I NJËJTI AVAZ

Problemi i kultivimit të kanabisit në Shqipëri dhe i trafikimit të tij është tashmë aq i dukshëm saqë nëpër muhabete të zakonshme qytetarësh dëgjon të thuhet se për parcelat me hashash mbyllet një sy qëllimisht, sepse në këtë mënyrë njerëzit fitojnë diçka dhe kanë me ç’të rrojnë. Se sa e vërtetë është kjo, pra që organet e shtetit e lënë vetë disi të lulëzojë “ekonominë e hashashit” për t’i ndihmuar njerëzit, nuk ka ndonjë rëndësi të veçantë nga këndvështrimi i këtushëm. Zyrtarisht deklarohet si e pathemeltë. Ndërkohë merr rëndësi të posaçme pikërisht mendësia e justifikimit, që përhapet ngadalë ndër mbështetës e të tjerë qytetarë.

Kush ka pak memorie historike do të na kujtonte se kemi të bëjmë me një avaz të vjetër, që shkon përtej shumicës aktuale politike. Në fillim të viteve nëntëdhjetë, thuhej se qeveria e atëhershme e mbyllte një sy për trafikimin e karburantit në drejtim të ish Jugosllavisë, pavarësisht se ishte vendosur embargo ndërkombëtare, ngaqë popullsia e veriut ishte në pikë të hallit, kështu që disa pika naftë kontrabandë do ta ndihmonin të dilte sadopak nga varfëria.

I njëjti arsyetim është përdorur për të anashkaluar problemin e gomoneve drejt Italisë. Nga shumë anë, në atë kohë, dëgjoje zëra justifikues se papunësia e madhe shkaktonte emigracion dhe se njerëzit duhet të iknin për bukën e gojës. Madje trafikantët e qenieve njerëzore shikoheshin edhe si “shpëtimtarë” nga kthetrat e varfërisë. Tek e fundit, a nuk përmbushnin kërkesat e njerëzve për të ikur jashtë shtetit? Edhe në atë kohë, pëshpëritej, se organet e dinin, por i linin vetë, gjithnjë për të ndihmuar njerëzit dhe ekonominë shqiptare.

Nuk mund të shmangen gjithashtu përshoqërimet me çka ndodhte gjatë regjimit totalitar i cili, sipas zërave të asaj kohe, e organizonte vetë trafikun e cigareve kontrabandë, duke i prodhuar në vend cigaret me firma të huaja e duke i shitur në det të hapur. Edhe në atë periudhë, ideja ishte se këto veprime të paligjshme bëheshin për një objektiv madhor, pra për të mirën e popullit dhe të regjimit popullor.

Me pak fjalë, qëllimi justifikon mjetet për arritjen e tij. Megjithatë, çështja shkon më larg se makiavelizmi i njohur, ngaqë ndërfutet justifikimi kolektiv dhe normalizimi i veprimeve të jashtëligjshme. Edhe përplasjet mes palëve politike duken lojë rolesh. Në qoftë se nga një anë kundërshtarët e akuzojnë qeverinë për trafiqe të paligjshme dhe lidhje të kriminalitetit me pushtetin, nga ana tjetër mbështetësit, kur nuk i mohojnë dot, i derubrikojnë veprimet në zgjidhje ekonomike të pashmangshme në kohë krize ekonomike. Çështje kohe dhe rolet shkëmbehen. Asnjë nga palët nuk prekin çështjen kryesore: etikën.

Le të nënvizojmë që në fillim se lejimi i veprimeve të paligjshme, nga parcelat e sotme deri tek kontrabanda e djeshme, është i gabuar nga të gjitha pikëpamjet. Ekonomikisht njerëzit e varfër nuk kanë ndonjë përfitim të madh, në kuptimin që kultivimi i kanabisit nuk i bën fshatarët të kamur. Përkundrazi, i lidh ata me ekonominë kriminale, duke i vënë përballë rrezikut dhe duke i shndërruar praktikisht në skllevër. Përfitimi u shkon atyre që e drejtojnë këtë ekonomi, të cilët janë me përkufizim të paktë. Ekonomia kriminale çon në polarizim të fitimeve.

Por dëmet më të mëdha ekonomike vijnë nga shtrembërimet e tregut që krimet ekonomike shkaktojnë. Sasitë e mëdha valutore që vijnë nga aktivitetit kriminal, siç mund të jetë trafiku i drogës, ose pastrimi i parave, përçudnojnë krejt tregun vendas, duke e çekuilibruar atë. Pasojat i vuajnë qytetarët e thjeshtë dhe ndërmarrjet e shëndosha, që hasin në një konkurrencë të padrejtë, sepse duhet të përballen me ndërmarrje që luajnë, si të thuash, me hile në fushën e tregut të lirë.

Ka edhe dëme të tjera, si ndotja e aktiviteteve të shëndosha dhe përfshirja e kategorive të tjera sociale si punonjësit në drejtësi, në financa, në organet e rendit, në politikë, etj. Aktivitetet kriminale e rrisin detyrimisht korrupsionin dhe e infektojnë pjesën tjetër të ekonomisë. Vetë politika e korruptuar e riprodhon vetveten dhe e mbyt politikën e ndershme, ngaqë ka më shumë mjete në dispozicion.

Ky lloj aktiviteti i kriminalitetit të organizuar, pra mbjellja, kultivimi e trafikimi i lëndëve narkotike, shkon përtej veprave penale si vjedhja e një banke. Përhapja dhe kapilariteti i këtij aktiviteti i siguron kriminalitetit një farë tolerance sociale, që shndërrohet më pas në atë që italianët e quajnë omertà. Kur bashkësia, ose vetë organet e rendit, e konsiderojnë aktivitetin ilegal si të pranueshëm, ose të justifikueshëm për sa kohë “siguron bukën e gojës”, atëherë edhe lufta ndaj tij bëhet tejet e vështirë, ndoshta e pamundur, sidomos kur është i lidhur me territorin dhe njerëzit. Aktiviteti kriminal e dëshiron moszhvillimin dhe padijen, sepse përbëjnë humusin e tij të vërtetë.

Pra fushat plot kanabis që lulëzojnë në Shqipëri, nga jugu në veri, janë çështje etike para se të jenë problem rendi. Kur nuk dallohet e mira nga e keqja, e drejta nga e padrejta, korrektësia nga gabimi, është e kotë të dërgosh punonjës policie me sakicë në dorë duke luftuar me bimët e kanabisit dhe të japësh të dhëna mediatike për shkatërrimin e kaq apo aq rrënjëve. Ndoshta pak kilometra më tutje po mbillen ndërkohë të tjera.

Mentaliteti i aktivitetit të paligjshëm shkon përtej kanabisit, i cili nesër mund edhe të legalizohet si bimë, por rrënjët e tij janë më të thella.

AMNISTIA VITI ZERO

Në shembullin e amnistisë fiskale për bizneset e mëdha dhe të pastrimit të pasurive të përftuara nga korrupsioni për gjykatësit apo nga veprimtaritë kriminale të krimit të organizuar, qeveria ka miratuar një projektligj për një amnisti gjithëpërfshirëse.

Arben Ahmetaj, Ministër i Financave, dhe njëkohësisht këshilltari i Kryeministrit për çështjet e etikës, ka propozuar një Amnisti Totale për të gjithë shqiptarët. Propozimi është miratuar nga Këshilli i Fallxhorëve të Tarotit pranë Këshillit të Ministrave. Kryetari, z. Mësim Ndrikulla, ka parashikuar një djalë tjetër për kryeministrin z. Edi Rama, dhe fitore elektorale në Dibër nëse Amnistia Totale miratohet në parlament përpara datës 16 tetor, ora 4:00 e pasdites.

Kjo nismë ka gjetur edhe mirëkuptimin e opozitës. Ish-ministri i financave, z. Ridvan Bode, është shprehur se Amnistia Totale do të rrisë të ardhurat e shtetit pas 50 vjetësh dhe do të pastrojë njëherë e mirë ndërgjegjen e kombit.

Propozimi është pritur mirë nga media dhe populli, edhe pse deri më sot nuk është publikuar asnjë hollësi mbi Amnistinë Totale.

Redaksia jonë ka shtënë në dorë propozimin në rrugë konfidenciale nëpërmjet faqes web së kryeministrisë dhe po ju paraqet vetëm disa pika.

  1. Të gjitha çështjet civile në gjykatat e vendit dhe shkallët e gjyqësorit të përfundojnë në favor të dy palëve. Vendimet të jepen brenda 3 muajve nga hyrja në fuqi e ligjit.
  2. Brenda 6 muajsh prokuroritë e vendit të mbyllin të gjitha çështjet në hetim. Hetimet mbi organizatat kriminale dhe korrupsionin e nëpunësve të lartë të shtetit të mbyllen menjëherë pas hyrjes në fuqi të ligjit. Prokuroria nuk do të hetojë asnjë krim për një periudhë prej së paku 5 vjetësh.
  3. Të gjithë të dënuarit me heqje lirie të lirohen menjëherë me hyrjen në fuqi të ligjit. Institucionet e vuajtjes së dënimit të mbyllen për një periudhë 5 vjeçare.
  4. Drejtoria e Tatimeve do të shfuqizojë menjëherë penalitetet administrative. Për 10 vjetët e ardhshme të falen gjobat për të gjitha kompanitë që kanë të punësuar mbi 2 punonjës.
  5. Inspektorati Qendror dhe të gjitha inspektoratet e tjera mbyllen deri në një vendim të dytë për një periudhë prej së paku 5 vjetësh. Të gjitha çështjet mbyllen menjëherë në favor të subjekteve.
  6. Të gjitha ndërtimet pa leje do të legalizohen pa asnjë kosto për qytetarët.
  7. Për një periudhë 5 vjeçare do të de-kriminalizohen këto veprime:
  • rrëmbimi i pronës së shtetit;
  • trafikimi i drogave të lehta dhe të rënda;
  • trafikimi i njerëzve;
  • ushtrim me detyrim i prostitucionit dhe pedofilia;
  • aktet e turpshme në publik;
  • ndëshkimi trupor në familje;
  • vrasjet e të gjitha llojeve për cilindo motiv;
  • mashtrimi për shuma mbi vlerën e 500 000 lekëve;
  • evazioni fiskal;
  • ndërtimi pa leje;
  • vjedhja apo tregtimi i votës;
  • pjesëmarrja në organizata kriminale (përjashtuar organizatat terroriste).
  1. U pastrohet ndërgjegjja të gjithë shqiptarëve që:
  • shajnë bashkëshortet kurva apo u qëllojnë atyre;
  • shpifin për anëtarët e fisit, komshinjtë apo kolegët e punës së tyre;
  • punojnë nëpër redaksi ku vidhet lajmi e qarkullojnë të njëjtët artikuj nëpër gazeta;
  • kryejnë krime brenda familjes;
  • ushtrojnë ndikim të paligjshëm ndaj nëpunësve të shtetit për të përfituar favore apo privilegje pa meritë;
  • pështyjnë apo ndotin mjedisin e përbashkët;
  • u lypin favore seksuale personave të martuar, kolegëve të punës apo kamerierëve.
  • vjedhin, grabisin apo dëmtojnë pronën e shtetit, të familjarëve të tyre apo qytetarëve të tjerë;
  • punojnë si arkitektë, këngëtarë tallavaje dhe opinionistë;
  • përdorin transportin publik e popullojnë zyrat e shtetit pasi kanë ngrënë për mëngjes paçe me shumë hudhra shoqëruar me raki (Këtu redaksia kërkon ndjesë për këtë ves të kryeredaktorit të saj.)
  • shkelin rregullat e qarkullimit rrugor me pasojë vdekjen apo plagosjen e qytetarëve;
  • komentojnë me sharje e ofendime në portalet e internetit;
  • zotërojnë fjalor prej 200 fjalësh;
  • nuk lajnë sqetullat e kundërmojnë erë përç;
  • nuk respektojnë radhën;

Amnistia Totale do të diskutohet në mbledhjen e ardhshme të Kuvendit Popullor më datë 31 gusht 2016.

AUTORI ENVER

Ja një kokëçarje e vogël për historianët dhe studiuesit e autorësisë në letrat shqipe: i ka shkruar “vërtet” Enver Hoxha të gjitha materialet që janë botuar nën emrin e tij si autor?

Pyetja nuk ka natyrë sensacionalistike. Vepra e botuar e Hoxhës vjen si shumëllojshmëri tekstesh – nga raportet në kongrese dhe në plenume, te përshëndetjet e ndryshme dhe letërkëmbimet dhe telegramet, deri te bisedat e transkriptuara. Pa përmendur shënimet, ditarët, kujtimet dhe librat me natyrë publicistike ose eseistike.

Pa dyshim, një pjesë e mirë e këtyre janë shkruar nga ndihmësit e Hoxhës, ose ata që në botën anglosaksone njihen si speechwriters; dhe që në Shqipëri duhet të kenë punuar me grupe – që nga sekretariati, tek aparati i KQ të PPSh-së dhe studiuesit e punonjësit e Institutit të Studimeve M-L si dhe shkrimtarë dhe publicistë të pajtuar dora-dorës, me detyra të posaçme.

Pothuajse asgjë nuk është thënë, për këtë çështje, në periudhën pas 1990-ës – le t’ia faturojmë edhe këtë heshtje mefshtësisë karakteristike të bashkëpunëtorëve të Enverit, në lidhje me mënyrën si punonte aparati propagandistik i shtetit totalitar.

Autorësia e veprave të ndryshme të Hoxhës mund të trajtohet nga shumë anë – biografët e Hoxhës mund të jenë të interesuar të marrin vesh; por edhe studiuesit e ligjërimit politik të totalitarizmit; historianët e totalitarizmit shqiptar dhe specialistët e copyright-it në socializëm.

Edhe vetë studimi i krahasuar i shënimeve të Hoxhës nga njëra anë dhe produktit të konfeksionuar për lexuesin nga ana tjetër mund të ndriçonte shumëçka, në lidhje me mënyrën si vullneti i një individi – lider absolut – shndërrohej në fjalë të pushtetshme.

Nëse shqipja totalitare i detyrohet, në masë të madhe, idiolektit të Hoxhës udhëheqës, edhe figura e Hoxhës udhëheqës i detyrohet, sërish në masë të madhe, këtij ligjërimi totalitar të cilin Hoxha e fliste po aq sa ç’flitej prej tij dhe përftohej si vetë gramatikore e diskursit përkatës.

Në vitet e regjimit, çështja e autorësisë si marrëdhënie pronësie pak a shumë e deklaruar dhe mbrojtur me ligj nuk ngrinte shumë peshë, së paku nga pikëpamja formale: ndodh madje që, të njëjtat materiale, të botohen edhe në Veprat e plota të Hoxhës, edhe në Dokumentet Kryesore të PPSh-së, herën e dytë si me autorësi kolektive.

Në vetë praktikën e punës së organeve të PPSh-së, të mbaje një raport nuk do të thoshte edhe se e kishe shkruar atë; nga pikëpamja formale, leximi publik me zë i raportit p.sh. në kongres ose në plenum ishte më i rëndësishëm dhe më domethënës për statusin përkatës, se autorësia e tekstit.

Por kjo edhe ngaqë copyright-i i materialeve të tilla në socializëm nuk duket se ka ndonjë aspekt komercial; prandaj edhe autorësia është thjesht me interes për biografët ose historianët e ideve.

Nga ana tjetër, autorësia e një dokumenti politik lidhet drejtpërdrejt me përgjegjësinë – prandaj zbatohet ndaj personit që e ka “bërë të vetin” tekstin në publik ose para të tjerëve, jo ndaj personit që e ka hedhur tekstin në letër.

Duke parafrazuar Foucault-in, le të themi se autorësia e një teksti (diskursi), edhe e teksteve të Hoxhës, i ruan gjithnjë lidhjet me gjasat sado teorike të ndëshkimit, në qoftë se teksti do të rezultonte transgresiv, heretik ose ideologjikisht i gabuar.[1]

Çfarë do të thotë, në rastin e diskurseve me natyrë politike, se një lider politik – si Hoxha – e ushtronte autorësinë e diskurseve që dilnin me emrin e tij si pjesë e funksioneve prej lideri në krye të Partisë dhe të Shtetit; dhe jo si pjesë e përpjekjeve të tij për t’i hartuar këto tekste ose diskurse.

Aq më tepër që, për sa kohë vepra e Hoxhës u botua praktikisht e tëra në të gjallë të atij vetë dhe gjithsesi nën mbikëqyrjen e aparatit editorial në shërbim të tij, çështjet e autorësisë atje duhen trajtuar gjithnjë veçan çështjeve të autentifikimit.

Hoxha si autor mund të ndiqet hap pas hapi edhe si prani tekstuale – ose tërësi tiparesh stilistike unike. Kjo është më e vështirë të bëhet me tekste me natyrë thjesht politike-organizative, p.sh. raportet; dhe më e lehtë me tekste me natyrë më krijuese a spekulative, p.sh. kujtimet.

Nuk ka dyshim që kujtimet, që nga ato të fëmijërisë e të rinisë, dhe më pas ato të Luftës dhe të periudhës së Pasluftës, si Titistët, Hrushovianët etj., kanë të përbashkëta një numër tiparesh, aq sa të lejojnë të flitet për Hoxhën autor si funksion të vetë tekstit.

Bëhet fjalë për vepra që, veç synimeve dokumentare, tradhtojnë edhe pretendimet e Hoxhës për t’u përftuar para publikut edhe si shkrimtar.

Çështja këtu është nëse mund ta shtrijmë këtë koncept të autorit funksion të tekstit, aq sa të përfshijë edhe autorin “tekstual” të teksteve të tjera, të cilat janë botuar dhe kanë qarkulluar nën emrin dhe me nënshkrimin e Hoxhës.

Këtu del edhe një problem tjetër jo trivial: po sikur ky autor-funksion tekstesh ku autori pritet të spikatë më fort, për shkak të zhanrit ose të kategorisë, të identifikojë origjinalisht jo Hoxhën vetë, por një ghost writer të qëndrueshëm çfarëdo? Në kuptimin që uniteti stilistik t’i detyrohet dorës që i ka shkruar, jo dorës që i ka nënshkruar tekstet? Ja një punë për filologët dhe biografët, nëse do t’u interesojë vërtet ndonjëherë.

Një aspekt i tretë, i sfidës që përfaqëson Hoxha autor, ka të bëjë me funksionimin e teksteve të autoruara (dhe të autorizuara) prej tij në shoqërinë shqiptare të kohës – ose mënyrën si i shkonte Hoxha lider totalitar lexuesit, nëpërmjet fjalës, së shkruar dhe të folur, e cila përdorej në mënyrë gati liturgjike.

Çfarë do të thotë se, duke u riprodhuar nëpërmjet përdorimit – si lexim individual, dëgjim në radio ose TV, lexim kolektiv, diskutim në forma edukimi dhe mënyra të tjera të ngjashme – tekstet e nënshkruara nga Hoxha i shërbenin riprodhimit të pushtetit totalitar në mënyrë edhe të ngjashme, edhe plotësuese (komplementare) me ikonografinë e portreteve, busteve prej allçie, statujave dhe propeve të tjera vizuale të propagandës së regjimit.

Nga ky aspekt i tretë, çështja e autorësisë nuk ka shumë kuptim që të shtrohet, meqë autorësia e Hoxhës vjen si premisë e vetë praktikës leximtare dhe hermeneutike; në kuptimin që i paraprin dhe e autorizon këtë praktikë.


[1] Foucault, Michel, Language, Counter-Memory, Practice, selected essays and interviews, Cornell University Press, 1977, f. 124-126.

ARSYET E KARVANIT

Kur mbërritëm ne në lokal, e gjetëm zotin Shyti që kish arritur tashmë dhe kish hyrë menjëherë në një debat impromptu me një burrë të shkurtër tullac tek tavolina përbri, të cilin të gjithë e njihnim veç si Qemolin e Institutit.

Kot e ngatërron këtë punë, i thoshte Qemoli: ka një karvan që marshon përpara, ka edhe qen që lehin, sepse duan që karvani të ndalojë. Por karvani nuk mund të ndalojë sa herë që i leh një qen, xhanëm! Në qoftë se puna e qenit është që të lehë, puna e karvanit është që të vazhdojë të bëjë përpara. Ne në popull kështu e përdorim.

Shyti pa nga ne gjithë dëshpërim, teksa merrte vrull mendor për kundërpërgjigjen. Ti fol në emrin tënd, jo të popullit, i tha ai Qemolit. Ti fol në emrin tënd, që të flas edhe unë në emrin tim, jo të kafenesë. Dhe unë i nënshkruari, në emrin tim personal jo të kafenesë, ja ku po të them që kjo shprehje nuk ka ndonjë kuptim të qartë. E para, sepse nuk merret vesh nëse qentë i lehin karvanit apo jo, meqë mund të ndodhë që edhe qentë të jenë pjesë e karvanit; dhe nëse janë pjesë e karvanit, ata lehin sepse kanë pikasur ose nuhatur ndonjë rrezik që i kërcënohet karvanit, por që personi që ka në ngarkim karvanin e gjykon si jo dhe aq serioz, sa të ndalet karvani. Çfarë do ta rrëzonte supozimin tënd, Qemol, se qentë i lehin karvanit sepse ndihen ata vetë të kërcënuar.

Qemoli i Institutit nuk ishte nga ata që zbytheshin para këtij sulmi të lehtë këmbësorie. Unë nuk thashë gjë që qentë po i lehnin karvanit, tha ai; por vetëm pranova se dy ngjarjet e pranëvëna, ose lehja e qenve dhe përparimi i karvanit, ndodhnin njëkohësisht dhe kishin njëfarë lidhjeje mes tyre. Qentë mbase i lehnin Hënës ose njëri-tjetrit; por ndokush, nga karvani, mund të kujtonte ndryshe; sikurse ndokush tjetër mbase i priste qentë që të lehnin dhe do të shqetësohej, si Sherlock Holmes-i, sikur qentë që pritej të lehnin, të mos lehnin.

Nuk e the, vërtet, por ama e nënkuptove, tha z. Shyti, që qentë po i lehnin karvanit; në një kohë që unë ta argumentova se qentë fare mirë mund t’i lehnin jo karvanit si karvan, por një rreziku pa emër, që mund t’i kërcënohej karvanit nga errësira. Çfarë do të thotë se qentë për të cilët bëhet fjalë mund të jenë të fshatit afër të cilit po kalon karvani; por mund të jenë edhe palë e karvanit vetë. Dhe, në të dy rastet, ata janë në rolin e tyre të pritshëm, ose që ua ka dhënë instinkti dhe besuar kultura: ata lehin jo sepse duan të trembin njeri, dhe as të ndalin karvanin – përparimi i një karvani, nga pikëpamja e një qeni çfarëdo, është diçka pa kurrfarë rëndësie dhe domethënieje; por lehin sepse duan të lajmërojnë për diçka. Tani, në qoftë se këta janë qen fshati, ata mbase po lajmërojnë të zotët se po afrohet karvani, ky entitet kompleks, që lëshon dhe shpërhap nëpër natë gjithfarë erërash, aromash dhe kutërbimesh dhe që, me mendjen e qenve, mund të përbëjë rrezik për fshatin; por në qoftë se flasim për qen si palë të karvanit, ata kushedi lehin për të lajmëruar të zotët e tyre, në karvan, për një rrezik çfarëdo që u avitet, për shembull një fshat armiqësor.

Prit, prit, z. Shyti; ndale pak hovin, i tha Qemoli. Ma ke bërë edhe herë të tjera kështu: më vë përpara në tavolinë gjithfarë alternativash, që të më hutosh dhe unë të mos di se nga ta filloj kundërshtimin. Por këtë herë nuk të lejoj të më hedhësh hi syve, prandaj le ta fillojmë këtë muhabet për së mbari: kjo thënia “qentë le të lehin, karvani shkon përpara”, sipas teje, është proverb kryesisht për qenin apo kryesisht për karvanin? Unë do të thoja për karvanin më shumë se për qenin, sepse shkolla linguistike e Pragës nuk më lë hapësirë për hipotezën e kundërt – dhe mjaft të shohësh për këtë renditjen e dy pjesëve të proverbit, në kuptimin që pjesa asertive ose pohuese, ose ajo që ka të bëjë me karvanin, e ndjek pjesën e parë, atë të qenve.

E çë pastaj? – tha z. Shyti, mospërfillës.

Nëse pranojmë se ky proverb na thotë diçka për karvanin, para se të na thotë diçka për qentë, tha Qemoli i Institutit, atëherë do të pranojmë edhe që pjesa e tij e parë, ose qentë që lehin, sillet në vështrim si pengesë për kryerjen e veprimit të shënjuar nga pjesa e dytë; pra një pengesë për karvanin, por që megjithatë nuk është e tillë, ose aq e rëndësishme, sa ta detyrojë këtë të fundit të ndalet ose fundja të ndërrojë rrugë. Preokupimi i proverbit nuk është me qentë, në këtë rast; po me karvanin dhe pikërisht: a do të ndalet karvani, apo do të vazhdojë të ecë përpara, pavarësisht nga ç’bëjnë qentë?

O zotëri i mirë, i tha z. Shyti Qemolit, ti nuk më ke shpjeguar mua kryesoren: ç’punë i prish qenit, nëse karvani vazhdon të ecë përpara, apo ndërron rrugën dhe kthehet majtas ose mbrapsht, apo edhe ndalon krejt? Për mendimin tim, asnjë punë nuk i prish. Në qoftë se qentë janë të fshatit, dhe karvani i afrohet fshatit nga jashtë, qentë lehin jo se duan ta ndalojnë karvanin, por sepse duan të lajmërojnë të zotët e tyre për këtë karvan që afrohet; dhe në këtë skenar, shprehja ‘qentë le të lehin, karvani shkon përpara’ është reagim tipik prej krye-karvanari kapadai, të cilit i kanë ardhur ndihmësit t’i thonë se kanë dëgjuar qen të lehin; dhe ky u është përgjigjur, vazhdoni rrugën, se nuk do rrimë ne të ndalojmë për çdo qen që leh. Dhe mbase me mendjen e vet ky kujton se ka të drejtë; meqë karvani nuk ka ndërmend të sulmojë fshatin, por vetëm t’i kalojë afër, sipas parimit të pashkruar as nuk të ngas, as mos më ngit. Kushedi rreziku i vërtetë, gjithnjë sipas këtij skenari, nuk është karvani për fshatin, por fshati për karvanin; sepse kemi dëgjuar për karvanë që sulmohen natën prej fshatarëve të uritur a të babëzitur, por nuk kemi dëgjuar për fshatarë që sulmohen natën prej karvanëve. Dhe aq më pak mund të themi se rreziku për karvanin janë qentë vetë.

Këtu Qemoli i Institutit mori frymë thellë, si për t’u siguruar që z. Shyti nuk e kish harxhuar krejt oksigjenin në dispozicion brenda kafenesë: Tani po na shfaq filma, Shyti, tha, dhe psherëtiu. Me shpresë se do të na hutosh aq sa të harrojmë se qeni shpesh leh nga frika, ose kur nuk di se ç’të bëjë tjetër. Dhe refuzon ta kuptosh që qeni lehës nuk e ka idenë se çfarë po i afrohet: karvan, apo tabor me ushtarë, apo çetë komitësh; nuk e peshon as e gjykon dot rrezikun; prandaj bën atë që mundet, jo atë që duhet. Prandaj krye-karvanari doemos ka të drejtë të porositë vartësit e vet që të mos ua vënë veshin qenve, por të vazhdojnë rrugën; sepse një karvan serioz nuk mund t’ia lejojë vetes që të ndalet dhe të hetojë sa herë që dëgjohet ndonjë e lehur qeni gjëkundi.

Po nuk e di ti, o Qemol, ia ktheu këtij z. Shyti, se sa karvanë kanë shkuar për lesh, pikërisht ngaqë krye-karvanarët nuk ua kanë varur shenjave paralajmëruese? Ose, edhe më keq akoma, e kanë analizuar vetë paralajmërimin si të ishte rrezik potencial dhe pastaj e kanë shpërfillur, në kuptimin që kanë menduar se qentë që lehin nuk kanë se ç’t’i bëjnë një karvani të organizuar mirë? Pa folur pastaj për të gjithë ata skenarë të tjerë, të cilët ti i shpërfill, dhe ku qentë që lehin janë qen të karvanit që mbase lehin edhe për t’iu përgjigjur qenve të tjerë, atyre që nuk janë të karvanit; sepse karvanët që di unë nuk shkonin asgjëkund pa qen me vete, qoftë edhe për t’u mbrojtur nga qentë e rrugëve ose të katundeve anës xhadesë ose edhe nga çdo rrezik tjetër i papritur sidomos natën, ose kur operohet vetëm me veshë dhe me hundë. Qentë aso kohe kanë qenë si sistemet elektronike të alarmit sot, o Qemol; dhe ai krye-karvanar që nuk ua vinte veshin shenjave të tilla, një ditë prej ditësh do të gdhihej pa karvan fare. Prandaj unë të them se populli vërtet mund ta përdorë këtë ‘qentë le të lehin, karvani shkon përpara’ në muhabet, por ama origjinë ky nuk ka qenë proverb që e përcjell drejtpërdrejt një këshillë ose udhëzim; por thënie a citat shembullor, që e bart mësimin moral tërthorazi, në kuptimin që ata që thonë kështu, janë tipa që nuk pyesin për rrezikun edhe kur u fanitet përnjëmend përpara. Me kohë kjo erdhi dhe u shtrembërua, ndoshta edhe nën ndikimin e interesuar të vetë krye-karvanarëve në ligjërim, aq sa tani të jetë veshur tebdil si proverb. Dhe këtë ta thotë një si unë, të cilin nuk e njeh kush si dashamirës të qenve, përkundrazi.

Ma mbushe mendjen, Shyti, tha Qemoli i Institutit, pa u kuptuar mirë nëse me ironi apo me tërë mend; vetëm se mos kujto se mua më shpëtoi që gjithë pjesa e dytë e argumentit tënd mbështetej mbi një interpretim që ishte yti, jo imi. Qentë e tu, Shyti, i lehën një karvani që s’ishte imi; ose më mirë, një kundër-karvani, që e sajove ti sipas midesë, që pastaj ta shpartallosh. Po fajin e kam unë, që hyj në debate me ty që në sabah.

SAMITI I DIASPORËS – KUR, PËR ÇFARË E PËR KË?

Do kisha preferuar kuvend ose tubim ose edhe konferencë qoftë a kongres, se “samiti” pra takimi i krerëve lart për të zgjidhur tensione të nivelit po lart, nuk më duket i gjetur, veçse po të synonte të fryhej me formë pa përmbajtje. Në nëntor 2016 duhet të mblidhet samiti i diasporës shqiptare! Dhe shpresojmë që mbjellja e datës në media, kësaj radhe të jetë pararendëse e ngjarjes reale. Në fakt data e parë duhet të ishte mars 2016, por me mençuri ajo nuk u raportua fort, dhe as u shpërnda mjaftueshëm, që, nëse marsi nuk na vinte për mbarë, të mund ta shtynim. Dhe, shyqyr! Se marsi u bë nëntor. Me padurim e priste gazetari Afrim Krasniqi samitin efemer të marsit 2016, dhe mençurisht ngre shumë pyetje si për mungesën e kujdesit të shtetit shqiptar për diasporën, si për problemet kushtetuese që dalin nga injorimi dhe abuzimi i emigrantëve prej shtetit shqiptar, si për shtyrjen në kalendat greke të përfshirjes formale të këtij segmenti prej një milioni e gjysmë shqiptarësh të ikur pas 1990-ës.

Më 28 shtator 2015 në faqen e vet FB kryeministri njofton se

Qeveria do të bashkëpunojë me të gjithë të interesuarit për organizimin e Samitit të Parë të Diasporës Shqiptare, në marsin e vitit të ardhshëm në Tiranë.

Disa gazeta e ndjekin. E kuptoj që samiti nuk u krye kur u tha se do kryhej, dhe as u kërkua ndjesë a u dhanë shpjegime për shtyrjen, por unë do doja të dija se çfarë do të thotë kryeministri me “qeveria do të bashkëpunojë me të gjithë të interesuarit”. Unë jam e interesuar, dhe kam kërkuar sa kam mundur info si një pjesë e publikut shqiptar. Por s’kam mundur të gjej asgjë të qartë. Përse duhet që unë si qytetare e interesuar, si emigrante, si studiuese e diasporës, pra si SHUMË e interesuar, të mos marr dot informacion më të plotë e transparent në sajte që bëjnë thirrje racionale dhe të mbarështuara për pjesëmarrje në kuvend, për seancat themelore të kuvendit, për temat e trajtuara në secilën seancë, për misionin, qëllimet, pyetjet dhe objektivat e të parit mes shumë grumbullimeve të tjera që duhet të ndjekin, për përzgjedhjen e folësve, për të ftuarit, për mundësitë e pjesëmarrjes së të interesuarve, për kohëzgjatjen, për venynë e mbledhjeve dhe ditëve, e sidomos për vetë organizimin e një aktiviteti të tillë.

Me mundim gjej informacion të dhënë me pikatore, konfuz, sipërfaqësor ose retorik. Përfundoj me gjykimin se, ose unë i kam mbushur mendjen vetes se jam një ndër të interesuarit pa qenë e tillë, ose qeveria mua nuk më quan të interesuar. Por e sigurtë është që në këtë pikë, në kohë unë jam e djegur si një ndër ata që do donin të ishin pjesë e kuvendit dhe e diskutimit për ndryshim pozitiv. Sepse, që të mund të merrja pjesë në të, duhet të kisha marrë informacionin e duhur që të përgatisja udhëtimin dhe të kompensoja për detyrat familjare, të organizoja zëvendësimin tim në punë, dhe para këtyre hapave praktike, të peshoja vlerën dhe përmbajtjen e asaj që propozohej si tematikë dhe qëllim dhe të kuptoja nëse ia vlente apo jo të kthehesha nga vendi i kurbetit për në atdhe për ndërgjegje civile e publike.

Kontributi im nuk do të ishte domosdoshmërisht i domosdoshëm, por fakti që kur unë, e mësuar me aplikime e procedura pjesëmarrjesh në konferenca, nuk ia dola të merrja vesh si merrej pjesë në samit, besoj se segmente shumë më të mëdha emigrantësh kanë ngelur pa përfaqësim aty. Sepse, po qe se japim dy paragrafë të bukur krenimi që do mbledhim samitin nën kujdesin e këtij apo atij, për mediat apo për sitet zyrtare, por pastaj tradhtojmë diasporën me procedurat me lista të njohurish, organizmash të vetëzgjedhur dhe megalomanë, apo me lista hartuar nga burokratë që duan të mbarojnë punë shpejt e të plotësojnë numrin e kërkuar të pjesëmarrësve apo të vendeve pjesëmarrëse, atëherë diaspora është tradhtuar që pa ia mbledhur ende samitin.

Por nisma, qoftë edhe e vonuar siç është, është e brohoritshme, sepse akute dhe shumë e rëndësishme për shqiptarët. Dhe, sado e lodhur të jem me dështime institucionale të mbledhjeve dhe aktiviteteve fasada që kryhen për ekranin dhe për rrjetet sociale, më shumë sesa për të ndihmuar njerëzit që më fort kanë nevojë, një kuvend i tillë do mjete financiare dhe kapacitete organizuese të nivelit shtetëror. Ndaj unë jam për shtetin, ministritë apo kryeministrinë si organizues parësorë të tij. Por realizimi i këtij organizimi dhe kushtet ku e shoh të jetë në këtë moment vetëm dy muaj para datës së mbledhjes së madhe, më bëjnë dyshuese dhe nervoze për qëllimet serioze të Kryeministrisë apo Ministrisë së Jashtme. Do ta shkojmë kot edhe këtë mundësi dhe energji, edhe një tufë tjetër me para, siç u shkuan kot ato për ekzagjerimet dhe farsat me emigrantët për 100-vjetorin e Pavarësisë? Apo do i përdorim paratë publike (e paçim edhe ca donacione private, inshallah, sido që donatorët tanë “biznesmenë” i kemi dorështrënguar dhe me synime të mprehta politike, pra që e hapin qesen veç e ekskluzivisht për fushata zgjedhore) që të diskutohet se si shteti të mund të ndihmojë emigracionin shqiptar?

Ja pjesa më informuese e lajmit në faqen e Ministrisë së Jashtme në Prill 2016. Prilli i shkuar rimerr lajmet e shtatorit ’15 dhe i përforcon pak ato, pa shtuar fort info, gjithsesi.

Kryeministri Rama çmoi historinë e marrëdhënieve shqiptaro-hebraike, duke nënvizuar historinë e vështirë të të dy popujve, suksesin e tyre në vendin e lirisë dhe shembullin efikas të rolit të Diasporës hebraike, si model për veprim e organizim të komunitetit shqiptar në SHBA.
Për t’i dhënë një impuls konkret e pozitiv rolit e përpjekjeve të Diasporës për të kontribuar direkt në zhvillimet sociale, ekonomike e politike në Shqipëri dhe organizimin e saj në mbarë botën, Kryeministri Rama njoftoi mbajtjen e Samitit të Parë të Diasporës shqiptare më 13 nëntor në Tiranë.
Ky Samit do të mbledhë në Tiranë shoqata shqiptare, personalitete të shquara dhe anëtarë të thjeshtë bashkëkombës nga të gjitha kontinentet, me synim krijimin e një ure solide bashkëpunimi, komunikimi e ndërveprimi, në të mirë të ruajtjes dhe forcimit të lidhjeve mes komunitetit shqiptar në botë, si me Shqipërinë, ashtu edhe me vendet ku ata jetojnë.

Retorikë e përgjithshme, diskurs pozitiv, po pa asnjë element që më bën të kuptoj çfarë do të ndodhë apo si do kryhet konkretisht samiti. Dhe në fakt unë gjërat konkrete nuk po i prisja nga kryeministri dora vetë, por nga vartësit e tij, dhe zyra të tjera, dhe kur s’i gjeta gjëkundi tjetër, iu vërsula referencave që më vinin nga kryeministri. Në një tjetër raportim thuhet se kryeministri parashtron këto synime për samitin:

Samiti i nëntorit do të jetë çasti kur ne do të tregojmë kush jemi, çfarë mund të bëjmë dhe se kemi mjaftueshëm eksperiencë për të bërë edhe më shumë,

një tjetër fjali opake kjo dhe që duket deklamuese më shumë sesa informuese.

Bën vaki edhe lajmi i nëntorit do na kërcejë hareshëm ose shurdhërisht në një datë tjetër, sepse sado të zhbirilosh, nuk ia del të gjesh të dhëna të sakta se mbi ç’parime është organizuar, si bëhen ftesat, a ka drejtim shkencor në diskutime, sa ditë zgjat, çfarë seancash ka, ku do kryhet, çfarë pritet të ndryshojë. Hiç, asgjë, për be! Po si nuk qarkullon asgjë informuese për këtë samit kaq të rëndësishëm veç deklaratave?! A t’i besoj një lajmi ku fshehur në një rresht del se na qenkësh vendosur të jetë më datën 13 nëntor? Si mundet të dalë vetëm në një instancë në gjithë kërkimet që kam bërë në web? Pastaj si mund të jetë një samit i këtij tipi vetëm njëditor? Lajmet koncize ose përsërisin boshllëkun e njëri-tjetrit, ose janë një jehonë shterpë dhe formale e lajmit vetë.

Lajmet nisën të jehojnë rishtazi që nga muaji prill i këtij viti. Rando Devole në Maj me më shumë dashamirësi sesa kritikë, i mëshon rëndësisë së këtij samiti, por pa lënë mënjanë edhe dilemat dhe dyshimet se qëllimi i këtij tubimi ka fort të ngjarë të jetë formal dhe për t’u dukur e larë gojën, që më në fund edhe për diasporën po mendon politika shqiptare. Pra Edi Rama hyn në histori si i pari kryeministër që nuk shkon në New York thjesht në vizita puthadorëse me të ashtuquajturit “përfaqësues” të komuniteteve shqiptare, por edhe fton në Shqipëri përfaqësuesit “e vërtetë” të komuniteteve kurbetlie. Po Devole i bën një analizë kritike një tjetër konference që lidhet po ashtu me diasporën, një nismë në dukje pozitive e Ministrisë së Arsimit dhe Sportit të Shqipërisë e Kosovës, por që gjithashtu duket e paplotë dhe e tipit me të cilin jemi mësuar tashmë: aktivitete shumë të nevojshme e që duhen brohoritur, që kryhen për të plotësuar planin, më shumë se për të zgjidhur problemin.

Kam ndjekur këto dy muajt e fundit edhe lajmet dhe mbledhjet e kategorisë “Jam shqiptar” në Greqi dhe Itali (duhet të ketë edhe një në ShBA) organizuar gjithashtu nga Ministria e Jashtme, dhe nuk jam e qartë se si procedohet në to, dhe si realizohet përfaqësimi i diasporës nëpërmjet tyre për në samit. Mbulimi institucional dhe mediatik i mbledhjeve është minimal; ashtu janë edhe pjesëmarrjet nga sa shoh prej fotove. Duken si deklarata ministrore që synojnë të dëftejnë se po lëvizim, po ndryshojmë, po ecim përpara, meritojmë votat tuaja, më shumë se çfarë problemesh e hallesh keni, si t’i zgjidhim e si t’i sjellim në samit, nëse është kjo rruga e vetme. Kam frikë se jemi para konferencash tipike shqiptare: zgjedhim një lokal të mirë e të dukshëm për konferencën që nuk e dimë me saktësi deri ditën e fundit, por nuk është problem se kemi fuqi dhe njohje, e hapim me figura të njohura të rangut kryeministror, me shumë kamera e media, me pasanikë apo figura martire nga diaspora në rresht të parë, që na presin, sajdisin e duartrokasin kur i vizitojmë nëpër botë e na nderojnë kur i thërrasim që të vijnë këtu. I sjellim që të bëjnë sikur ngrenë probleme, por kryesisht të na admirojnë kurorën e të na falënderojnë për ftesat; dhe pastaj për të mbushur numrin dhe reston e karrigeve, ftojmë kë mundemi e si mundemi, të njohur e ndere-bërës. Dhe pastaj themi “U kry!”.

Nëse ka vërtet punë reale dhe të pastër që po kryhet (fshehurazi) për këtë samit, shpërndani mes njerëzish informacion! Unë gëzueshëm tërheq gjithë dyshimet e mia lart bazuar në eksperiencë. Shumë nuk ndryshon, se ka mbetur pak kohë deri në fatlumin nëntor, por më mirë vonë, thuhet.

Ministri i Jashtëm Bushati kur përmend mbledhjet “Jam shqiptar”, le të kuptohet se qëllim themelor i tyre (dhe i samitit) është angazhimi i Diasporës shqiptare në zhvillimin e vendit. Shpresoj të mos jetë vërtet kështu. Po qe se Diaspora po shihet rishtas si mënyrë për të shpëtuar binanë e lëkundur ekonomike shqiptare dhe si potencial i jashtëzakonshëm votuesish, atëherë qeveria ia ka hipur kalit së prapthi. Shqiptarët e pas-90ës janë braktisur nga shteti, sido që nuk e kanë braktisur në asnjë kuptim atë qe e quajnë vend të tyre. Ata kanë nevojë për mbështetje dhe ndihmë, ashtu siç bëjnë të gjitha shtetet jo veç perëndimore dhe jo veç të pasura ndaj minoriteteve të të njëjtit fis (kin state dhe kin minorities), si edhe ndaj grupeve madje edhe individëve bashkëkombës që ndodhen jashtë për arsye të ndryshme.

Gjuha, identiteti dhe përkatësia nuk janë komoditete luksi dhe as diamante që mbahen prej emigrantëve për të shitur mend nëpër botë. Ato janë premisa themelore të qenies, nevoja dhe të drejta bazale të shqiptarëve që kanë ikur. Këto dimensione janë shumë problematike ndër shqiptarët e mërguar, sidomos ndër ata më të rinjtë në moshë. Pikërisht këto duhet të jenë në themel të çdo samiti a diskutimi për diasporën dhe emigracionin shqiptar.

KAH NA ERDHËN KËTA TRUMPISTA?

Një pështjellim i madh e ka përfshirë skenën politike amerikane prej gati një muaji nga mbyllja e punimeve të konventave republikane e demokrate, me emërimet zyrtare të Donald Trump e të Hillary Clinton si kandidatët përkatës për postin e presidentit. Fakti që si flamurmbajtës i partisë republikane doli një biznesmen pa as më të voglën përvojë në qeverisje ka çuar në diskutime e analiza të panumërta lidhur me atë se cilët janë mbështetësit e tij, pra ata që vërshojnë me entuziazëm në mitingje e që të bëjnë të mendosh se fitorja republikane në nëntor është e siguruar. Dy janë kategoritë që kanë zënë më shumë vend në analiza të tilla, e pikërisht popullsia e bardhë pa arsim të lartë, sidomos meshkujt, e po ashtu edhe besimtarët kristianë që identifikohen si evangjelikë (apo ungjillorë).

Për të parën, është e vërtetë se Shtetet e Bashkuara kanë pësuar ndryshime të thella ekonomike e kulturore këto vitet e fundit, me globalizimin dhe marrëveshjet tregtare që kanë krijuar kushte të favorshme për transferimin e linjave prodhuese jashtë vendit. Kompanitë e ndryshme e gjejnë me leverdi mbylljen e fabrikave në Amerikë dhe ngritjen e tyre në Kinë apo Meksikë, ku fuqia punëtore është shumë më pak e kushtueshme. Ishin këto fabrika dikur mbështetja më e fuqishme për shtresën e mesme, dhe mbyllja e tyre shkakton doemos vështirësi të mëdha, duke rritur kësisoj edhe numrin e të zhgënjyerve nga besimi absolut në forcën dhe efektivitetin e tregut të lirë.

Nga ana tjetër kultura amerikane po bëhet gjithmonë e më e hapur ndaj racave të tjera, ndaj rolit në rritje të grave jo vetëm në tregun e punës, por edhe në fusha të tjera deri dje monopol i meshkujve, si policia apo ushtria. E njëjta prirje shihet edhe në pranimin nga shoqëria të atyre me orientime seksuale jokonvencionale, dhe të gjitha këto shoqërohen me lëkundje të thella në strukturat tradicionale të autoritetit, prej ku edhe shqetësimi e ankthi tek disa shtresa të popullsisë. E më në fund urbanizimi i vazhdueshëm ka lënë pas dore komunitetet rurale duke i bërë gjithmonë e më tepër të varura nga qytetet e afërta e duke vështirësuar më tej mundësitë e zënies me punë. Kështu popullsia e bardhë e zonave rurale e sheh veten krejt të çorientuar, me rol gjithmonë në rënie, e prandaj ia beson kollaj rolin e flamurtarit e zëdhënësit të saj dikujt si Trump, përvoja jetësore e të cilit s’ka as më të voglën pikë takimi me ato të popullsisë në fjalë.

Por shtresa që ka ngjallur më shumë diskutime me qëndrimin e saj ndaj Trump janë besimtarët kristianë ungjillorë, ata që njihen rëndom me emrin e së Djathtës Fetare. Ata po shquhen deri tashti në përkrahjen e tyre të paepur për miliarderin njujorkez, gjë që ka vënë në pikëpyetje gjithë analizat e mëparshme rreth pozicioneve politike të këtij blloku zgjedhor. Kjo sepse krejt personi dhe veprimtaria e Trump janë diametralisht të kundërta me ato çka janë predikuar nga liderët e pastorët e së Djathtës Fetare për shumë vite me radhë, qysh prej fillimeve të organizimit të tyre në vitet ‘70. Nga ana tjetër dalja e Trump është edhe dëshmi e polarizimit të skajshëm të peizazhit politik amerikan ku një ndihmesë të konsiderueshme ka dhënë pikërisht ky grupim politiko-religjioz. Pasojë e këtij polarizimi është fakti që një pjesë e madhe e elektoratit konservator e vështron njërën nga dy partitë e mëdha tradicionale, atë demokrate, si krejtësisht negative, gati-gati si mishërim të së keqes, pra pa asnjë vlerë apo politikë që ja vlen të diskutohet konkretisht. Por zhvillimet e reja lidhur me daljen e Trump i kanë vënë në pozitë të vështirë drejtuesit evangjelikë e fundamentalistë, sepse Trump është një kandidat që shpalos një sërë tiparesh haptazi në kundërshtim me ato çka këta liderë kanë shpallur e përkrahur deri tashti.

Kështu pastorët e liderët në fjalë kanë denoncuar në vazhdimësi shthurjen morale të mishëruar në marrëdhëniet seksuale para dhe jashtë martesës , ndërsa Trump është mburrur shpesh për numrin e madh të aventurave te tij, bile edhe me gra të martuara. E Djathta Fetare shprehet si kampione e shenjtërisë së martesës, por Trump është tashmë në martesën e tretë dhe vjen nga bota e showbiz-it, e cila nuk shquhet në përgjithësi për ndonjë nivel të lartë të moralitetit kristian. Gjithashtu përkundrejt shqetësimit të vazhdueshëm të drejtuesve evangjelikë për laicizimin e Amerikës, siç duket nga rënia e numrit të frekuentuesve të rregullt të kishave, Trump jo vetëm që s’është i tillë, por deklaratat e tij dëshmojnë për një njohje fare të përciptë, për të mos thënë joekzistuese, të Biblës apo të koncepteve bazë të besimit. Nuk është e pakët as ajo që megjithëse e quan veten kristian, Trump ka deklaruar se s’i ka kërkuar kurrë falje Zotit për ndonjë gabim që mund të ketë bërë. Edhe pozicionet e tij politike s’kanë qenë aspak konsistente, por janë lëkundur sa majtas aq edhe djathtas, e në çdo nuancë tjetër të mundshme ndërmjet tyre, pa folur pastaj për mungesën e çdo lloj përvoje politike. E megjithatë, për elektoratin e djathtë evangjelik, një kandidat i tillë është më i pranueshëm në krahasim me Hillary Clinton, pavarësisht nga pozicionet centriste të kësaj të fundit dhe përvojën e gjatë si figurë politike qendrore. Arsyeja për këtë parapëlqim për Trump vjen vetëm nga fakti se Clinton është demokrate, dhe si e tillë pozicionet e saj janë automatikisht pa vlerë, për të mos thënë të dëmshme, pra që s’mund të shtrohen fare për diskutim.

Ishin liderët e këtij grupimi ata që u vunë në ballë të kritikave të ashpra ndaj presidentit Clinton në fund të viteve ‘90, sidomos gjatë skandalit Lewinsky. Ata theksonin vazhdimisht se ‘‘karakteri ka rëndësi’’ dhe se aferat e Clinton ishin dëshmia më e qartë e qorrsokakut moral ku ishte futur Amerika. Evangjelisti i njohur Pat Robertson e kishte quajtur asokohe Clinton ‘‘të shthurur e të zvetënuar’’, por sot pas më pak se dy dekadash ai iu drejtua Trump me fjalët ‘‘ju jeni frymëzim për të gjithë ne’’. Nga ana e tij teologu i së Djathtës Fetare Wayne Grudem i cili kishte kritikuar publikisht Clinton për ‘‘përdorimin e ulët të femrave’’ dhe për ‘‘manipulime të së vërtetës’’, botoi para dy javësh një thirrje publike në përkrahje të Trump, ku e quante atë ‘‘një kandidat të mirë, por me disa të meta’’ e po ashtu argumentonte se vota për Hillary Clinton do të ishte mëkat për çdo besimtar kristian. Kthesa të tilla 180 gradëshe kanë bërë, me fare pak përjashtime, edhe personalitetet e tjera të së Djathtës Fetare amerikane.

Duket pra se një kampion i vesit, si Trump, po përkrahet paradoksalisht prej atyre që krejt karrierën e tyre publike ja kanë kushtuar mbrojtjes së virtytit. Këta liderë refuzuan ta besojnë Clinton kur ky pranoi publikisht se kishte bërë mëkat, dhe i kërkoi njëkohësisht falje Perëndisë, familjes së tij e popullit amerikan. Por sot janë po ata që ja ofrojnë faljen pa asnjë problem kandidatit Trump, i cili s’ka shprehur kurrë ndonjë shenjë pendimi, e s’ka kërkuar kurrë një falje të tillë.

Atëherë i vetmi shpjegim i këtij paradoksi është se Trump po u premton krerëve ungjillorë atë çka ata duket se e dëshirojnë më së shumti, pra pushtetin. Me këtë Trump tregon se, pavarësisht nga gafat e njëpasnjëshme, ai është aq i mprehtë sa t’i njohë mbështetësit e tij besimtarë shumë më mirë nga ç’e njohin ata veten e tyre. Këta të fundit janë të ndërgjegjshëm për sfidat që u duhet të përballojnë për të ruajtur të paprekur pozitën e tyre, deri tashti mjaft prominente, në skenën politike amerikane. Ata kanë pretenduar qysh prej viteve ‘70 se angazhimi i tyre publik ishte për çështjet e moralit e të karakterit, për vlerat e shëndosha familjare e për parimet biblike. Por duket se tashti ata janë gati të bashkohen me këdoqoftë, vetëm e vetëm për hir të pushtetit dhe ndikimit të tyre në shoqërinë amerikane. Një pakt i tillë është vërtet faustian.

 

MENDIME TË PAKREHURA (XI)

aforizma nga Stanislaw Lec (*)

Është e vështirë të ecësh me kokën lart dhe të mos kapardisesh.

Ishte progresist fetar, e pranonte se njeriu rrjedh nga majmunët, ama nga nga majmunët e arkës së Noes.

Mos e cytni hajvanin që të shkruajë një kryevepër, mund t’ia dalë mbanë!

Filozofë, mos e gjeni gurin filozofik, do t’jua varin në qafë!

Njeriu, nënprodukt i dashurisë.

Tha bajga: “Çfarë frikacaku! Ka frikë të më prekë!”

Cila është mënyra më e mirë për të gjykuar një shtet? Fare thjesht: në bazë të sistemit të tij gjyqësor.

Shkrimtari satirik frikacak krijon vetëm një shaka: veten.

Jeta e detyron njeriun të bëjë shumë gjëra spontane.

Mos jini mizorë, mos ua ëmbëlsoni jetën mazohistëve!

Nuk është lehtë të shquash kush e ndjek rrymën spontanisht.

Krimet që nuk parashikohen nga ligji, mos janë gjë të paligjshme?

I mbanin krenarisht në gjoks etiketat e çmimeve me të cilët nuk i bleje dot.

“U shmangem njerëzve,” tha një mik i tyri, “që të mos u bëj asgjë të keqe.”

Nuk kemi rrugëdalje, kur as kundërshtari ynë nuk e ka.

Ka zebra që do të pranonin të rrinin edhe në kafaz, vetëm e vetëm që t’i merrnin për kuaj të bardhë.

Të lumtë, e shkatërrove murin duke i rënë me kokë. Po tani çdo të bësh te qelia përbri?

Denoncimi anonim pranohet vetëm atëherë kur, ai që e bën, është vërtet askushi.

Mund të përjetosh nderim të thellë për Zotin, pa besuar se ekziston.

Mburrej se kish të bënte me Abelin. Vërtet, ishte pasardhës i Kainit.

Nuk është rrugë qorre, ajo nga e cila mund të bësh prapa kthehu.

“Mbaje kokën lart!” i tha xhelati, duke i vënë kapuçin.

Ka ca që, po t’i marrësh seriozisht, nuk kthehen më.

Themra e Akilit shpesh fshihet në këpucën e tiranit.

Edhe dridhja e qytetarëve ia kris themelet shtetit.

Çfarë trishtimi, kur shtylla kurrizore drejtohet vetëm në kryq!

Jeta e dikujt shpesh merr fund me vdekjen e një tjetri.

Ata që kanë horizont më të gjerë, zakonisht kanë edhe perspektiva më të këqia.

Mos u fyej nga roja që, kur shkon të vrasësh tiranin, të lë të kalosh me një buzëqeshje mirëkuptimi, duke kujtuar se je palaçoja.

Kush i ka duart e pista, të mos i heqë dorezat.

Mos e shaj dikë në një gjuhë që ai nuk e flet. Është sadizëm.

Mendimi është i pavdekshëm, me kusht që ta përftosh gjithnjë nga e para.

E çuditshme, e vërteta gjithnjë kontrabandohet drejt vendeve ku e vlerësojnë më pak. Çfarë fitimi është ky?

Kanë ideale të paktën ata që ua kanë hequr të tjerëve?

Ata që e kanë shtatin më të lartë se epoka, shpesh ecin me kokën ulur.

Tha krimineli: “Të akuzosh njeriun për akte çnjerëzore?”

Një bankënotë kallpe, që e marrin gjithnjë për të vërtetë, duhet të ndihet e kompleksuar: askush nuk admiron mjeshtërinë me të cilën është falsifikuar!


(*) Stanislav Lec (Stanisław Jerzy Lec, 1909-1966), shkrimtar polak dhe një nga aforistët më të mëdhenj të shekullit XX. Materialin më sipër e kam përzgjedhur dhe përkthyer nga përmbledhja e tij Pensieri spettinati (italisht).

ALZHEIMER

Zoti K. la kapelën e tij republikë mbi komodinën e korridorit dhe u drejtua nga e shoqja duke i thënë: « Mirdita, zonjë ». Ajo nuk ulëriu, siç do të desh. Vetëm u drodh. Vështroi të birin që hyri pas të shoqit, por nuk i pëlqeu që ai i shmangte sytë e saj. E zuri nga mënga e xhaketës dhe e tërhoqi në dhomën pranë.

– Im atë ka zbritur në një botë tjetër, – i tha i biri, duke i vënë shpatullat derës.

– Kjo nuk ndryshon asgjë, – u zmbraps ajo.

– Ndryshon, shumë, mama! Kalova gjithë pasditen me të dhe folëm si dy të huaj. Kam frikë për ty, kam frikë për të. Ai duhet shtruar në spital. Nuk mund të të lë vetëm me të.

– Me mua ai ndihet mirë.

– Jam unë që nuk ndihem mirë kur të lë në një shtëpi me një të huaj. Ne të gjithë jemi të huaj për të!

U dëgjua një trokitje e lehtë dhe zoti K. zgjati kokën me ndrojtje në dhomë. Kërkoi falje që po u ndërpriste bisedën dhe pyeti nëse do të kishin mirësinë t’i tregonin ku mund të ulej. Ndihej pak i lodhur.

Zonja K. e mori nga krahu dhe e drejtoi nga dhoma e ndenjjes.

I biri i tha se do të vinte t’i shihte nga fundi i javës dhe u drejtua nga korridori. Pastaj dera u mbyll.

– Nuk do bësh asgjë pa lejen time, – i tha ajo nga pas, por nuk qe e sigurt se ai e kishte dëgjuar.

Kishte nisur ta urrente të birin. I vinte të dilte në dritare dhe t’i bërtiste nga pas se sa shumë e zemëruar ishte me të.

Ai nuk donte që i ati të vazhdonte të rrinte në shtëpi me të, ndërsa ajo nuk e përfytyronte dot shtëpinë pa praninë e të shoqit. Qoftë edhe ashtu siç ishte. Me sëmundjen e Alzheimerit dhe gjithnjë në kërkim të diçkaje, që as ai vetë nuk e dinte se çfarë ishte. Madje që as nuk e dinte se po kërkonte diçka që nuk e dinte se çfarë ishte.

Arsyet e zemërimit së saj shkonin më thellë. I shoqi kishte çaste kthjelltësie. Rrallë, shumë rrallë, por kishte çaste që kthehej te ajo. Këtë i biri nuk donte ta kuptonte. Mendonte se për të mirën e të dyve ai duhej shtruar në spital. Dhe e gjitha kjo sepse kishte ndodhur që i ati të dilte vetëm nga shtëpia dhe ikte rrugëve. Herën e parë e kishin gjetur duke ecur në një autostradë, në të dalë të qytetit. Herën tjetër duke vështruar vagonët e dekovilit që dilnin nga një minierë qymyrguri, në periferi.

E ndihmoi të heqë xhaketën dhe e ftoi të ulej në divan. Kur u përkul t’i vendoste dy jastëkë të mëdhenj pas kurrizit, ndeshi në sytë e tij të zbrazët, por jo të fikur. E pa një copë herë ashtu dhe deshi t’i lutej që t’i tregonte edhe asaj ku ishte dhe çfarë shihte atje ku ishte, por ai vetëm se i largohej vështrimit të saj, si një djalë i turpshëm. E megjithatë, një ditë ajo e kishte mbërthyer me të dy duar dhe ia kishte ulërirë disa herë në sy pyetjen e saj. : Burri im, ku je, më sheh mua këtu?

I frikësuar sa më nuk bëhej, ai i kishte thënë: Zonjë, ju lutem!

Në muajt e parë të sëmundjes, asaj i dukej se do të shpërthente nga zemërimi që ndjente në shpirt. Do të shpërthente dhe do të ndragte muret me gjakun dhe mishin e saj. Eshtrat do të thyenin xhamat e do të binin në rrugë. Kur nuk e përmbante dot marazin, vraponte në dhomën e gjumit, ngjeshte kokën pas jastëkëve dhe qante deri sa ndjente dhimbje koke.

Pastaj ndihej më pak e zemëruar, më pak e revoltuar, por dëshira që të dinte ku ishte ai nuk i qe zbehur asnjë grimë. Edhe kur fliste, edhe kur mendonte gjësendi tjetër, kur i përgatiste kafenë me qumësht dhe i hekuroste këmishët, gjithnjë ndjente dëshirë të dinte ku ishte ai. Nganjëherë bëhej xheloze. Për asgjë nuk ishte më e sigurtë.

Ai u mbështet te jastëkët që vuri ajo dhe psherëtiu thellë.

– Nuk mundem më, – foli papritur me një shprehje dhimbjeje të thellë në fytyrë.

Asaj iu duk se i bënë veshët. Jo, nuk ishte ky një nga ato çastet e kthjellimit që priste, por kurrë nuk e kishte dëgjuar të fliste ashtu. U ul dhe mbështeti kokën në gjoksin e tij. Si mund t’i thoshte ndryshe se e kuptonte deri në fund të shpirtit?

Ai u turbullua, por nuk foli. Një copë herë e pa me dyshim kokën e saj, por pastaj ngriti dorën dhe e mbështeti mbi të. Ajo mbajti frymën. Pastaj shpresoi se ai do të shkonte edhe më tej e do t’i përkëdhelte flokët. Priti disa çaste. Priti shumë. Kur u bind se ajo dorë nuk do të bënte më asnjë lëvizje tjetër, e kuptoi se ai kishte ikur, se ai nuk ishte më aty. Ishte kthyer për disa sekonda t’i shprehte dhimbjen që ndjente dhe kishte ikur përsëri. Për dhimbjen e saj nuk ishte kujtuar.

Zbritja në atë mbretëri të dhimbjes e të hiçit kishte qenë e egër, e dhunshme. Nuk do ta harronte kurrë shfaqjen e shenjës së parë. Kishin bërë disa pazare të vogla në një qendër tregtare dhe ajo i kishte kërkuar të uleshin diku për një kafe. Papritur ai kishte lënë filxhanin mbi tavolinë dhe doli jashtë. Ajo mendoi se shkoi të takonte dikë që njihte, por ai u vonua shumë. Kurrë në jetën e tij nuk e kishte lënë vetëm në tavolinën e një bari.

Kur u kthye, ajo ndihej e fyer. E pyeti se çfarë kishte ngjarë, ku kishte qenë. Ai vetëm se e shihte i shqetësuar, pa kuptuar gjë. E përsëriti pyetjen, e nervozuar nga heshtja e tij, por kjo vetëm se shtonte hutimin atij. Asgjëkund. Ja, këtu me ty, i kishte thënë. Dukej vërtet i turbulluar nga pyetja e saj e pakuptim.

Ajo ishte përpjekur të harronte. Kur iu duk se një ngjarje e tillë ishte vërtet gjësendi që nuk meritonte më shumë se të harrohej, vendosën të shkojnë për një javë pushime në Kroaci. Ishte fund vere dhe çmimet ishin ulur shumë.

Më pas, me mijëra herë kishte pyetur veten se a do të kishte ndodhur ajo që ndodhi, po qe se do të qëndronin në shtëpi. Nuk dinte ç’të thoshte. Tani i kujtohej mirë se në fund të udhëtimit, ai nuk kishte dashur të zbresë nga avioni. Kishte frikë. Nisi të bërtasë. Komandanti i bordit, lajmëroi policinë e aeroportit. Ai dridhej i gjithi dhe ia dha të qarit.

U kthyen në shtëpi po atë ditë, me të njëjtin avion.

Një javë më pas, analizat dhe testet nuk lanë më asnjë dyshim e shpresë. Truri i tij kishte hyrë në një proces të pakthyeshëm fshirjeje dhe shkatërrimi. Jeta ishte thyer më dysh.

Ajo u ngrit t’i sjellë një gotë ujë. Ai e pa me mirënjohje dhe e piu deri në fund, por gjithnjë me një farë vetëpërmbajtjeje dhe fisnikërie, si klienti i një lokali luksoz, që ruante krenarinë e rangut të tij. Ia ktheu gotën dhe e falënderoi me shumë dinjitet.

Pak muaj më parë ajo i kishte treguar mjekut se ai kurrë nuk harronte ta falënderonte. Edhe për shërbimin më të vogël, më falënderon, i kishte thënë. Mjeku nuk tha gjë, por kjo nuk e pengoi atë të ruante shpresat se mund të ndodhte një mrekulli.

Arsyet e mjekut, nuk kanë pse të jenë edhe arsyet e mia, i tha vetes. Dhe iu duk se kishte patur të drejtë. Ndodhte që papritur i shoqi t’i thoshte diçka, t’i bënte një pyetje, t’i prekte dorën. Herën fundit (i kujtohej mirë se ishte e diel dhe të dielave ajo gjithnjë përgatiste gjësendi, që atij i kishte pëlqyer gjithnjë), pra herën fundit, pasi e kishte ushqyer, kishte hequr përparësen dhe qe ulur përballë tij të hante edhe vetë.

Ai kishte vënë duart mbi tavolinë, si nxënës shkolle dhe e ndiqte me sy. Edhe atë ditë ajo nuk e dinte nëse ishte vërtet aty me të, por gjithnjë kujdesej ta ruante kontaktin me sytë e tij. Dhe dikur, kishte ndodhur ajo mrekullia e vogël. Ai i kishte thënë: Çfarë do të bëja unë po të mos ishe ti?

Iu desh të kalonin disa çaste që të bindej se ishte vërtet ai që i kishte folur ashtu. Pastaj, si të kujdesej se mos prishte një ekuilibër të brishtë që ishte vendosur në ajër, u ngrit dhe shkoi të ulej në karrigen që ishte afër tij. I zuri duart dhe priti ta dëgjonte përsëri, duke e parë në sy, duke iu lutur me sy.

Dhe priti gjatë, me kafshatën e fundit ende të pa gëlltitur, por asgjë. Sytë e tij ishin bërë përsëri të pakuptueshëm, të padepërtueshëm, të huaj, të largët. Atë ditë ajo kuptoi se gjithnjë kishte ekzistuar nëpërmjet syve të tij. Tani që ai nuk e shihte më, ajo nuk ekzistonte.

Por shpresonte. Ishte e bindur se ai e dinte rrugën. Dikur do të kthehej dhe përsëri do të jetonin disa sekonda bashkë. Po a mund ta shpresonte më një gjë të tillë nëse do ta shtronin në spital, siç këmbëngulte i biri? Çfarë do të ndodhte kur i shoqi të kthehej ndonjë çast nga ato vendet e panjohura dhe të kërkonte ku ishte ajo për t’i thënë një fjalë?

Vuri gotën e ujit në bufe dhe u kthye të ulej pranë tij.

Tamam atë ditë dukej se i biri qe bindur se gjithçka qe e kotë. Kishte dalë të shëtiste me të dhe ishte kthyer i bindur se i ati duhej mbyllur në një nga ato spitalet e specializuara, ku një infermiere i ushqen të sëmurët njëri pas tjetrit dhe pasi u fshin buzët i lë me karrige të kthyer nga dritarja që bie në rrugë.

Ajo ndihej pak e lodhur dhe u mbështet te jastëkët që kishte vënë për të. Pastaj iu duk se ishte më e lodhur se sa mendonte. Mezi i mbante sytë hapur. Pastaj u kujtua se askush nuk e detyronte të rrinte me sy hapur. I mbylli dhe u ndie më mirë, më rehat.

Befas i shoqi i buzëqeshi. Asaj i erdhi të qeshë me një marrëzi të tillë. Si mund ta shihte atë duke buzëqeshur, kur vetë i kishte sytë e mbyllur? Megjithatë i lindi një farë dyshimi. I kishte patur vërtet sytë e mbyllura, apo e kishte parë atë me tamam duke i buzëqeshur? Nuk po kuptonte asgjë, por atë çast i ra ndërmend se ishte koha të ngrihej e të shkonte të blinte gjësendi për të gatuar në darkë.

U ngrit dhe u drejtua nga korridori. Ishte shumë errësirë. Kërkoi çelësin e dritës, por ai nuk ishte aty ku kishte qenë gjithmonë. Veçse ajo duhej të gjente menjëherë që të shihte derën e jashtme dhe të dilte pa vonesë. Kujdesej gjithnjë që ai të rrinte sa më pak vetëm. Do të qe fatkeqësi e madhe po qe se i shoqi do të kishte ndonjë nga ato çastet e kthjelltësisë së tij tamam atëherë kur ajo nuk ndodhej aty. Nuk e dinte nëse do të qe në gjendje të përballonte ndjenjën e fajësisë së një takimi të munguar me të.

Zgjati duart përpara në errësirë dhe eci andej nga duhej të ishte dera e korridorit. Nuk e kuptonte përse po ecte aq gjatë dhe derën nuk po e ndeshte gjëkundi. Nisi të dyshojë se mos nuk kishte marrë drejtimin që nuk duhej. Ndërroi kahjen dhe eci përsëri. Së fundi pa një ndriçim të turbullt, iu duk se qe dikush tjetër që e hapi derën para saj dhe u nis andej. Me një ndjenjë të thellë lehtësimi.

Banorëve të së njëjtit kat, u kishte qëlluar ndonjëherë të dëgjonin britmën e mbytur të një gruaje që banonte me të shoqin në apartamentin ngjitur. Shpesh, fëmijët e vegjël ndërprisnin lojën dhe vështronin prindërit në sy, por nuk merrnin asnjë përgjigje prej tyre. Ata nuk dinin si t’u shpjegonin fëmijëve të tyre se ajo grua e kishte të vështirë të pranonte se i shoqi ishte i sëmurë rëndë. Por edhe ata nuk dinin gjë më shumë.

Veçse ajo që dëgjuan atë ditë qe ndryshe. Ishte një britmë burri.

SHQIP-SERBISHT, VAJTJE-ARDHJE

Duke marrë fjalën te një debat i organizuar gjatë festivalit të filmit Dokufest në Prizren, Halil Matoshi shpjegoi se përse nuk flet serbisht (Përse nuk flas serbisht, botuar te Pasqyre.al).

Rrëfimi i tij përçon dramën e një kulture të detyruar t’i nënvendoset një tjetre, me forcën e armëve; por edhe revoltën që mund të shprehet nëpërmjet gjuhës.

Episodet e përplasjeve me policinë, ku edhe diferenca më e vogël në shqiptim ose në gjuhën e zgjedhur për komunikim, mund të shënjojë dallimin mes burgut dhe lirisë, të bëjnë të mendosh se në ca vende të Ballkanit shibboleth-i biblik ende ecën si valutë shkëmbimi.

Teksa shqiptarët e Kosovës përballeshin me dhunën policore të Serbisë, serbishtja vinte dhe merrte trajtat e një gjuhe me të cilën kjo dhunë përcillej (për këtë temë kam shkruar më gjatë këtu).

Për fat të mirë Matoshi shpëtoi i gjallë nga burgu dhe kampi i përqendrimit serb; dhe eksperienca e tij e hidhur, që tani e njoha për herë të parë edhe pse ia kam lexuar rregullisht shkrimet, më ndihmoi për të kuptuar më mirë edhe pozicionet e tij për çështje të tjera.

Përfshi edhe ato që merr gjatë kësaj bisede, në lidhje gjuhën si të tillë, dhe gjuhët në marrëdhënie dhe konflikt mes tyre: si serbishtja me shqipen, por edhe e për fat të keq, si standardi i 1972-shit dhe shqipja e Kosovës.

Autori thotë se nuk ndihej mirë në bisedat shqip, aq sa një ditë do ta shmangte të folmen sipas standardit, meqë kjo:

kishte marrë për bazë dialektin toskë, që vlon nga paraziti -uar, zor i duruar, që të bëhet sikur po flet diçka për shkretëtirën e Saharës ose thënë në mënyrë sarkastike “Qenke bërë tërë rërë.” […]

Një gjë mund të deduktohet nga ky pasazh i çuditshëm: që Matoshit nuk i duhet vënë shumë veshi, kur merret me analiza gjuhësore: në fakt, ajo -uar e toskërishtes dhe e standardit, që këtij i duket “parazit”, ka një rol për të kryer, brenda morfo-fonologjisë së shqipes së njësuar; nuk është as “parazitare”, as e tepërt.[1]

Matoshi duket sikur ka rënë edhe ai viktimë i hiperkorrektizmit kosovar – që shpesh shfaqet te ky ngatërrim mes standardit, që zbatohet kryesisht ndaj shqipes së shkruar; dhe mënyrës si flasim.

Do ta shmangia të folmen sipas standardit të gjuhës shqipe të vitit 1972, thotë ai. Mirë se vjen në klubin më të madh të shqipfolësve, z. Matoshi – ku askush nuk flet me standard; sepse standardi nuk pretendon autoritet mbi gjuhën e folur në përgjithësi, por vetëm mbi atë të shkruarën; madje edhe sistemi i rregullave i dalë prej 1972-shit quhet “i drejtshkrimit” dhe jo i “drejt-të-folurit”.[2]

Qytetarëve të arsimuar në Shqipëri dhe besoj edhe në Kosovë nuk u kërkon kush që të flasin patjetër sipas standardit (“të flasin me drejtshkrim”, siç shprehen disa); por vetëm që të dinë të flasin sipas standardit. Dallimi është me rëndësi.

Dikujt si Matoshi, nuk do t’i duhet ndonjëherë të zbatojë normat e drejtshqiptimit dhe të gramatikës standard në ligjërimin e folur – përveçse po t’i kërkohet ndonjëherë të drejtojë emisionin e lajmeve në televizionin kombëtar, ose të punojë si zëdhënës i Presidentit të Republikës, qoftë në Shqipëri qoftë në Kosovë. Sot madje as aktorëve të teatrit e të filmit nuk po u kërkohet më të drejtshqiptojnë e të ndjekin gramatikën e standardit, kur interpretojnë.

Përndryshe, është zgjedhja e atij vetë, nëse do të përdorë shqipen standard në të folur, apo do të përpiqet të flasë “sipas një fjalori shumë të vjetër idiomatik, me një shqipe arkaike, që është shumë larg asaj letrare, por që nuk përkon gjithaq as me gegnishten e veriut,” sikurse shprehet.

Përcaktimi i mësipërm i sjellë nga vetë autori, është ai i një idiolekti; dhe idiolekti i Matoshit mund të ketë interes për biografin e tij, ose për publikun e ligjërimit të tij të folur – por përndryshe nuk i prish, as i ndreq punë kujt.

Nëse dikush del para një publiku të panjohur, dhe flet “me një shqipe arkaike, që është shumë larg asaj letrare, por që nuk përkon gjithaq as me gegnishten e veriut,” ky publik me siguri do të supozojë disa gjëra për ligjëruesin, por jo për integritetin e shqipes standard.

Do të supozojë, bie fjala, se ky ligjërues nuk i ndjek normat e shqipes së folur formale (si version i folur dhe relativisht artificial i standardit të shkruar[3]) ngaqë (1) nuk i zotëron këto norma, sepse e ka bërë shkollimin të mangët, ose nuk ka arritur t’i zotërojë, edhe pse është munduar; ose (2) refuzon që t’i nënshtrohet disiplinës gjuhësore të shqipes së folur formale, sepse e gjen të padrejtë ose pa vend ose kërkon të promovojë një disiplinë alternative ose thjesht ngaqë është rebel ose dëshiron t’u komunikojë të pranishmëve origjinën e vet krahinore; fundja edhe anti-konformizmin e vet.

Asnjë problem deri këtu. Por më tej kam frikë se Matoshi vetë bie në kontradiktë me çfarë ka pohuar më parë, kur thotë se:

Sot, 17 vjet pas luftës së Kosovës, ende dikush, ndonjë mendje kriminale ose dorë fantome, “vjedh” germa e fjalë të tjetrit, që pandehen si germa të armikut! […] Vendbanimet e pakicave etnike në Kosovë ndonjëherë shkruhen me gabime drejtshkrimore e gjuhësore, e ndonjëherë edhe sipas shqiptimit […]

Dhe bie në kontradiktë, sepse ndoshta harron që njëlloj veproi ai, kur e etiketoi si “parazit” një mbaresë foljore të toskërishtes e të shqipes standarde; ose duke e interpretuar një diferencë gjuhësore si patologjike. Me të njëjtën logjikë, edhe disa kosovarëve mund t’u duken “parazitare” mbaresat e të tjerëve – dhe kështu mbërrijmë pikërisht atje ku nuk dëshironim: ose nga diagnostikimi te mjekimi i patologjive nëpërmjet amputimit.

Të tregojmë kujdes me gjuhën e pakicave etnike në Kosovë, porosit autori dhe nuk mund të mos jem dakord me të; por kur vjen puna për shqipen, që është gjuhë e shumicës, më lini të qetë që të ushtroj “shqipe[n time] arkaike, që është shumë larg asaj letrare, por që nuk përkon gjithaq as me gegnishten e veriut”, edhe pse mund të ketë, dhe do të ketë partnerë të Matoshit në komunikimin gojor, që janë të interesuar të dëgjojnë çfarë ka ai për të thënë, jo të marrin vesh – nga idiolekti që përdor – origjinën e tij krahinore ose qasjen e tij idiosinkratike ndaj standardit gjuhësor.[4]

E kam të vështirë t’i pajtoj këto dy qëndrime – të cilat veç e veç do t’i kisha kuptuar pa problem. Pështjellimi këtu pjesërisht ka të bëjë me mosdallimin e qartë, ndoshta pa dashur, midis rrafshit të shkruar dhe rrafshit të folur të një gjuhe: i pari kërkon detyrimisht më shumë njësim se i dyti, ndoshta ngaqë është më pak context-sensitive; aq sa ka gjuhëtarë që besojnë se gjuha e shkruar nuk është version i shkruar i gjuhës së folur, por sistem më vete.

Pjesërisht, megjithatë, konfuzioni ka të bëjë me mënyrën si është pritur shqipja standard në Kosovë – si disiplinim jo i shqipes së shkruar, por i krejt komunikimit.

E megjithatë, që trauma e përjetuar nga shqiptarët në Kosovë dhe gjetiu në ish-Jugosllavi si pasojë e konflikteve dhe diskriminimeve ndër-etnike mund të reflektohet tani edhe si armiqësi e heshtur dhe vende-vende folklorike ndaj standardit, kjo meriton vëmendje.

[1] Në çdo sistem gjuhësor, parimi i ekonomizimit të mjeteve parakupton edhe redondancën, ose teprinë informacionale – për t’i dhënë mesazhit versatilitet dhe për ta mbrojtur nga humbjet dhe zhurmat që shoqërojnë komunikimin. Veç kësaj, norma gramatikore e shqipes standard, sikurse edhe e shumë gjuhëve të tjera, mbështetet jo vetëm në parimin e ekonomizimit, por edhe në atë të ruajtjes së unitetit të njësive morfo-fonematike; çfarë do të thotë se variantet fonetike të së njëjtës morfemë duhen mbajtur nën kontroll, për të ruajtur integritetin gramatikor të sistemit por edhe, në analizë të fundit, për t’ua bërë përdoruesve më të lehtë, ose më eficient nga pikëpamja e energjive mendore të shpenzuara, përdorimin e sistemit gramatikor gjatë përftimit të thënieve.

[2] Për shembull, unë kam lindur dhe jam rritur në Tiranë, i ekspozuar në familje ndaj dialektit të Gjirokastrës dhe në rrugë ndaj atij të Tiranës; kam mësuar standardin në shkollë dhe jam në gjendje ta përdor edhe me shkrim edhe në situata formale me gojë – p.sh. kur komunikoj në publik; por në shtëpi flas gjithnjë një gegnishte të zbutur, të cilën e kthej në një toskërishte të zbutur, kur flas me nënën time. Zotërimin prej meje të shqipes e mat jo me njohjen e rregullave drejtshkrimore, por me aftësinë për të kaluar rrjedhshëm nga një regjistër në tjetrin, sipas situatës. Për këtë më ka ndihmuar edhe ekspozimi ndaj formave dhe të folmeve të ndryshme të shqipes, që nga fëmijëria deri më sot; dhe fakti që kam jetuar në Tiranë, një ‘melting pot’ i dialekteve të shqipes. Këto karakteristika i ndaj me shumë bashkatdhetarë nga Shqipëria, që jo vetëm e kanë gjetur një drejtpeshim mes të folmes së tyre dhe standardit, por edhe kanë pasur nevojë ta shtrijnë këtë drejtpeshim edhe në marrëdhëniet me bartës të dialekteve të tjera. Për shembull, në një konvikt universitar në Tiranë (por edhe në një kasermë ushtrie), gjeje në të njëjtën dhomë studentë (ushtarë) nga Korça, Elbasani, Shkodra dhe Tropoja; familjarizimi me dialektet përkatëse e anashkalon kështu nevojën për të gjetur një mënyrë bashkëjetese me standardin. Kam përshtypjen se Kosova, duke qenë më homogjene nga pikëpamja e të folmeve që përbëjnë shqipen e atjeshme, nuk e ka përjetuar këtë afrim spontan; dhe shqipen ndryshe është prirur ta identifikojë me standardin që mbërrinte atje nëpërmjet teksteve të shkruara dhe radio-televizionit nga Tirana. E gjithë kjo, pa folur për faktin që shqiptarët sot në Shqipëri nuk e kanë përjetuar ndonjëherë gjuhën e huaj si gjuhë të armikut dhe vektor të dhunës; por kjo është gjithsesi çështje tjetër.

[3] I krahasueshëm me detyrimin për burrat për t’u veshur me kostum dhe kravatë, ose për gratë gjithsesi në mënyrë elegante dhe formale, në situata sociale të caktuara; duke pasur parasysh që kravata nuk luan ndonjë funksion utilitar në veshje, por vetëm shënjon formalitet dhe, në rrethana specifike, edhe ekstravagancë.

[4] Dhuna simbolike, në situata të tilla jo dhe aq hipotetike, është gjithnjë e dyanshme: nëse Matoshi e percepton si të dhunshëm imponimin e standardit në komunikim me palë të treta, këto palë të treta mund ta perceptojnë si të dhunshme këmbënguljen e Matoshit ose të kujtdo tjetër për të tërhequr vëmendjen ndaj identitetit të tij dhe pikëpamjeve të tij për shqipen. Madje mund të ndodhë edhe më keq – sikurse edhe, për fat të keq, ka ndodhur; dhe dikush që flet në dialekt në ato situata kur prej tij do të pritej së paku një përpjekje për të marrë në konsideratë vështirësinë e palës tjetër për t’ia kuptuar dialektin, do të perceptohet si i pagdhendur dhe “katundar” ose “malok.” Sërish, nuk përbën problem të folurit në vetvete, por aftësia për të zgjedhur midis regjistrave.