimin e lungave), bar verdhëze, bar lie, bar zgjebeje, e kushedi sa të tjera, që u kanë shpëtuar leksikografëve dhe vjelësve të leksikut në terren.

Nga këto ndërtime, është abstraguar pastaj fjala bar jo më me kuptim botanik, por tashmë me funksion të një klasifikatori, si lëndë që përdoret kundër diçkaje; për të arritur në ndërtime më moderne, si bar miu ose bar mole, që nuk ka më lidhje me bimët.

Ideja, besimi ose bindja që shpëtimi a shërimi për çdo vuajtje fizike gjendet diku përreth – te një ushqim, ose një bimë ose një produkt tjetër natyror – frymëzon pastaj nevojën për t’u “specializuar” në këtë fushë; ose për njerëz që i njohin këto lidhje: ky bar për këtë sëmundje; madje jo vetëm i njohin, por edhe janë në gjendje të kombinojnë lëndët mes tyre, për t’ua fuqizuar veprimin. Këtu janë për t’u pasur parasysh dy gjëra: që koncepti popullor për sëmundjen ndërtohet mbi baza thjesht simptomatike, objektive ose subjektive, p.sh. dhimbje barku, marrje fryme, marrje mendsh, të vjella, puçrra, të kruara, qelbëzim etj.; dhe që çiftimi i këtij bari a kombinimi me atë simptomë a sëmundje është ende art, jo shkencë. Imazhi i dikujt që mbledh barëra në mal dhe pastaj i ruan dhe i përpunon (p.sh. duke i zier ose përzier) në koliben e vet, për t’ua dhënë pastaj atyre që vuajnë nga sëmundjet nuk është larg atij të magjistricës ose të shtrigës që përgatit pocionet magjike, me të cilat të ndikojë në njerëzit; qoftë edhe thjesht për t’i helmuar.[2]

Nëse nuk ka ndonjë kufi të prerë midis ilaçit dhe ushqimit, kjo nuk do të thotë se ilaçi është diçka beninje, që nuk mund të bëjë veç mirë; përkundrazi. Në imagjinatën popullore, madje edhe sot e kësaj dite, ilaçi – të paktën ai që merret nga goja – është gjithnjë i hidhur, çfarë sugjeron menjëherë helmin. Në fakt, Fjalori i Shqipes së Sotme e përkufizon helmin si “lëndë e hidhur… e cila dëmton organizmat e gjallë ose shkakton vdekjen e tyre”; duke shtuar edhe që, si mbiemër, helm ka kuptimin “shumë i hidhur.” Natyrisht jo çdo helm është i hidhur, jo çdo gjë e hidhur është helm; por hidhësia e një ushqimi, e një barishteje, pritet të na lajmërojë për diçka, njëlloj si era e keqe e një ushqimi na lajmëron që të mos e hamë (strukturë semantike të ngjashme ka edhe vrer, deri diku edhe zeher). Pa përmendur pastaj që në disa zona të Shqipërisë shijes së hidhur i thonë edhe “farmak”; e njëjta fjalë që e ka gjetur rrugën, nga greqishtja e origjinës, në fjalë moderne si farmaci, farmakologji etj. Prej ilaçit e presim njëfarësoj që të jetë i hidhur në shije; çfarë na lë të kuptojmë se ilaçi nuk është ushqim, por helm[3]; dhe se jep efekt benefik në sasi të vogla, por mund të dëmtojë në sasi më të mëdha; që këtej edhe rëndësia e dozës.[4]

Si figurë profesionale tradicionale, barnatari i mirë e di se cilat barëra janë helmuese; dhe e di jo vetëm ngaqë ashtu do t’u rrijë larg, por edhe ngaqë praktika e tij dhe e trashëguar ia kanë mësuar se bari helmues mund edhe të kurojë, në sasi të vogla. Mjaft t’i hedhim një sy Fjalorit të Shqipes së Sotme, për të mësuar këta emra bimësh të egra helmuese: athjeza, bërsheni, boçka, cikuta, dërnoku, ferrënusja, flokështriga, gjuhënusja, halëza, helmarina, helmësi, helmëza, këlkaza, kokërrzeza, kuskuta, landra, lulevjeshta, madërgona, maraska, omani, pulithi, qenmbytësja, rrëshyelli, stërkungulli, shpenia, shtara, tatulla, xhërrokulli, zakumi, zorrëpula, zhabina. Për fat të keq, Fjalori ynë nuk i jep emrat latine të nomenklaturës standard për këto bimë, dhe gjasat janë që i njëjti emër të shënjojë bimë të ndryshme, por të ngjashme, në krahina të ndryshme; çfarë do të thotë edhe që e njëjta bimë do të quhet me emra të ndryshëm, nga një krahinë në tjetrën.

Jo të gjitha bimët kanë emra; emri gjithnjë shërben për diçka – për të dalluar, për të lajmëruar, për të paralajmëruar. Fshatarit gjithnjë i është dashur të dallojë bimët e dobishme nga ato të rrezikshmet, për të mbjellat, për bagëtinë dhe për t’u përdorur si ushqim; dhe një nga dobitë e bimëve të egra është që të përdoren si ilaç – me ç’rast hyn në punë ekspertiza e barnatarit, i vetmi që mund ta shndërrojë efektin helmues në efekt kurues; ose ta luftojë vdekjen që kërcënon sëmundja me një vdekje tjetër, atë që kërcënon helmi i një bari kurues. Vetëm një magjistar mund ta negociojë dallimin midis ilaçit si shpëtim nga vdekja, edhe ilaçit si helm vdekjeprurës.

Shpesh prapa një emri qëndron një ngjashmëri, një metaforë, një analogji; emra bimësh të egra si bishtadhiza, bishtagjeli, bishtaqeni, bishtdaci, bishtdunga, bishtlepuri, bishtmiu, bishtmushka, bishtpelëza, bythëqyqja, gjuhëdelja, gjuhëqeni, ferrëpata, ferrëmiu, ferrënusja, karthpula, thuapula, rrushqyqja ta lajmërojnë haptazi origjinën e tyre etimologjike; pa çka se në botëvështrimin popullor kjo ngjashmëri nuk ndalet vetëm te metafora, por shkon edhe më tej, për të shpalosur një histori a rrëfim a legjendë (si në shumë etimologji popullore)[5], dhe nëpërmjet këtyre një lidhje deri atëherë pak të njohur ose sekrete – ta zëmë mes miut dhe kësaj bime të quajtur bishtmiu, e cila mund të përdoret pastaj për të kuruar një sëmundje a të keqe që besohet se e ka shkaktuar miu ose që lidhet analogjikisht me miun njëfarësoj; ose kur gjuhëdelja, pas gjase e emërtuar sipas ngjashmërisë së gjetheve me gjuhën e deles, të gjejë pastaj përdorim në kurimin e pezmatimit të gjuhës ose të sëmundjeve të tjera të gojës, në njerëz dhe në bagëti. Ngjashmërisht, një bimë e quajtur gjakëza, kushedi për shkak të lëngut të kuq që i del nga kërcelli ose nga frutat, mund të përdoret dhe do të përdoret për të ndaluar gjakderdhjen; sepse këtë e sugjeron, e kërkon, madje e imponon vetë emri. Ose edhe e kundërta: mund të ndodhë që një simptomë që përmirësohet sadopak nga çaji i përgatitur me thuapulë, të reagojë edhe më mirë ndaj lëngut të pulës, pse emërtimi gjen diçka të përbashkët jo vetëm mes pamjes së bimës dhe të shpendit përkatës, por edhe mes esencave të tyre, ose vendit që zënë në rendin e sendeve.[6] Mund të qëllojë pastaj që emri i bimës të ndryshojë dhe i vjetri të harrohet; por përdorimi i saj nga mjeku popullor të vazhdojë, nën emrin e ri, sipas një praktike ku arsyen analogjike e ka zëvendësuar pesha e traditës.

Procedurat mjekuese nuk i ndan dot nga emrat. Duke filluar që nga nevoja, sa tradicionale aq edhe bashkëkohore, për ta emërtuar sëmundjen, çfarë parakupton identifikimin ose njohjen e së keqes (në disa mitologji, shpirtin e keq mund ta çarmatosësh, thjesht duke e thirrur me emër). Shumë sëmundje në njerëz a në bagëti kanë emra popullorë – si ashkthi, brejca, burthi, buzëza, cerma, çala, dergja, dregëza, ethet e gushtit, flama, foka, të kuqtë e madh, fruthi, gërhaçi, kolla e mirë, kolla e bardhë, gojëza, kroma, grahmëza, gulçi, gushëla, gjakëza, hardhiza, dhjamthi, majasëlli, hirrëza, ngalosa, ileti, këlbaza, kërkuqi, zgjebja, lëngjyra, butra, lia, lia e dhenve, sëmundja e tokës, lulëbardha, morthi, murtaja, mykthi, zbekthi, oftika, urdhja, rrebulli, pemëza, pika, plasja, qerja, qimëza, frëngjyza, qorrthi, rrjepësi, sëmundja e sheqerit (sheqeri), shapi, teshi, sharrëza, frymëza, shpirra, shurrëkuqja, shytat, tartakuti, tërbimi, trupazia, pleviti, ujthi, urthi, verdhëza, zburthi, zdërrja, zgjonja, iriqi i zi, puçrra e zezë, zjarrthi e plot të tjera. Këtu sërish mund të pyesim se çfarë janë këto sëmundje pikërisht, dhe nëse mund të vendoset gjithnjë një lidhje e sigurt mes nomenklaturës popullore dhe nozologjisë moderne; pas gjase kësaj pyetjeje nuk mund t’i jepet përgjigje, së pari ngaqë shumë nga këto fjalë që sot dalin në Fjalor janë “vjelë” nga persona lokalë pa ekspertizë mjekësore (veterinarike) profesionale dhe që nuk janë në gjendje të identifikojnë sëmundjen e përshkruar nga informanti; dhe së dyti, ngaqë emërtimet popullore mbështeten mbi shenjat e jashtme dhe simptomat e dukshme të sëmundjeve (prandaj edhe në nomenklaturën popullore mbizotërojnë emrat e sëmundjeve të lëkurës dhe të gojës). Mund të ndodhë lehtë që sëmundje të ngjashme të marrin të njëjtin emër; sikurse mund të ndodhë që e njëjta sëmundje (në kuptimin modern të fjalës) të quhet me emra të ndryshëm, sipas krahinës, ose sipas simptomave karakteristike për këtë apo atë epidemi.[7] Aftësia e barnatarit a mjektarit (xherahut) është që t’ia gjejë emrin vuajtjes fizike së tjetrit dhe pastaj të përzgjedhë me dorë të sigurt barin a ilaçin përkatës; çfarë do të thotë se rëndësi për “suksesin” e mjekimit nuk ka emri në vetvete, as i sëmundjes as i bimës, por çiftimi i duhur dhe i saktë i emrave – ose i sëmundjes me barin përkatës.

Emërtimi popullor i sëmundjes ka gjithnjë natyrë magjike, sepse ashtu nuk krijohet vetëm një emër, por edhe një entitet imagjinar, një hipostazë që deri atëherë nuk ekzistonte; dhe në mënyrë të ngjashme, duke ia dhënë emrin sëmundjes, e ke njohur, e ke nxjerrë në dritë, ia ke çjerrë maskën. Një gjë është të kesh puçrra, një zonë të dëmtuar në lëkurë, të kruara të forta, një dhimbje në ije ose në gju ose në bark, temperaturë, të përziera, të fikëta ose marrje mendsh, tharje goje, të vjella dhe mungesë oreksi; një gjë tjetër të marrësh vesh se të gjitha këto simptoma i detyrohen një sëmundjeje specifike, e cila ka edhe emrin e vet. Aq më tepër kur sëmundja vjen me përkufizimin, rregullsitë dhe historinë e vet; në kuptimin që identifikimi i saj jep informacion edhe për ecurinë, ose të ardhmen – çfarë do të ndodhë nesër, kur do të bjerë temperatura, kur do të ikin puçrrat, kur do të kthehet oreksi, ose alternativisht, “edhe sa ditë më mbeten, doktor”; edhe për përhapjen e saj, në rast sëmundjesh ngjitëse dhe epidemish. Duke marrë emër, sëmundja merr edhe jetë, madje edhe agjenci; simptoma mund të ishte jotja, por sëmundjes ti i përket; aq më tepër, po të jetë ngjitëse, sëmundja çon jetën e vet në ajër, në ujë, në ushqim, në përqafim, në prekje; duke u hedhur nga një njeri në tjetrin, nga vëllai te motra, nga nëna te biri, nga një shtëpi në tjetrën, nga një lagje në tjetrën, nga një qytet në tjetrin, nga një port në tjetrin; emri sikur i jep forcë dhe e bën më të frikshme, në sytë e viktimave; pa çka se e lejon mjekun që ta luftojë më mirë, t’i zgjedhë më mirë armët dhe sidomos, të parashikojë. Për këtë arsye, shumë sëmundje emërtohen me eufemizma, të cilat i referohen një tabuje, ose një fjale që nuk duhet shqiptuar: sëmundja e tokës, e paemra, kolla e mirë; çfarë e tregon edhe moria e prapashtesave zvogëluese, si -th dhe -z(ë) që dalin në emrat popullorë të sëmundjeve; prapashtesa të cilat edhe ato e luftojnë të keqen me mjete magjike, ose duke e neutralizuar gjuhësisht.

Një qasje të ngjashme e gjen në mjekësinë moderne gjithashtu, ku madje synohet të vendoset një qark i shkurtër midis emrit të sëmundjes (diagnoza) dhe emrit të ilaçit që do ta kurojë, duke e lënë të sëmurin jashtë, ose të paktën në hije; çka lejon disiplinimin në mos shkencor shkencor të paktën burokratik të trajtimit (kurës), në kuptimin që diabeti i Osmanit është i njëjtë me diabetin e Josifit, prandaj edhe mjekimi do të jetë pak a shumë i njëjtë. Vetëm se mjeku modern tashmë shpesh u referohet protokolleve të mjekimit, duke e kufizuar agjencinë e vet personale në një minimum (çfarë do të thotë edhe se, kur ndiqet protokolli, mjeku çlirohet nga përgjegjësia edhe morale, edhe ligjore); diçka që mjektari a xherahu a plaka barnatare mund t’ia faturojnë veç Zotit dhe pastaj të luten që të mos u ndodhë më.

Në mënyrë tipike, nga ilaçi që merr dikush mund ta deduktosh edhe për çfarë çrregullimi po trajtohet pikërisht (prozac për depresionin, Nexium për hiperaciditetin ose GERD, Ambien për pagjumësinë, Claritin për alergjinë, etj.); aq sa të thuash se ilaçi është njëfarësoj sëmundja – në kuptimin që, në vend që të thuash “vuaj nga alergjia stinore”, mjafton të thuash “marr rregullisht Claritin”. Një klishe e njohur e filmave thriller është ajo kur dikush, zakonisht një detektiv, hedh një sy në dollapin e barnave të dikujt tjetër, për të zbuluar se ky vuan nga zemra, nga krizat epileptike, nga lythet gjenitale ose më mirë akoma, nga ndonjë psikozë e formës skizofrenike.[8]

Shekulli XX dhe modernizimi i shërbimit shëndetësor i kanë sjellë gjithnjë e më shpesh në kontakt këto dy vizione – atë tradicional të ilaçit si shpëtim, dhe atë modern të ilaçit si trajtim; pavarësisht se, në shumë aspekte, edhe mjekësia moderne dhe e hiper-teknologjizuar i ka ruajtur disa aspekte të magjisë; duke filluar nga emrat e barnave – kloramfenikol, metforminë, fluvastatin, Xanax, propanolol, Cymbalta, fluoksetinë, haloperidol, Cipro, paracetamol, Januvia, ribavirin, Adderall, lorazepam, Maalox, bupropion, nifedipinë, Tylenol, etanercept, Crestor, ibuprofen, Nexium, flutikazon, loperamid, aciklovir, prednison dhe mijëra e mijëra të tjerë; disa nga të cilët janë emra të standardizuar të lëndëve kimike përkatëse, të tjerë emra të markës[9]. Për veshin e profanit, të gjithë këta tingëllojnë si të përveçëm, ose që mund të mbushen vetëm me konotacion. Në bashkëlidhje me emrat e sëmundjeve në gojën e mjekëve, si iktus, tonsilit, emboli, bursit, sinusit, abces, iskemi, hemikrani, uveit, steatozë, hipertrikozë, hematuri, trombozë, akromegali, skoliozë, trakeit, radikulit, etj. këta ndihmojnë pastaj për të përftuar një diskurs mjekësor dhe para-mjekësor jo të pangjashëm me formulat magjike të shtrigave, të llojit abra-kadabra; gjuhë sekrete, që kur përdoren në mënyrë “profesionale” çelin dyert e dukurive dhe efekteve po aq sekrete dhe të ndaluara për vdekëtarët e tjerë.

Nga ana e vet, përdoruesi i barnave dhe përfituesi i drejtpërdrejtë prej tyre, do të parapëlqente emërtimin sipas funksionit; siç edhe në fakt vepron, sa kohë që i lejohet. Hidroklortiazid mund të frikësojë dhe të hipnotizojë, si fjalë e huaj shumërrokëshe, por ilaçi i ujërave e përcjell menjëherë dhe qartë kuptimin; kështu edhe ilaçet e zemrës, ilaçet e tensionit, ilaçi i kollës, ilaçi i astmës, ilaç për të dalë jashtë, ilaçi i stomakut etj.; ku të gjitha këto ndërtime kombinojnë fjalën ilaç me një emër popullor simptome ose sëmundjeje ose organi të prekur.

Pjesë e magjisë që shoqëron barnat është edhe rituali i marrjes së tyre në sasi të njëjta dhe në orare e kushte të caktuara: tre herë në ditë, me pak ujë, pas buke, etj.; edhe pse ka një logjikë të thjeshtë pas kësaj rregullsie, sërish ajo vepron më shumë në planin psikologjik, meqë ia bashkëlidh ilaçin një disipline të caktuar, e cila në vetvete do ta përshpejtojë shërimin. Çfarë nuk ndodh, gjithsesi, me një kategori barnash që i marrim sipas nevojës, ose kur na shfaqen simptomat – për shembull barnat kundër dhimbjes së kokës, ose anti-acidët, ose laksativët, ose ato kundër pagjumësisë. Në filma, këta të fundit janë gjithnjë të përfaqësuar mirë, deri në klishé; sepse është më seksi që ta shohësh personazhin tënd, në prag të një krize nervash, të gëlltisë një grusht me hapje kundër ankthit; sesa të tregosh dikë në pizhame, që i pi ilaçet e veta gjithnjë në të njëjtën orë, madje duke gogësirë.

E megjithatë, momenti më dramatik në marrëdhëniet e personazheve të filmit pop me ilaçet e tyre është momenti kur marrin vendimin për t’i derdhur në nevojtore[10], në luftë me dobësitë e tyre, autoritetin e mjekut dhe kulshedrën mitologjike të establishment-it. Në fakt, firmat farmaceutike dhe në përgjithësi çfarë njihet me emrin The Big Pharma trajtohen nga kultura pop si mishërime të së keqes; në kundërshtim me metoda alternative si holistika, akupunktura, meditacioni, yoga, psikoterapia, psikanaliza dhe – veçanërisht do të thoja – spitalet.[11] Tek e fundit, kur një i sëmurë i merr barnat në shtëpi, e ruan akoma një farë kontrolli ndaj sëmundjes së vet; ose të paktën iluzionin se i ka akoma disa gjëra në dorë dhe se nuk ia ka dorëzuar administrimin e trupit të vet një pale të tretë – në një kohë që, i shtruar në spital, e humb çdo lloj autonomie ndaj trupit, për t’iu nënshtruar procedurave diagnostike dhe terapeutike edhe më misterioze e aq më tepër invazive: kirurgjia, rrezet, transfuzioni, dhënia e barnave me rrugë intravenoze, etj. Nëse marrëdhënia e të sëmurit me mjekun që i jep diagnoza me emra kumbues dhe i parashkruan pastaj barna me emra edhe më kumbues ende i ngjan marrëdhënies që vendosnim dikur me mjektarin, barnatarin a plakën që na kuronte me barna dhe yshtje, spitali nuk mund të krahasohet veçse me stallën në mos me thertoren; ku bagëtia nuk komunikon dot me padronët e saj, jo sepse nuk e lënë, por sepse nuk mundet.

Por ai momenti kur heroi, pasi e ka fituar betejën me dobësitë e veta, i derdh barnat në nevojtore, zbulon edhe diçka tjetër: dhe pikërisht lidhjen e fshehtë që vendosim, në pavetëdije, midis barnave dhe ekskrementit. Çdo antropolog do ta konfirmojë që fecet dhe urina, e njerëzve dhe e kafshëve shtëpiake, janë përdorur dhe përdoren rëndom në mjekësinë popullore për të luftuar lloje të ndryshme sëmundjesh, ndoshta pikërisht ngaqë janë përndryshe tabu. Në mjekësinë tradicionale koreane, Ttongsul ose “vera fekale”, një pije me veti terapeutike universale, prodhohet duke përzier verë orizi me fece të fermentuara fëmijësh të vegjël; në mjekësinë tradicionale kineze, fecet përzihen me jamball (licorice) dhe përdoren për sëmundjet e stomakut, ndërsa një përgatesë e bazuar në kakërdhitë e ketrit thuhet se ka sukses kundër hemorragjive; pa folur për urinën që është përdorur edhe në Shqipëri kundër verdhëzës; dhe pastaj për mrekullinë e tanishme të transplantit fekal për trajtimin e çrregullimeve të rënda të zorrëve, përfshi kolitin, nëpërmjet një procedure të ngjashme me plehërimin.

Sa kohë që ekskrementet, veçanërisht ato të njeriut, janë gjithnjë të prekura dhe të rregulluara nga tabutë e llojeve të ndryshme, përdorimi i tyre si barna nuk do të jetë pa lidhje me opinionin kolektiv për to si helme, ose lëndë të padëshiruara, të cilat trupi i ka nxjerrë përjashta sepse të dëmshme. Tek e fundit, çdo helm ose diçka që vret, mund të vrasë edhe sëmundjen – në kuptimin simbolik por edhe në realitet.


 

[1] Fjalori i Shqipes së Sotme jep për barnatarin vetëm kuptimin “farmacist”; por te M. Camaj kam gjetur edhe kuptimin tjetër, atë të një malësori që i njeh bimët mjekësore me emër dhe di t’i përgatitë dhe t’ua këshillojë të sëmurëve.

[2] Vetë ideja se sëmundja, dhe në përgjithësi vuajtja fizike në parim mund dhe duhet të trajtohen, të lehtësohen madje të kurohen duke ndërhyrë në trupin e të sëmurit (me barna, me procedura të tjera si shushunja kupa klizma, me instrumente kirurgjikale, etj.) bie ndesh me botëvështrimin e krishterë tradicional, i cili ia njeh këtë rol lutjes. Disa sekte e marrin sot e kësaj dite seriozisht këtë precept.

[3] Por hidhësia e ilaçit mund të mbulohet, për shembull duke e mveshur tabletën me sheqer; sheqeri shërben kështu si Kali i Trojës, që e lejon helmin të hyjë në organizëm; që këtej edhe shprehja pilulë e sheqerosur, e parapëlqyer nga një lloj diskursi ideologjik paranoid, për të shënjuar disa lloj mesazhesh që maskohen si të padëmshme ose edhe joshëse.

[4] Një nga parimet e toksikologjisë është se sola dosis facit venenum, “doza e bën helmin.” Paracelsus-i e pat formuluar këtë kështu: “Gjithçka është helm dhe asnjë nuk është pa helm, vetëm doza e bën diçka jo helm” (Alle Dinge sind Gift und nichts ist ohne Gift, allein die Dosis macht es, dass ein Ding kein Gift is). Incidentalisht, helmi në gjermanishte është Gift; çka mund të interpretohet simbolikisht, brenda anglishtes, sikur arti i të mjekuarit e shndërron helmin në “dhuratë” shëndeti për atë që e pi.

[5] Ilo Mitkë Qafëzezi, në mos më gabon kujtesa, ka shkruar një libër me tregime për fëmijë, ku flet për efektet helmuese të disa prej këtyre bimëve.

[6] Kafshë të caktuara, si qyqja, qeni, macja, delja, lopa, kali, mushka, gomari, dhelpra, pula, rosa, ujku, gjarpri dhe bimë të caktuara a abstraksione bimore si bari, lulja, ferra etj., nëpërmjet emrave të kombinuar mes tyre, marrin pjesë kështu në konstituimin e mesazheve të cilat mund të lexohen, nëse zotërohet kodi a gjuha përkatëse, dhe me të cilat bota përreth i flet njeriut; gjithë duke qenë njeriu pjesë e saj. Kështu merr një shpjegim edhe supersticioni, ose leximi i shenjave – si shfaqja e një maceje të zezë ose leximi i shpatullës së pulës a të berrit, sipas rregullave dhe bashkëpërkimeve të pashkruara, që përcillen brez pas brezi në vija familjare, njëlloj si zanatet e rëndomta, gjithë duke mbetur, në thelb, sekrete për të tjerët.

[7] Këtu le të mbajmë parasysh se historianët ende nuk kanë rënë dakord se çfarë sëmundjeje e përgjysmoi popullsinë e Athinës, gjatë Luftës së Peloponezit (430 p.e.s.): si kandidate të mundshme janë sugjeruar tifoja, murtaja, fruthi, antraksi, ebola dhe të tjera akoma; dhe kjo megjithëse përshkrimet e simptomave nuk mungojnë. Diskutime ka edhe për sëmundjen e njohur zakonisht si murtajë, që shfarosi një pjesë të madhe të popullsisë në Europën e Mesjetës.

[8] Më ka ndodhur edhe mua; pasi dallova një ditë në skrivaninë e llogaritarit tim të taksave kutinë e një ilaçi me emër të çuditshëm, u bëra kurioz të merrja vesh nga se vuante dhe e kontrollova pastaj emrin e ilaçit në Google; paskësh qenë antibiotik për qen.

[9] Firmat farmaceutike shpenzojnë shuma marramendëse për të gjetur, ose më mirë sajuar emra “tërheqës” për barnat e reja që hedhin në treg; duke e vlerësuar konotacionin pozitiv të një emri marke si Advil ose Allegra ose Claritin si pjesë të efektit placebo.

[10] Veprim ky gjithsesi që nuk rekomandohet, sepse bën që shumë lëndë me efekte potencialisht shkatërruese të përfundojnë në vijat ujore dhe pastaj në det a në oqean.

[11] Spitalet përfaqësohen mirë dhe me simpati të madhe, në kulturën pop amerikane, si të filmit ashtu edhe të televizionit, me kirurgjinë në krye të vendit; aq sa të bëjnë të dyshosh për ndonjë product placement, sidomos në krahasim me trajtimin aspak dashamirës që u bëhet barnave dhe farmakologjisë në përgjithësi.

ASGJË TË RE NGA FRONTI I SHAHUT

Me vështirësi të mëdha, kampioni botëror në fuqi Magnus Carlsen arriti sonte ta mbrojë titullin, kundër sfidantit Sergei Karjakin, pasi fitoi ndeshjen e tretë dhe të katërt të tiebreakers; pjesa e rregullt e match-it, prej 12 ndeshjesh, kish përfunduar në barazim, 6:6, me nga një fitore për secilin dhe dhjetë barazime; sikundër kishin përfunduar me barazim edhe dy tiebreakers-it e parë.

Carlsen-i e meritoi këtë fitore, pavarësisht ngase e arriti vetëm në lojërat e shpejta të tiebreakers; gjatë match-it ishte ai që e kërkoi më me ngulm avantazhin dhe fitoren dhe që u përpoq edhe në pozicione relativisht të shpëlara. Karjakin, nga ana e vet, i vetëdijshëm se ishte objektivisht i shfavorizuar, u përpoq të mbrohej me kujdes dhe shpëtoi një numër të madh pozicionesh të humbura; e megjithatë, asnjëherë nuk e duk se mund ta fitonte vërtet match-in.

Nga dy lojërat e para të tiebreakers që përfunduan në barazim, Carlsen-i duhej ta kish fituar lojën e dytë, po të kish pasur pak më shumë kohë për t’u menduar. Kampioni në fuqi fitoi, përkundrazi, lojën e tretë, ngaqë Karjakin-i bëri një gabim elementar. Gjatë lojës së katërt, sfidanti – që kishte të zezat – duhej të kërkonte fitoren, për ta barazuar rezultatin sërish dhe për të mundësuar një lojë të pestë. Kjo e zhbalancoi pozicionin dhe krijoi pastaj një situatë të tillë ku Carlsen-i s’e pati të vështirë të gjente lëvizjet më të mira dhe fitoi në mënyrë spektakulare.

Për ata që kërkojnë emocione të forta, po jap këtu përfundimin e lojës së katërt (me analizë të Stockfish 8), ku Karjakin-i luante me të zezat dhe sapo kish çuar damën në f2, ndoshta për të turbulluar ujërat në radhën e dytë, tashmë me shpresën e vetme të ndonjë gabimi katastrofik të Carlsen-it.

qf2

Për të arritur te ky pozicion, Karjakin-i kish sakrifikuar në lëvizjen 34 kualitetin (torrën për një kalë), kushedi duke pasur ndërmend ndonjë manovër destabilizuese me ushtarin në kolonën b. Megjithatë, lëvizja e tij me damë në f2 i dha mundësi kampionit të botës të jepte shah me torrë në c8. Këtu Karjakin mund të mbrohej me filin në f8, por ashtu i bardhi do të përgjigjej 50. T:f8 M:f8 dhe pas 51. T:f7, loja do të përfundonte pas pak lëvizjesh me mat.

Edhe varianti që zgjodhi sfidanti, duke çuar mbretin në h7, nuk është se premtoi gjë (shihni diagramin poshtë):

2

 

Carlsen-i e gjeti menjëherë lëvizjen e duhur, Qh6+ (shihni diagramin në vijim), dhe këtu Karjakin-i u dorëzua, për shkak se, sidoqë të luajë, kapet mat me një lëvizje.

qh6

Kjo situatë kaq dinamike, në mos dramatike, në asnjë mënyrë nuk përfaqëson frymën e këtij match-i, i cili në përgjithësi i zhgënjeu pritjet e publikut.