GOJËT E TË TJERËVE

Të gjithëve na ka qëlluar t’i cungojmë proverbat ose thëniet e urta: kështu, në vend të kalova lumin të dhjefsha kalin, mund të mjaftohemi vetëm me pjesën e parë të proverbit, kalova lumin… të bindur se bashkëfolësi ose lexuesi do të jetë në gjendje ta rindërtojë pastaj proverbin në mendje. Ky lloj shkurtimi jo vetëm ekonomizon kohë dhe energji, por edhe krijon bashkëfajësi, që nga momentin kur folësi e fton tjetrin që t’ia plotësojë fjalën (dhe sidomos mendimin).

Në të folur, akti i shkurtimit, ose më mirë i cungimit të proverbit shënjohet me një farë pauze dhe ndonjë gjest shoqërues, p.sh. ngritje e vetullave ose tundje e lehtë e kokës; në të shkruar, këtë rol e luan zakonisht tripikëshi. Mes proverbave dhe thënieve të urta që rëndom cungohen në ligjërim, po përmend këtu merre me lëng se mishi u mbarua (merre me lëng…), sos gomari që na ngordhi, por s’të lenë rehat as mizat (sos gomari që na ngordhi…), peshku në det tigani në zjarr (peshku në det…), pordhi kali në derë të hanit (pordhi kali…), bir Selman i nënës, kur nuk ke pulën ha sorrën (kur nuk ke pulën…), ç’të të qaj më parë (bir Selman i nënës…); por këto janë sa për të krijuar një ide. Gjithsekush mund të cungojë, nëse beson se tjetri do t’ia kuptojë proverbin.

Si rregull, cungimi lë jashtë pjesën e dytë të proverbit, edhe pse kjo mund të duket kundërintuitive, sa kohë që pjesa e dytë zakonisht përcjell më shumë informacion, edhe konotativ edhe denotativ, se e para. Kështu, bir Selman i nënës në vetvete është një thirrore e zakonshme, pak arkaike nga formulimi dhe jo-logjike, sa herë që përdoret nga dikush që nuk është nënë, as ka ndonjë fëmijë që i quhet Selman; këto mospërputhje referenciale lejojnë të kuptohet që kemi të bëjmë me proverb, ose me një copëz të gatshme ligjërimi që citohet, ose më mirë shartohet në ligjërimin e tanishëm; por megjithatë, vetëm mospërputhja nuk mjafton, për ta përftuar proverbin, meqë duhet edhe kuptimi, dhe bir Selman i nënës në vetvete nuk ka asnjë kuptim, përveçse të shërbejë si sugjerim (cue) për shprehjen e urtë që i nënvendoset (bir Selman i nënës, ç’të të qaj më parë); dhe këtu barrën kryesore në kuptimin, ose në “urtësinë” e proverbit e mban pjesa e dytë, “ç’të të qaj më parë”, ose pikërisht ajo që lihet jashtë.

Dukuria kërkon shpjegim. Mund t’i detyrohet, mes të tjerash, nevojës për të shmangur pedantizmin në ligjërim, ose për të mos sjellë në vështrim diçka që dihet; meqë çfarë dihet zakonisht nënkuptohet, ose shërben si premisë, mundësisht e pashprehur, e thënies. Kështu, kur i kam shkuar dikujt për vizitë dhe i kërkoj mikpritësit “më sill pak ujë, të lutem”, nuk ka nevojë të specifikoj që uji duhet të jetë i pishëm, ose që nuk duhet të jetë i nxehtë, etj.; meqë këto parakuptohen. Përkundrazi, po të kisha thënë “më sill pak ujë të pishëm, të lutem,” do ta kisha habitur të zotin e shtëpisë, çfarë mund të krijonte keqkuptim ose të më bënte të dukem si njeri tuhaf.

Ky problem ekziston gjithnjë me proverbat më popullorë, të cilët rrezikojnë të zhduken nga qarkullimi në formën e tyre të plotë, pikërisht ngaqë të gjithë i dinë; çfarë mund të ilustrohet me një batutë që i atribuohet lojtarit amerikan të bejsbollit, Yogi Berra, në lidhje me një restorant tejet të rekomanduar: “Askush nuk shkon më të darkojë atje, është gjithnjë plot.” Por kjo nevojë për të shmangur përsëritjen ndoshta ndihmon, në afat të mesëm dhe të gjatë, për të ripërtëritur edhe thesarin e proverbave në dispozicion. Aq më tepër që, veç cungimit, ligjërimi njeh edhe teknika të tjera, për ta zbutur impaktin gjithnjë pak traumatik të proverbit, sidomos në një debat ose mes njerëzish që ende nuk kanë familjaritet mes tyre (p.sh. burrave të shtetit, në bisedime zyrtare).

Një nga këto teknika njihet, në kulturën anglo-saksone por jo vetëm, si wellerizëm (wellerism), emër që e kanë marrë nga një personazh i Dickens-it (Sam Weller-i) te The Pickwick Papers. Në formën e vet klasike, wellerizmi ka formën e një proverbi ose fraze tjetër të urtë, në formën e ligjëratës të zhdrejtë, e cila kërkon pastaj që të përmendet edhe autori i asaj ligjërate, zakonisht në rrethana që e vënë proverbin në diskutim ose e paraqitin në mënyrë absurde. Për shembull, fraza “Le të bëhet dritë”, nga Bibla, mund të shndërrohet në wellerizëm kështu: “Le të bëhet dritë, tha xixëllonja.” Ose: “Nuk ka tym pa zjarr, tha zjarrfikësi.”.

Mbaj mend që, ka qenë një kohë në vitet 1970-1990, kur u përhapën shumë, të paktën mes të rinjve në Tiranë, wellerizmat me “tha komisari dhe…”; p.sh. “nesër do të jetë ditë e re, tha komisari dhe vdiq”. Kjo “tha komisari” e kish origjinën në letërsinë, teatrin dhe filmin e Realizmit Socialist, ku komisari dilte gjithnjë si figurë pozitive dhe ishte burim i pashtershëm klishesh dhe këshillash të urta. Wellerizmi merrte forma nga më absurdet: “… tha komisari dhe u rrëzua nga fiku”, “… tha komisari dhe puthi kapelen me yll”, “… tha komisari dhe hëngri hekurin me dhëmbë”, “… tha komisari dhe u ngrit në detyrë”; shpesh wellerizmi shijohej veçanërisht për absurditetin e bëmave të këtij komisari të jashtëzakonshëm, sesa për ligjërimin e cituar.

Këto lojëra gjuhësore synonin jo vetëm shakanë, por edhe çlirim të tensionit ligjërimor që sillte detyrimi për t’u shprehur me fraza të gatshme, ose për ta ndërtuar mendimin me parafrabrikate. Funksion të ngjashëm luanin, në kontekste të tilla, edhe batutat nga filmat e Kinostudios “Shqipëria e Re” ose skeçet më të njohura të estradës, të cilat sërish citoheshin me një farë ironie, ose me vetëdijen se ndërrimi i kontekstit do t’i bënte edhe ato qesharake.

Shkallën zero të wellerizmit e përfaqësonte, në raste të tilla, shoqërimi i një thënieje të natyrës pak a shumë përgjithësuese me foljen tha, duke ia varur thënies këtë folje në fund, si një lloj targe ose etikete de-kontekstualizuese. E përdorur kështu, tha nuk është veçse mbetje ekstreme e një wellerizmi (edhe pse jo doemos të lidhur me komisarin); teknikisht, ajo mjafton për ta zhvendosur autorin e thënies nga ai që flet, te një palë e tretë e paidentifikuar, duke zhvendosur njëkohësisht atje edhe përgjegjësinë, edhe seriozitetin përkatës.

Të krahasohen këto dy thënie, në gojën e një personi hipotetik (Benit): (1) BENI: “Shqiptarët janë populli më i vjetër në Ballkan.” (2) BENI: “Shqiptarët janë populli më i vjetër në Ballkan, tha.” Në shembullin e dytë, tha shërben për ta shndërruar Benin nga autor të thënies në citues, dhe vetë thënien nga gjykim të Benit, në citim ose copëz urtësie ose njohurish; meqë tha tregon, të paktën, që këtë karakteristikë të shqiptarëve Beni e ka dëgjuar nga të tjerët.

E gjithë kjo, vetëm në rrafshin denotativ; sepse përndryshe tha sjell me vete edhe pak distancim të folësit ose ironi; që tek e fundit i shërben çlirimit ose zbutjes së tensionit, përndryshe të krijuar nga sjellja në bisedë e një citati kaq përgjithësues dhe, në llojin e vet, klishe (përndryshe, që kemi të bëjmë me klishe, këtë na e thotë sërish tha-ja).

Në vija të trasha, tha-ja e wellerizmit e shndërron çdo thënie në ligjëratë të zhdrejtë; dhe folësi duket sikur thotë: mos më kërkoni mua llogari, unë vetëm po jua citoj siç e kam dëgjuar. Prandaj edhe shërben si antidot ndaj të gjithë atyre që duan “të vrasin lajmëtarin.” E kotë të shtoj që një tha e tillë përdoret gjallërisht, sot e kësaj dite, me proverbat e cunguara që ceka më lart, sidomos në debate ose përplasje gjithfarësh. Për shembull, në vend që t’i themi tjetrit “qenke mosmirënjohës!” mund të zgjedhim t’i themi: “apo kalova lumin…, tha.” E dyta e mban konfliktualitetin brenda caqeve të njerëzillëkut, ndërsa e para mund të interpretohej si fyerje, ose si sfidë që vetvetiu nuk do të mund të lihej pa përgjigje.

ZAHA GODET SËRISH

Këto ditë u përurua me zhurmë të madhe, në Antwerp të Belgjikës, një dhuratë që ia bëri botës mbarë ZHA – Zaha Hadid Architects; në trajtën e ndërtesës së re të Drejtorisë së Portit.

zha

Dhe meqë kjo ndërtesë e re është ndërtuar mbi një simotër të vjetër, por të mbrojtur si trashëgimi kulturore, ZHA dhe autoritetet e portit a të qytetit vendosën të ndërtojnë mbi ndërtesën ekzistuese, me rezultate të diskutueshme.

Disa kritikë të kësaj zgjidhjeje thonë se ndërtesa ekzistuese, kinse e shpëtuar nga shkatërrimi dhe e rinovuar, tashmë nuk do të shpëtojë dot më nga përdhunimi prej strukturës së re të imagjinuar nga Zaha.

Nga fotografitë e shumta duket sikur godina e vjetër tashmë është mbërthyer seksualisht përdhe nga një pulëbardhë.

Të tjerë thonë se forma e strukturës së re kërkon të evokojë një diamant, meqë qyteti në fjalë është qendër botërore e tregtisë së këtyre gurëve të çmuar.

Nuk di si u duket kjo hata banorëve të qytetit; dhe nëse e solla lajmin këtu, e bëra vetëm për të paralajmëruar se një fat i tillë së shpejti mund t’u kanoset shumë ndërtesave që ende ruhen dhe mbrohen me ligj në Shqipëri.

Në vend që t’i shkatërrojnë, për t’u hapur vend kullave, pushtetet mund të vendosin që thjesht t’i mbulojnë, duke thirrur në ndihmë megalomanët e arkitekturës nga gjithë bota.

Ndërhyrja e Zahës në Antwerp tipizon një lloj arrogance të kapitalit global, që maskohet si shqetësim për ekzistuesen, por që në fakt manifestohet pastaj në trajtat e një shkatërrimi brutal, duke filluar nga konteksti vetë.

Nuk ka nevojë të jesh arkitekt, për të kuptuar se vlera e një ndërtese, aq më tepër e një ndërtese të mbrojtur si trashëgimi kulturore, maten në bashkëlidhje dhe përqasje me mjedisin përreth.

Ndërtesa e vjetër e zjarrfikësve, në portin e Antwerp-it, vërtet shpëtoi pa u shkatërruar, por vetëm e vetëm për t’iu nënshtruar një fati edhe më të keq: poshtërimit.

Lexuesit do t’i kujtohet se një zgjidhje e ngjashme u pat propozuar, në krye, edhe për Stadiumin Kombëtar në Tiranë – i cili do të “gëlltitej” nga i riu, por pa u dëmtuar.

Këta starkitektë dhe bilionerë që i mbështetin dhe snobë që i duartrokasin, duan jo vetëm të lenë shenjat e tyre të urinës në murin e trashëgimisë kulturore botërore, por edhe të përgëzohen për ndjeshmërinë ndaj “traditës.”

Përndryshe, fotografitë dhe renderimet tregojnë bujarisht luksin dhe elegancën e mjediseve të brendshme të kësaj ndërtese-shtesë – si vendin ku do të riprodhohen, tash e tutje, raportet e forcës dhe të pushtetit në ekonominë globale.

Në Shqipëri vërtet pretendimet globale nuk ekzistojnë, por ambiciet mbeten po aq energjike; pa përmendur pastaj gatishmërinë për t’iu nënshtruar përdhunimit të thatë nga çdo pulëbardhë a rosë që e sjell era këtyre brigjeve.

 

MENDIME TË PAKREHURA (XIII)

aforizma nga Stanislaw Lec (*)

Duhet të jetë e mrekullueshme të jetosh në një xhungël ku nuk sundon ligji i xhunglës.

Kam frikë nga ëngjëjt, janë të mirë nga natyra, do të japin pëlqimin për t’u bërë djaj.

Njeriu do të fitojë. Njeriu.

Të varfrit nga shpirti mund t’ia lejojnë vetes vetëm një optimizëm të cekët, që vërtet kushton shumë, por të tjerëve.

E solli kokën të paprekur – ja një trofe i bukur i fitores.

Bota është e bukur! Pikërisht kjo na ndjell kaq shumë trishtim!

Sursum corda! (Lart zemrat!) Por jo më lart se truri.

Njerëzit afrohen gjithnjë e më shumë me njëri-tjetrin. Bota po mbipopullohet.

Edhe hijenat e zbutura hanë kërma.

Karonti shpesh ua hiqte nga goja të vdekurve fjalë që ua kishin vënë aty brenda të tjerët.

Ngushtësia mendore po zgjerohet!

Mos u besoni njerëzve! Janë të aftë për gjëra të mëdha.

Përshëndetuni duke shtrënguar duart. Do të rritet konsumi i sapunit.

Nuk i duroj dot mizantropët – prandaj u shmangem njerëzve.

Për atë mund të thuash: “Persona non gratis.”

“Eppur si muove!” Po në ç’drejtim?

Edhe pelegrinëve u djersijnë këmbët.

Tabelat nuk e bëjnë më të kollajshme Via Crucis-in.

Ka një diçka tjetër te njeriu, që e bën superior ndaj makinës: di të shesë veten.

Nuk mund të kthehemi më në shpellat! Jemi tepër.

As konstelacionet nuk janë shoqërime të lira yjesh.

Pyes veten se çfarë duhet dënuar më rëndë nga kodi penal: Konceptimi i qëllimshëm apo ai i pavullnetshëm?

Instinkti i vetëruajtjes shpesh shërben si sustë e vetëvrasjes.

Njeriu ia ha shpirtin vetes gjithë jetës, për të mos u bërë kanibal.

Nuk është humnera që na ndan, por diferenca në nivel.

E njeh fjalëkalimin për të hyrë te vetja?

Ka rëra pjellore, që lindin koka strucësh.

E vërteta ndonjëherë fiton kur nuk është më e tillë.

Ecim të verbër në errësirë, por ndonjëherë duam ta përdorim bastunin e bardhë, për t’i rënë kokës ndonjërit.

Edhe republikat ndonjëherë sundohen nga mbretër lakuriq.

As frikacakët mos paçin kurrë frikë që të prehen në varrezën e heronjve!

Çfarë ua përçudnonte fytyrën? Fjalët tepër të mëdha.

Gjaku i të humburve ia ndërron ngjyrën fitimtarit.

Gjithnjë mund të të varin pak më lart.

Ka tragjedi kombëtare pa pushim në mes.

Dogmat janë garanci e progresit, t’i interpretosh është e rrezikshme, duhen shkelur.

Sa të vegjël duken shkurtabiqët, kur i zmadhon!

Njerëz të panjollë, kini kujdes, është e lehtë për t’ju njohur!

Edhe antisemitët i dallon nga hunda. Që nuhat.

“E vërteta nuk ekziston,” thotë ndonjëherë ajo vetë. Për të qenë brenda.

Kufijtë e mendimit? Kërkoji në hartën gjeografike.

Edhe e keqja na do vetëm të mirën.

E torturonin. Kërkonin, tek ai, mendimet që kishte.

Njerëzit rriten, do ta kenë të zorshme të fshihen.

Gabo kolektivisht!

Besoj në ri-mishërimin e ideologjisë.

Edhe njeriu më i sheshtë është, për fat të keq, trepërmasor.

 


(*) Stanislav Lec (Stanisław Jerzy Lec, 1909-1966), shkrimtar polak dhe një nga aforistët më të mëdhenj të shekullit XX. Materialin më sipër e kam përzgjedhur dhe përkthyer nga përmbledhja e tij Pensieri spettinati (italisht).

KUNDERA KUNDËR

fjalën e vet mbajtur në ceremoninë e Përurimit të “Murit të Kujtesës” dhe godinës së rikonstruktuar të Ministrisë së Brendshme, Kryeministri Edi Rama iu kthye disa herë një thënieje, sipas tij, të Milan Kunderës – “shkrimtar i madh dhe një disident i njohur çek”:

Armiku më i madh i policisë nuk është krimi, por vetmia. Vetmia që lind nga mungesa e mbështetjes, nga shtypja apo nga mungesa e vëmendjes për të dëgjuar.

Këtë thënie, Rama u shpreh se po ia kushtonte “me dashuri Partisë Demokratike”, e cila sipas tij nuk po mban qëndrim korrekt ndaj policisë së shtetit.

Qëkur e dëgjova këtë thënie, m’u duk pak e çuditshme që të vinte prej Milan Kunderës – edhe pse këtij nuk ia njoh veprën përmendësh. Ky dyshim m’u përforcua, kur pashë edhe që tek exit.com e kishin përjashtuar mundësinë që citati të ishte i autori i “Lehtësisë së papërballueshme të qenies”.

Megjithatë, citati më lart duket të jetë formuluar nga dikush, të cilit i dhimbset arma e policisë dhe që përpiqet të gjejë, duke arsyetuar, se çfarë e fut këtë armë në krizë, për të arritur në përfundimin se një rol të dorës së parë luan mungesa e mbështetjes nga komuniteti, “shtypja” ose mungesa e vëmendjes për të dëgjuar.

Dhe ky dikush, që mendon në këtë mënyrë, mund të jetë një drejtor policie ose një komisioner ose një ministër i Brendshëm; por vështirë se mund të jetë Milan Kundera që njohim.

Ideja në citat përvijohet e pastër: policinë e dëmton izolimi ose veçimi, sepse ajo, si çdo institucion tjetër publik, ka nevojë për mbështetjen e komunitetit që të ketë sukses në misionin e saj. Një mendim i qartë dhe i thjeshtë, që shpreh shqetësimin konkret të një administratori a të një politikani.

Por i shprehur nga Kundera? Prej këtij publiku pret ndriçim dhe urtësi për letërsinë, artin e të shkruarit, përvojën e artistit në mërgim, totalitarizmin, rolin e intelektualit në vendet e Lindjes… por kurrsesi jo për forcat e ruajtjes së rendit. Që ky “shkrimtar i madh dhe disident i njohur çek” të ketë thënë diçka ai vetë (dhe jo ndonjë personazh i tiji) për policinë, kjo është edhe më interesante, në vetvete, se përmbajtja e citatit.

Në fjalën e vet, Rama i rikthehet edhe dy herë të tjera Kunderës, duke e rekrutuar në mbështetje të sulmit të tij ndaj PD-së: nuk e them unë ai, thotë; e ka thënë “një ndër shkrimtarët dhe mendimtarët më të shquar të shekullit XX në çështje të historisë dhe të politikës.”

Kërkimet e mia në Google nuk dhanë rezultat: provova me fjalëkyçe si Kundera, police, solitude/loneliness, enemy, lack of support, oppression, listening; por nuk mora asnjë përgjigje për të qenë; i ktheva fjalëkyçet në frëngjishte dhe në italishte, por as ashtu nuk qosa gjë.

Edhe pse nuk mund ta pohoj me siguri se nuk e ka thënë Kundera këtë gjë, meqë është e vështirë në mos e pamundur të vërtetosh një negative, sërish nuk jam gati ta pranoj. Çfarë ma rëndon edhe më frustrimin, është se nuk gjeta dot as citatin vetë – të shkëputur nga Kundera.

Natyrisht, politikanët kanë qejf t’i spërkatin fjalimet e tyre me citate të mëdhenjsh; nga citatet, duket edhe shoqëria që kanë zgjedhur të kenë, teksa citatet vetë shërbejnë si fortifikata të tezave të parashtruara. Si rregull, këto citate i gjejnë, i organizojnë dhe i sugjerojnë shkruesit e fjalimeve – sepse më duket e pagjasë që Rama ta ketë qëmtuar vetë këtë mendim të Kunderës, në lexim e sipër.

Për shkak të frenezisë me të cilën punohet sot në PR, gabime të tilla edhe ndodhin; vetëm pak muaj më parë shkruam këtu për kryeministrin italian Renzi, që recitoi vargje nga një poemë e rreme e Borges-it. Prandaj në rastin e citatit të tanishëm, çfarë tërheq vëmendjen nuk është gabimi (banal në vetvete), por konflikti midis imazhit që kemi për autorin e citatit dhe citatin vetë – sikurse edhe fakti që ky citat nuk po gjendet gjëkundi në gjuhë të tjera (edhe pse këtu mund ta kem fajin unë, që nuk kam kërkuar mirë).

Me interes është edhe mekanizmi që vihet në veprim, kur dikush sjell një citat praktikisht të panjohur, nga një autor i mirënjohur: kur nuk bëhet fjalë për lajthitje, ky akt tejet erudit ndez një llambë të re në mendjen e lexuesit të kulturuar, meqë në logjikën e komunikimit ky përndryshe pritet që ta njohë citatin që dëgjon, në mos drejtpërdrejt, të paktën nga fryma e përçuar.

Për shembull, nëse dikush përmend Churchill-in që të ketë thënë: “Historia do të jetë zemërgjerë me mua, sepse unë kam ndërmend ta shkruaj,” unë e pranoj këtë në mënyrë praktikisht jo-kritike, sepse kuptimi i citatit më pajtohet me imazhin që kam unë për Churchill-in; por nëse dikush përmend Churchill-in që të ketë thënë se “Vetëflijimi na aftëson të flijojmë të tjerët pa u turpëruar”, atëherë kjo mund edhe të më tingëllojë pak ekstreme, sepse nuk është në sintoni me imazhin që kam për Churchill-in (dhe në fakt, citati i dytë është nga Bernard Shaw). Më në fund, nëse dikush përmend Churchill-in që të ketë thënë se “Kur luftojnë karkalecët, qari është i korbit,” atëherë unë nuk do ta besoja; sepse figuracioni nuk do të më dukej i Churchill-it dhe as premisa figurative se korbat ushqehen me karkalecë; aq më tepër, kjo e fundit tingëllon më shumë si proverb (dhe në të vërtetë ky është proverb afrikan, nga Lesotho).

Me interes për të ngeshmin është edhe që një citat nga Milan Kundera gjen vend në një fjalim të mbajtur në një ceremoni policësh; sepse publiku i drejtpërdrejtë i këtij fjalimi nuk pritet që ta njohë menjëherë Kunderën dhe as t’ia vlerësojë fjalën. Ndoshta një citat nga Rudi Giuliani, Roberto Saviano-ja ose fundja edhe Fouché-ja do të kishin pasur më sukses. Me gjasë, kryeministri Rama zgjodhi të citonte Kunderën, duke menduar një publik tjetër, i cili do t’ia ndiqte fjalimin në televizion; dhe këtu sinqerisht do të doja të marr vesh si kanë reaguar policët, kur u është kërkuar ta pranojnë Kunderën si autoritet.

Po pezulloj çdo përpjekje të mëtejshme për atribuim të këtij citati misterioz, në pritje edhe të kontributeve tuaja, duke sugjeruar ndërkohë disa citate të tjera, përndryshe pak të njohura, nga shkrimtari i madh çek:

Një shoqëri e tregon pjekurinë kur i kërkohet të sakrifikojë diçka për shtetarët e vet.

Besojini atij leader-i që refuzon të jetë konsistent me veten: e ka kuptuar si funksionon politika.

Romanin tim kisha dashur, në krye, ta titulloja Lehtësia e papërballueshme e thënies.

Mos pyet çfarë mund të bëjë policia për ty – pyet çfarë mund të bësh ti për policinë.

Në fakt, tani më duhet të pranoj edhe se ju gënjeva, kur pranova më lart që nuk gjeta gjë, as nga Kundera as nga njeri tjetër që t’i afrohej citatit në fjalë, në përpjekjet e mia në Internet. Sepse, në fakt, ja citati i plotë i Kunderës në anglisht:

The biggest enemy of police is not crime, but loneliness that arise from the lack of support or lack of attention to hear.

Burimi? Albanian Daily News, “The most authoritative Albanian source in English”, që e titullon artikullin e saj kështu: Rama’s Message to Police: DP Worst Enemy than Crime.

ÇELËSI I SUKSESIT

Zgjedhja për herë të shtatë e Velion Mjaftaj, në postin e kryetarit të bashkisë, ka angazhuar analistët e politologët më të mirë të Europës, por asnjë prej tyre – që prej kohësh e pyesin veten se cili është çelësi i suksesit të tij – nuk dinë të japin interpretime shteruese. Befas përgjigjen e dha vetë kryetari i bashkisë V. Mjaftaj i cili, gjatë një konference për shtyp, u shpreh në mënyrë të sinqertë e të thjeshtë: “Çelësi i suksesit tim? Është çelësi”.

Papritur, çdo gjë u bë e qartë. Që në fillim të karrierës së tij si politikan, dhe sidomos gjatë zgjedhjes së parë në krye të bashkisë, Velioni i dha përparësi imazhit në publik dhe paraqitjes mediatike. Mjeti më i mirë në këtë drejtim rezultoi çmimi “Çelësi i qytetit”.

Kryetari nuk la personazh të njohur e më pak të njohur pa i dorëzuar, se kështu thuhet, çelësin simbolik të qytetit. Më të frytshmit dolën ata që vinin nga jashtë. Këngëtarë, diplomatë, politikanë, studiues, akademikë, mërgimtarë, e të tjerë personazhe, të të gjitha gjinive, që i tërheqin telekamerat si mjalti mizat.

Me një çelës kryetari hapte disa porta, si puna e gurit me zogjtë. Natyrisht në mënyrë figurative. I bënte qejfin të ftuarit (dihet se të huajt vdesin për një medalje, një dekoratë, një diplomë, një titull ose një çelës nga institucionet); i bënte qejfin vetes (helbete, kur do t’i binte më rasti që t’i njihte personalisht personazhet e famshme, që mbushin tabloidet e gjithë botës?); i bënte qejfin publikut (njerëzit kënaqen kur shohin fotografi e shtrëngime duarsh me njerëz të famshëm e kinga).

celesa-me-ngjyraKur e pa që popullariteti i rritej dita ditës, bashkiaku ynë vendosi të krijonte nënçmime të tjera. Kështu, themeloi çmimin “Çelësi i artë”, “Çelësi i argjendtë”, “Çelësi i bronztë”, të cilat u jepeshin personazheve sipas rëndësisë dhe shikueshmërisë në media. Po të dilje gjithnjë në faqe të parë merrje çelësin e artë, në faqe të dytë e tretë, çelësin e argjendtë, e kështu me çelësat e tjerë. Deri tek ai prej kauçuku. Madje filloi t’ua përshtaste çelësat sipas ngjyrave e formave të parapëlqyera. Në disa raste u vinte edhe emrat sipër.

Nisma u vlerësua shumë nga qytetarët, të cilëve u interesonin më shumë çmimet dhe dalja në televizor, ngaqë argëtoheshin pa masë, se sa problemet e mërzitshme e të lodhshme të qytetit. Pas fitores së radhës në zgjedhjet vendore, kryetari i bashkisë Velion Mjaftaj, krijoi çmimet “Brava e qytetit”, “Kyçi i lagjes”, “Dera e pallatit”, “Doreza e katit”, duke hyrë në mënyrë kapilare në indin e qytetit.

Strategjia mediatike e kryetarit tonë doli me sukses të madh. Pothuajse nuk mbeti qytetar pa marrë çmim dhe pa bërë foto përpara telekamerave. Të gjithë ishin të kënaqur: kryetari që dorëzonte çelësa e brava sa andej këndej, njerëz të famshëm e më pak të famshëm që merrnin poza krejt të lumtur, por edhe fotografët, gazetarët, kameramanët, mediat, prodhuesit e hekurishteve, prodhuesit e kornizave, shitësit e orendive shtëpiake, spektatorët, etj.

I vetmi që doli kundër ishte një farë Hekuran Dryni, i cili në statusin e vet në FB shkroi: “Unë e di ku futet ai çelës pasi përfundon xhiron mediatike. Futet në bravën e popullit, i cili e ha keq se ka vetëm çelësat e kashtës”. Bashkiakut nuk i bëri syri tërr. Provokacionit iu përgjigj si gjithnjë me elegancë dhe ironi, po në FB por me një video: “Jam gati të krijoj çmimin ‘Çelësi i ndryshkur’, ose ‘Çelësi kopil’, vetëm për kënaqësinë e dorëzimit në duart e këtij papagalli me humor anglez”.

Batuta u pëlqeu të gjithëve. Dikush tha se edhe referimi ndaj papagallit dhe humorit anglez kishte të bënte me çelësat e njohur.

BALADË ÇAME

“Perëndia, me diturinë e madhe që ka,  çdo gjë në këtë botë e bëri që të lindë e vogël dhe ca nga ca të rritet. Ne, pemët, bagëtitë. Vetëm dhimbjen e ka bërë që të lindë e madhe dhe ca nga ca të zvogëlohet”

V. Gurojanis

“Këputja lulëzon” (Zenit, 2014) është titulli i pazakontë i librit të shkrimtarit grek Vasilis Gurojanis sjellë në shqip nga shkrimtari dhe përkthyesi Romeo Çollaku. Për dikë që ka njohje elementare të botanikës nuk arrin të kuptojë menjëherë se pas këtij titulli fshihet një “bimë barishtore shumëvjeçare e tokave të lagështa, e ngjashme me fierin, me gjethe të holla e të lëmuara si ato të pishës, që këputen lehtë”, sipas përkufizimit që i jep fjalori i gjuhës shqipe fjalës “këputje”. “Këputja lulëzon” është një libër mbi këputjen dhe  çrrënjosjen e brezave të tërë në zonën e Thesprotisë, në Greqinë e sotme. Sikurse shkrimtari shkruan në hyrje të tij, ky libër i dedikohet “Amalisë, Liles, Kristos, Skënderit, Rustemit, Panajotit, Arifit, Thodhoriut, Petros, Shuaipit, dhe gjithë fëmijëve që nuk jetuan dot për tu bërë të fortë”. Myslimanë e të krishterë bashkë,  çamë myslimanë e  çamë të krishterë, greqishtfolës e shqipfolës, grekë e shqiptarë janë viktimat e një lufte të egër shfarosëse e ndërvëllazërore në Thesproti. Nuk bëhet fjalë për një libër të mirëfilltë historik, por për një libër letrar ku historia vihet në funksion të letërsisë, por pa zbehur për asnjë  çast rolin e saj, madje në të kundërt bashkëveprojnë si toka me ujin. Balada e Gurojanit është mali i Morganës që ngjan me “një kalë të shqetësuar, që brof përpjetë i trembur”,  zërat e ofshamat e njerëzve të mbytur lumenjve të Akerontit dhe Kallamait, gjarpërinjtë që zezojnë filxhanëve të hanëmeve, të gjitha si kumte kobndjellëse.  Figurat e kalit dhe të gjarprit, qoftë si figura metaforike, qoftë si fizike, janë të pranishme përgjatë gjithë tekstit dhe personazhet kryesore të librit janë ngushtësisht të lidhura me to.

Rrugëtimi i tekstit fillon me dy kushërinjtë Idrizin dhe Peçon që pasi kanë marrë informacion mbi vendodhjen e kalit të Peços dhe personin që zotëron kalin, nisen nga fshati mysliman Varfaj në Mamurin e krishterë në kërkim të kalit të humbur. Por euforia e gjetjes së kalit, pasohet nga një oshëtimë plumbi mu në rrëzë të veshit, që hedh përtokë Peçon me kalin e tij Markon gjatë çastit të përqafimit njeri – kafshë. Që prej atij  çasti Peçoja jeton me fantazmën e kalit të tij dhe çdo natë shikon në ëndërr se si shndërrohet në kalin e vet. Është shumë mallëngjyese skena e rrëfimit të tij për kalin tek prifti, pas vendimit të tij për t’u konvertuar në i krishterë që t’u shpëtojë përndjekjeve të palës armike. “Kur më vranë Markon në Mamur, ramë mbi bar të dy tok. Thuajse kokë më kokë. Më shfrynte i shkreti mu në turinj . Më temjaniste me një bar që akoma ia kam erën në hundë. Nuk mbaj mend gjë tjetër. Qysh atëherë kam një frikë në zemër. Natën e parë fjeta me të ndjerin në një plevicë. Natën tjetër fjeta këtu, në shtëpi. Pashë në ëndërr sikur u bëra kali im. “I nuhate shpirtin”, më tha Qarka. Megjithëse kaq vite nuk kam blerë tjetër, hauri im është plot me miza kali që më futen nëpër hundë e nëpër veshë. Njëmijë netë e kam parë atë ëndërr. Dhe nuk kam qenë ndonjë kalë në tërfil, por i lidhur në vend të shkretë, ku ha gjemba e rrjep gorica. Se kë kam zot, nuk e kam marrë dot vesh, di vetëm që më shpie prej kapistre në Kallama që të shuaj etjen, por uji është i hidhur si gjaku dhe unë nuk e vë në buzë. Pastaj shoh sikur më shalojnë fëmijët e mi dhe më shpojnë me shufër që të bëj not në Kallama, por ngrihem në të mbrapmet edhe i hedh”.

Peçoja në kundërshti nga kushëriri i tij Iliazi, është figura e  çamit mysliman që për t’i shpëtuar tmerrit të luftës, pranon të konvertohet në fenë e të parëve të tij, sikurse dhe pohon, jo për arsye servilizmi antipatriotik, por pasi bota për të nuk është një “ çerdhe mishngrënësish” dhe atdhedashuria e tij nuk priret nga dasitë fetare, politike e nacionaliste. “Po të ishte yni Zoti, nuk do hiqnim këto që heqim! Do kishte djegur fajtorët! E rrotullova këndej, e rrotullova andej, dhe thashë që atdheu është atje ku lindën ata që më lindën. Ç ’të bëj unë në Myzeqe dhe në Vlorë? Do plakem dhe akoma do më duket  çudi pse dielli del nga ajo anë e perëndon nga ajo ana tjetër!” Për Peçon apo Petron, Shqipëria është thjesht një referencë gjeografike për të dhe fakti i të qënit shqipfolës nuk e identifikon me Shqipërinë, por me krahinën dhe fshatin ku kanë lindur të parët e tij. Ai luhatet mes shprehjeve grekoshqiptar, shqiptarogrek e turkoshqiptar dhe ndjen që ky kategorizim pedant i identitetit të tij prej të tjerëve ndrydh qenësinë e tij. Personazhet e Gurojanit nuk shquhen për zellin e tyre patriotik, sesa atë zakonor. Krishtërimi dhe Islami ndan botët e tyre, herë i përshkon mespërmes si lum ku pluskojnë kufoma të pakallura e herë bashkohen në detin e kripur të vajtimeve të përbashkëta.

Por, strumbullari rreth te cilit vërtiten të gjitha ngjarjet është Iliaz Idrizi. Gjithë personazhet  e tjerë ngjajnë të jenë në funksion të kësaj figure. Gurojanis arrin të vendosë dramën personale të Iliazit në kontekstin e përgjithshëm të dramës  çame, duke na dhënë me mjeshtëri një panoramë të plotë letraro-artistike e historike të ngjarjeve të fillim ’40-ës. Iliazi është një i vdekur i pakallur apo një i gjallë i kallur, i cili i ndërsyer nga tradhtia bashkëshortore e Hazbies me të krishterin Kiço Verbi ka ndjesinë se jeton me një gjarpër të gjallë brenda në trup që i përshkon të gjitha vrimat dhe i shkakton sëmbime helmatisëse. Ai vlon i tëri nga urrejtja për të shoqen, aq sa puthjen që ajo e u jep fëmijëve e shikon si gojë të përdhosur nga ndyrësitë me tjetrin, marroset nga përfytyrimi i prekjes së gjësë së saj “si faqe e rruajtur që tjetri e ka veshur me frymë e gishta si shishe rakie”. Ai e mbyt të shoqen në lumë dhe i vë si qëllim vetes të gjejë se ku fshihet tjetri. Shndërrohet në një njeri tërësisht paranojak, që flijon mbi altarin e tërbimit të tij një mori njerëzish. Megjithëse e vret ose mendon se e vret Kiço Verbin, haluçinacionet  e tij nuk e lënë të shikojë qartë se cili është vrasësi dhe cili i vrari, kush përndjekësi e cili i përndjekuri. Përndjekësi, i cili në varësi të pozicionit të hënës shndërrohet njëherë në përndjekës dhe njëherë në të përndjekur, simbolizon sipas shkrimtarit përndjekjen e vetvetes nga një shëmbëlltyrë e ngjashme, e të njëjtit gjak dhe së njëjtës rrënjë, pavarësisht dallimeve sipërfaqësore dhe të përftuara më vonë nga orientimi i ndryshëm fetar dhe ushtarak. Iliazi arrin të sfidojë shprehjen “të gjallët me të gjallët dhe të vdekurit me të vdekurit” duke shkrirë bashkë të gjallët me të vdekurit. Forca e përshkrimeve të gjendjeve psikologjike të Iliazit është aq rrënqethëse, saqë lexuesi e përjeton me tmerr e dhimbje bashkë. Akoma më tronditëse është skena kur Iliazi zbulon se mbart një embrion të madh në kurriz, që ngjan me qenie mitologjike, i cili është embrioni i ngjizjes së shoqes me tjetrin.

Gurojanis është ndoshta i vetmi shkrimtar grek që arrin të portretizojë me një lirizëm të rrallë dramën personale dhe kolektive të popullsisë  çame në Greqi. Ai nuk fajëson kryesisht ose ekskluzivisht njërën palë apo tjetrën, por merret me arsyet e shkaqet më të thella të konflikteve psikologjike, ideologjike, fetare e etnike të kampeve të ndryshme ushtarake në Thesproti. Njerëzit për të nuk ndahen në shqiptarë apo grekë, myslimanë apo të krishterë, bashkëpunëtorë të italianit e gjermanit apo të anglezit, të forcave të majta partizane apo forcave të djathta, por në vrasës dhe viktima. Ai shikon me tmerr sesi kapica e viktimave arrin majën e Morganës dhe asnjë forcë hyjnore nuk mund ta ndalojë këtë kasaphanë, as Krishti e as Muhameti, as prifti e as myftiu, as besa e as ligji. Janë forcat ushtarake  ato qe vendosin rendin e jetës së njerëzve dhe kafshëve, duke i cytur dhe shpuar tejpërtej me tytat e tyre. Janë militantët e betuar e militantët e rekrutuar që shuajnë gjaketjen e tyre me kurme njerëzish të pafajshëm.  Janë ata që vendosin se në cilën anë do anojë peshorja e jetës dhe e vdekjes. Kufomat janë thjesht spektatorë të pakallur të netëve të pafund të kristaleve.

Gurojanis konsiderohet në Greqi si shkrimtar i pakicave e minoriteteve. E vërteta e tij është përtej së dukshmes, përtej indeve shtetformuese e kombformuese, përtej tentative manipuluese e didaktikave religjioze. Toka është paraardhësi i njeriut, shtet – kombi është arma e tij…

ËNDËRR E KEQE ME NARCOS

Pjesën e dytë të serialit Narcos, në Netflix, e ndoqa me një farë ankthi që vinte duke m’u shtuar episod pas episodi – sepse imazhit të Kolombisë në vitet e Pablo Escobar-it, të sfilitur nga lufërat e drogës, në mendjen time i mbivendosej imazhi i një Shqipërie hipotetike të së nesërmes, njëlloj të shkatërruar e të djegur për shkak të parasë së drogës. Edhe pse nuk jam në gjendje të gjykoj sa po kultivohet vërtet hashashi në Shqipërinë e sotme dhe sa i pazoti (ose i çinteresuar) është vërtet shteti për të kontrolluar territorin, sërish kam frikë se dukuria vështirë se mund të trajtohet më si problem i rendit publik – meqë nuk më duket punë e denjë për policinë, që të shkatërrojë parcelat e mbjella me hashash dita-ditës. Nga ana tjetër, legalizimi i kësaj droge të butë, për të cilin flitet herë pas here, nuk më duket se mund të zgjidhë gjë, sa kohë që hashashi në Shqipëri nuk kultivohet për konsum të brendshëm, por për eksport; prandaj shtetin e sfidon jo vetëm bujqësia e paligjshme, por edhe kontrabanda e produktit përkatës, madje sidomos kontrabanda e produktit përkatës, sa kohë që paranë e madhe e gjeneron tregtia, jo terreni. Prandaj vetëm legalizimi i hashashit në mbarë Europën do të mund t’i qetësonte gjakrat, gjë që pak gjasa ka të ndodhë. Të gjithë ata që ende besojnë se ekonomia e drogës në Shqipëri tani për tani është e vetmja që arrin të maskojë disi krizën ekonomike dhe varfërimin masiv, duhet të mendojnë edhe për momentin e pashmangshëm, kur të nisë lufta mes karteleve të hashashit, e cila mund të përshkallëzohet keqas dhe të përhapë dhunë dhe tmerr anembanë vendit. Këtë trajektore ma solli në mend seria Narcos 2; ku një pjesë të krimit dhe të terrorit në Kolombi e krijuan vetë shërbimet e fshehta, përfshi këtu edhe CIA-n, të cilat i ndërsyen kartelet kundër njëri-tjetrit. Ngaqë këto kartele kishin edhe veprimtari të tjera ekonomike dhe tregtare, lufta mes tyre përfshiu edhe segmente të popullsisë që nuk kishin fare të bënin as me përpunimin, as me tregtinë e kokainës; çfarë do të thotë, për mua, se diçka e ngjashme i kërcënohet edhe Shqipërisë, në qoftë se paraja e drogës investohet në veprimtari të tjera ekonomike. Problem këtu nuk është hashashi në vetvete dhe as përdorimi i tij; në një botë të administruar nga arsyeja, kjo drogë e lehtë do të duhej të tregtohej lirisht, sipas të njëjtave rregulla dhe kufizime që zbatohen ndaj duhanit dhe alkoolit. Problem është paligjshmëria masive, e cila sa më masive që të jetë, aq më e pamundur është të trajtohet si çështje e rendit publik; problem është edhe bindja se hashash-i është e vetmja bimë që ia vlen të kultivohet, çfarë do ta gjunjëzojë edhe atë pak ekonomi bujqësore që i ka mbetur Shqipërisë (kush do të marrë mundimin të mbjellë më tranguj? Ç’do të bëhet me trangulus albanicus?); problem është ajo shtresë kriminale që po pasurohet shpejt nëpërmjet administrimit të kultivimit dhe të kontrabandës së hashashit drejt Europës; problem edhe më i madh është, kur këta “baronë” të drogës të blejnë shtetin (në mos e kanë blerë tashmë), të blejnë zgjedhjet dhe të fillojnë të qeverisin ata vetë; ose, përkundrazi, të hyjnë në luftë mes tyre ose t’i shpallin seriozisht luftë policisë. Ndoshta ka ardhur koha për të organizuar me urgjencë një shfaqje zyrtare të serialit Narcos në COD.

VETËM PESË MINUTA

Zhvillimet e fundit epokale duhet të kishin bindur edhe më skeptikun dhe të paditurin se dukuria e migracionit është komplekse. Megjithatë, ka ende njerëz që e shikojnë migracionin me syze thjeshtëzuese, herë në mirëbesim nga mosnjohja dhe herë për ta instrumentalizuar për interesa të ndryshme.

Migracioni përfshin pothuajse të gjitha fushat e veprimtarisë njerëzore. Sikurse është përsëritur gjetiu, dukuria prek ekonominë, politikën, psikologjinë, identitetin, shoqërinë, e kështu me radhë dhjetëra aspekte të tjera. Lëvizjet migratore prekin gjithashtu individin, familjen dhe shoqërinë. Çdo qasje që i bëhet migracionit duhet të pajiset detyrimisht me aksiomën se gjendet përballë një fenomeni tejet kompleks.

Përkufizimi i sociologut algjerian Abdelmalek Sayad, që e konsideronte migracionin si “fakt shoqëror total”, ka qenë shumë i saktë. Ndërsa tani, në epokën e globalizimit dhe të rrjeteve sociale, në kohën kur me mijëra vetë po vdesin duke kapërcyer detin, disa problematika janë ndërlikuar edhe më shumë.

Të flasësh për migracionin nuk është e lehtë. Shpeshherë kërkohen vështrime të ndërthurura dhe në nivele të ndryshme. Migrimi i njerëzve mund të shikohet në nivel global ose lokal, nga pikëpamja e vendit të nisjes ose e vendit të mbërritjes. Përse nisen? Ç’i shtyn t’i lënë vatrat e tyre? Nga cilat vende e kontinente largohen? Kush emigron? Në ç’mënyrë? Ku mbërrijnë? Si është dinamika e flukseve? Cilat janë problemet që hasin? Kanë pengesa gjatë integrimit? Cili është ndikimi i tyre në vendlindje? Pa harruar aspektin tejet të rëndësishëm – që ndonjëherë mbetet në hije – se migracioni mund të analizohet edhe nga këndvështrimi i protagonistit: migrantit.

Migracioni shqiptar është po aq kompleks sa edhe të tjerat. E dëshmojnë studimet e hulumtimet e kryera deri më sot. Madje e dëshmojnë më shumë ato që nuk janë bërë, çka përbëjnë edhe shumicën. Për më tepër, migracioni shqiptar është edhe i shtresëzuar, pra mund të vëzhgohet edhe nga pikëpamja kronologjike. Aspektet që mund të trajtohen janë praktikisht të panumërta.

Në këtë kuadër, duket krejt i pakuptimtë një imtësi, megjithatë domethënëse, i Samitit të Diasporës shqiptare, që do të mbahet në datat 18-20 nëntor 2016 në Tiranë. Sipas programit paraprak në pasditen e 19 nëntorit, nga ora 16.00 – 18:30, në Pallatin e Kongreseve, do të mbahet seanca plenare me titull “Kaleidoskopi i Diasporës shqiptare”. Gjithnjë sipas programit, në seancën plenare do të ndërhyjë një folës për çdo vend dhe çdo folës do të ketë vetëm 5 minuta në dispozicion. “Kjo seancë, thuhet në program, do të mundësojë që samiti të dëgjojë idetë dhe mendimet e komuniteteve shqiptare që jetojnë në vende të ndryshme të botës”.

Le të marrim migracionin shqiptar në Greqi, për të cilin jam edhe personalisht i interesuar e me siguri jo i vetmi. Do të kishte rëndësi të trajtoheshin një sërë aspektesh të migrantëve shqiptarë. Ja disa prej tyre: statistikat e përgjithshme, shpërndarja në krahinat e Greqisë, legjislacioni për migracionin, shtetësia dhe marrja e saj, integrimi dhe problemet përkatëse, çështja e brezit të dytë, diskriminimi i migrantëve, studentët shqiptarë në Greqi, familjet dhe martesat e përziera, opinioni publik dhe migracioni, ndërveprimi midis migrantëve shqiptarë dhe azilkërkuesve aktualë, punësimi, sektorët ku punojnë shqiptarët, mbrojtja e tyre sociale, aksidentet në punë, kthimet në atdhe, pensionet, komunikimi dhe mediat për migrantët shqiptarë, identiteti i shqiptarëve në Greqi, veprimtaria e shoqatave, kultivimi i kulturës shqiptare, etj. Pastaj është kapitulli i madh i ndërveprimit midis atdheut dhe emigrantëve.

Kuptohet që migracioni shqiptar nuk shterohet me temat e mësipërme, sikurse kuptohet që secila nga temat e përmendura janë të ndërvarura e kërkon një sërë doktoraturash e konferencash. Megjithatë, në një Samit të Diasporës – ku mendja ta do që diaspora të jetë në qendër të vëmendjes – situatës së shqiptarëve në Greqi duhet t’i kushtohej një kohë më e madhe. Idetë e mendimet e komuniteteve shqiptare, siç thuhet në programin e samitit, nuk mund të shprehen pa përshkruar situatën e vendit ku migrantët jetojnë. Le të supozojmë se duhet të shprehin një ide apo mendim për mësimin e kulturës dhe gjuhës shqipe në diasporë, një nerv i zbuluar i identitetit shqiptar në botë. A mund ta japin pa folur shkurtimisht për numrin e nxënësve e të miturve në vendin e trajtuar? Po situata aktuale e mësimit të gjuhës duhet të mbesë jashtë? Le të pranojmë, pra, që pesë minuta nuk janë të mjaftueshme për të trajtuar një fenomen kompleks si ai i migracionit.

Ka nga ata që nuk janë bindur as nga ndarja e minutave për çdo vend. Mëdyshjen e tyre e mbështesin me argumentin se migrantëve shqiptarë në Greqi e Itali, ose në vende të tjera ku numri i tyre është i konsiderueshëm, nuk mund t’u kushtohet e njëjta kohë si vendeve ku prania e shqiptarëve është gati simbolike. Ky argumentim ka baza kryesisht statistikore. Të flasësh për migrantët shqiptarë në Itali, që kanë kaluar prej vitesh gjysmë milionin, nuk është njëlloj sikur të flasësh për migrantët e një vendi që numëron disa mijëra ose qindra shqiptarë.

Ky argumentim mund të kundërshtohet me faktin se edhe në institucionet ndërkombëtare minutat për përfaqësuesit, ose vendet, janë të njëjta, pavarësisht peshës së tyre demografike, ose ushtarake. Mirëpo, edhe këtu mund të kundërargumentohet se nuk po flitet për vendet, me institucionet e tyre, por për të kuptuar problematikat e diasporës dhe mendimet e përfaqësuesve të tyre.

E si mund t’i përgjigjeshim dikujt që i krijohet përshtypja se jemi tërësisht në fushën e riteve dhe adeteve, ku ka rëndësi forma e jo përmbajtja? Me fjalë të tjera, shumëkujt i duket sikur promovuesit e nismës duan thjesht të lajnë gojën, sa për të thënë se “jua dhamë mikrofonin”, se “kishit mundësinë për të folur”, se “e respektojmë fjalën e lirë”, se “kemi dialog me emigrantët”… Por, në thelb, përmbajtja dhe idetë e shprehura nga ana e diasporës nuk i interesojnë kurrkujt, përderisa i lënë në dispozicion vetëm pesë minuta për çdo vend.

Nuk përjashtohet që kjo përshtypje t’u duket tendencioze dhe mosmirënjohëse organizatorëve, përderisa deri dje e gjithë politika shqiptare nuk u ka dhënë asnjë sekondë migrantëve, që të shprehin mendimet e tyre në një vend serioz e institucional. Mirëpo kjo do të hidhej poshtë nga vetë programi, i cili shkruan shprehimisht: “Seancë plenare me një folës për çdo vend (5 minuta për çdo folës), të alternuara nga intermezzo me muzikë tradicionale nga vise të ndryshme shqiptare”.

Nga programi nuk kuptohet mirë, nëse do të ketë muzikë pas një folësi (pesë minuta), apo pas dy folësish (dhjetë minuta), sikundër nuk rroket kollaj arsyeja e kësaj zgjedhjeje. Përse duhen alternuar ndërhyrjet e përfaqësuesve të diasporës nga intermezzo me muzikë? Nuk mund të bëhej veçmas një shfaqje? Megjithatë, mund ta përfytyrojmë fare lehtë atmosferën kremtuese dhe festive prej spektakli me varietete muzikore folklorike. Duket sikur nisma është konceptuar si një gosti e hareshme me aheng për konsum të telekamerave. E të mendosh që përfaqësuesit e diasporës mund të sjellin aty dëshmi e probleme vërtet shqetësuese për shqiptarët dhe shqiptarinë.

PUBLIKU I DYZUAR I NJË FILMI

Javën që shkoi, tërhoqi vëmendjen një artikull i gjatë i Sofie Kalos dhe Xhuliana Agollit, i botuar në formë të shkurtuar nga sbunker.net (Bota e Iris Elezit dhe bota përtej saj) dhe i shkarkueshëm në formë të plotë nga një link në fund të asaj faqeje. Artikulli analizon në hollësi disa aspekte të filmit “Bota” me regji të Iris Elezit, duke u ndalur veçanërisht në promovimin që iu bë brenda dhe jashtë Shqipërisë dhe pritjen e tij nga publiku dhe kritika, por edhe në marrëdhëniet e tij me realitetin që kërkon, madje dëshiron e ngul këmbë t’i referohet. Të dy autoret kanë bërë një punë të jashtëzakonshme në qëmtimin e materialit dhe në ballafaqimet, duke i dhënë lexuesit një shembull të rrallë si një kritikë filmi mund t’i shërbejë jo vetëm promovimit të filmit vetë, por edhe vetë kinematografisë shqiptare dhe mënyrës si kultura shqiptare sot po përpiqet të “dalë në pazar.” Këto shënime të miat marrin shkas nga analiza e Kalos & Agollit, prandaj do t’i lutesha lexuesit që të njihet me këtë analizë më parë, mundësisht në formën e saj të plotë; një farë familjariteti me filmin “Bota” gjithashtu do të ndihmonte.

Më duhet të vërej, që në krye, se në krahasim me shumë filma të tjerë shqiptarë, ose më mirë “shqiptarë” të këtyre viteve të fundit, “Bota” ka ecur bukur mirë në cirkuitet e pritshme të festivaleve ndërkombëtare, duke fituar edhe çmime edhe fjalë të mira nga kritika dhe nga publiku; kam dëgjuar që edhe në Shqipëri filmi ka ecur relativisht mirë. Ngaqë një pjesë e mirë e fondeve për këtë film, sikurse për të gjithë filmat që xhirohen sot në Shqipëri, vijnë nga burime ndërkombëtare, suksesi në këto festivale ka qenë, më siguri, një nga synimet kryesore të autorëve, të producentëve dhe natyrisht të financuesve të filmit; në një kohë që suksesi me publikun shqiptar nuk ngre shumë peshë në logjikën e këtyre transaksioneve monetare, sikurse nuk ka ngritur peshë edhe për shumë filma të tjerë, edhe pse ndoshta duhet për arsye të tjera. Është mirë ta pranojmë, të gjithë, se këto produkte të financuara edhe nga QKK-ja konfeksionohen jo për t’u konsumuar në Shqipëri, por për të përfaqësuar kulturën shqiptare në veprimtari kulturore jashtë Shqipërisë, të tilla si festivalet e të gjitha llojeve dhe karaturave; duke i përkitur kështu eksportit kulturor; sikurse i përkasin eksportit kulturor edhe temat e tyre “shqiptare.” Pavarësisht nga dëshirat individuale që mund të kenë autorët, këta filma nuk janë destinuar për të luajtur ndonjë rol në funksionimin e mirë dhe riprodhimin e shëndetshëm të kulturës shqiptare bashkëkohore, qoftë edhe për arsyen e thjeshtë se publiku që i ndjek ata në kinematë në Shqipëri zakonisht nuk i kalon disa qindrat; dhe temat e tyre, që ndonjëherë lidhen me çështje jashtëzakonisht të mprehta dhe plagë të hapura të shoqërisë shqiptare, si kjo e fatit të ish të dënuarve politikë të totalitarizmit në Shqipërinë post-totalitare, nuk janë veçse pjesë e produktit për eksport, jo prova të ndonjë angazhimi të drejtpërdrejtë në problematikat sociale lokale. Nëse një film i tillë arrin megjithatë të përfshihet në cirkuitet brenda-kombëtare dhe të lërë gjurmë në komunikimin kulturor kombëtar, ky nuk mund të jetë veçse një efekt anësor i mirëpritur.

Sikurse e argumentojnë gjerësisht Kalo & Agolli në analizën e tyre, pritja e këtij filmi nga kritika letrare e ndoshta edhe nga publiku në Shqipëri dhe jashtë Shqipërisë është ndikuar dhe deri diku edhe modeluar nga ndërhyrjet shpjeguese sistematike dhe këmbëngulëse të regjisores Elezi, e cila ka dhënë një numër të madh intervistash, ku jo vetëm ka shtjelluar vizionin e saj për filmin dhe interpretimin përkatës, por edhe është përpjekur që t’ia japë publikut kornizën e duhur interpretative – me fjalë të tjera, t’i tregojë se si duhet parë, konsumuar dhe shijuar filmi. Me këto ndërhyrje Elezi ka shkaktuar, dashur pa dashur, dyzimin e eksperiencës së publikut të interesuar; duke ia mbivendosur interpretimit të veprës nga publiku interpretimin e saj, si autore, dhe që natyrisht nuk përkon, as ka pse të përkojë, me çfarë ka gjetur publiku në film. Edhe pa e lexuar analizën e Kalos & Agollit, unë kisha krijuar përshtypjen se Elezi, si interpretuese e palodhur e filmit të vet deri në atë pikë sa të shndërrohej në pjesë të tij në trajtën e një voice-over-i, nuk i pat ndihmuar pritjes së filmit së paku mes publikut të interesuar në Shqipëri; por tani që u njoha gjerësisht me mënyrën si regjisorja ka ndërhyrë në procesin e interpretimit dhe të vlerësimit të veprës së saj, po filloj të bindem se Elezi, në të vërtetë, mund të jetë (dhe uroj të jetë) regjisore e shkëlqyer, por mënyra si ajo e komenton filmin “Bota,” që mund t’i ketë shërbyer pritjes ndërkombëtare të filmit, ia ka dëmtuar këtij filmi impaktin me publikun në Shqipëri.

Për këtë që them, në atë masë që qëndron, nuk mund të bësh me faj vetëm Elezin; meqë, në analizë të fundit, asaj gjithnjë i është kërkuar, nga intervistuesit, të shprehë opinionin e saj për filmin si produkt (dhe jo si proces krijues); dhe kjo ngaqë ende qarkullon bindja, përndryshe e gabuar, se autorët janë edhe “shpjeguesit” më të mirë të veprës së tyre. Në fakt, e kundërta ka më shumë gjasë; sepse dëshirat që mund të ketë një autor dhe synimet artistike që mund të kërkojë të arrijë me artin e vet jo gjithnjë përkojnë me çfarë përftohet realisht, në momentin kur ky produkt konsumohet nga publiku i synuar (as përkojnë me çfarë mund të presë e të shpresojë publiku prej filmit në një moment të caktuar); dhe aq më e vërtetë është kjo, kur disa nga këto synime të publikut – si ato të publikut tipik të festivaleve të vogla të filmit përndryshe jokomercial – janë inkorporuar në film qëllimisht, sikurse argumentojnë Kalo & Agolli. Kjo do të thotë edhe se Elezi e ka kontaminuar, me diskursin e saj në mediat, pritjen e filmit në Shqipëri, duke i sugjeruar publikut gjëra që ai në film nuk ka arritur t’i gjejë.

Ngaqë e kam takuar dhe kam folur gjatë me Iris Elezin edhe para se filmi “Bota” të shfaqej, jam njohur edhe me vizionin e saj për këtë krijim të sajin dhe e kam besuar pasionin e saj dhe shpresën që ky film do t’ia përligjte pritjet regjisoriale; por ndoshta bash për këtë arsye, autorja – në rastin tonë regjisorja – nuk mund të merret e as të mbahet si autoritet, kur vjen fjala për interpretimin e duhur të filmit. Në analizën e tyre, Kalo & Agolli ndalen gjatë në disa kontradikta të brendshme të rrëfimit në film, duke trajtuar atë që ato e quajnë gjasshmëri ose vraisemblance; dhe që mund të shihet si nga aspekti i marrëdhënieve të filmit me realitetin të cilit i referohet (dhe që e ka ofruar edhe Elezi vetë si kornizë), ashtu edhe nga aspekti i koherencës së brendshme të rrëfimit vetë. Pa u ndalur në aspektet ngushtësisht filmike të analizës, do të doja të ndalem vetëm në faktin që kjo gjasshmëri e filmit, ose besueshmëri e realitetit të filmit në raport me vetveten por edhe me realitetin e referuar, lidhet drejtpërdrejt me publikun e shënjestruar, ose me atë lloj publiku të cilin ka pasur në mendje regjisorja dhe producentët, kur e kanë krijuar dhe prodhuar filmin.

Dhe këtu shfaqet edhe kontradikta themelore e filmit: publiku në Shqipëri e ruan ende, në kujtesën e vet kolektive por edhe individuale, imazhin e periudhës totalitare dhe të viteve të para të post-totalitarizmit; ose pikërisht atë imazh që Elezi vetë ia ka sugjeruar me forcë, në ndërhyrjet e saj publike. Mirëpo ballafaqimi i filmit, ose më mirë i efektit katharsis të filmit ndaj pjesës së traumatizuar të publikut në Shqipëri, me realitetin historik duket se nuk i qëndron dot kritikës; në kuptimin se filmi “Bota”, në atë masë që kërkon të pasqyrojë realitetin historik të Shqipërisë totalitare dhe post-totalitare dhe aq më pak të adresojë a të zgjidhë probleme sociale, mund të ketë dështuar në misionin e vet – sikurse argumentojnë Kalo & Agolli; meqë ajo pjesë e publikut që është njohur me udhëzimet interpretative e regjisores Elezi dhe e ka parë filmin me atë sy, ka dalë nga kinemaja e zhgënjyer, jo vetëm ngaqë ka pretenduar tepër nga një vepër arti, por edhe ngaqë është manipuluar njëfarësoj nga “zhurma” që ka rrethuar dhe shoqëruar filmin. Sërish, dua të theksoj se kjo pasojë e pakëndshme dhe e padëshiruar prej Elezit dhe kolegëve të saj, vjen më shumë për shkak të ndikimit të saj si autore ndaj publikut të filmit në Shqipëri, sesa të ndikimit të filmit vetë, per se; me fjalë të tjera, Elezi është përpjekur të përftojë një publik model të filmit që nuk përkon me publikun model që do të kish përftuar filmi, i lënë në punën e vet, çfarë edhe e dëmton pritjen e veprës.

Ky faktor nuk duket të ketë ndikuar negativisht në publikun mirëfilli të shënjestruar nga filmi “Bota”, që është edhe publiku i përzgjedhur dhe tepër specifik i festivaleve ndërkombëtare të filmit, i cili duket ta ketë përshëndetur filmin, madje edhe duke e shpërblyer me çmime dhe kritika tejet pozitive. Ndokush mund ta përdorë këtë të vërtetë si provë se publiku në Shqipëri nuk merr vesh nga filmi; ndokush tjetër si provë se filma të tillë, që synojnë publikun jashtë Shqipërisë, kot që shfaqen dhe gjykohen në Shqipëri (ose shfaqen e promovohen në Shqipëri vetëm e vetëm ngaqë ky është kusht që filmi të konkurrojë për Oscar). Megjithatë, regjisorja Elezi, në ndërhyrjet e veta publike, i është referuar haptazi një entiteti që ajo e quan “populli im”, vuajtjet e të cilit nën komunizëm ajo i ka hetuar thellë dhe pastaj ka guxuar t’i kanalizojë në film, duke shtuar pastaj se është frymëzuar “nga njerëzit e mençur dhe të fortë… që ka rreth e rrotull në Shqipëri” dhe nga përjetimi që ia bën ajo vetë “dramës së kombit tim”. Në analizën e tyre, Kalo & Agolli argumentojnë se nuk i kanë gjetur gjëkundi këto vuajtje dhe dhimbje dhe drama individuale dhe kolektive në filmin “Bota”. Gjasat janë që, së bashku me ato të dyja, të mos i kenë gjetur edhe shumë spektatorë të tjerë të këtij filmi në Shqipëri, të cilët, të nxitur edhe nga promovimi dhe interpretimi që ia pat dhënë filmit regjisorja Elezi, kanë shkuar në sallë me shpresën, përndryshe të papërligjur, se do të gjejnë sadopak “përmbyllje” (closure) për sa kanë hequr nën regjimin totalitar. Unë këtë e shoh si dështim, por jo aq të filmit vetë, i cili nuk është dokumentar, as është bazuar në ndonjë ngjarje të jetuar; sesa të leximit që ka dashur t’ia imponojë filmit autorja dhe regjisorja Elezi.

Publiku i festivaleve ndërkombëtare, ku është shfaqur me sukses “Bota”, nuk i ka këto pritje kaq specifike; sepse realitetin jashtë-filmik të implikuar nga filmi e rindërton në bazë të çfarë sheh në ekran dhe kushedi edhe të diskursit shoqërues të autores; por pa e krahasuar dot drejtpërdrejt me ndonjë eksperiencë të vetën. Së shpejti, edhe në Shqipëri publikut do t’i mungojë eksperienca e drejtpërdrejtë e dhunës totalitare, pse do të dalin në skenë breza që nuk e kanë përjetuar atë periudhë. Dhe nëse do të ndodhë kështu, atëherë reagimi i sotëm, i asaj pjese të publikut në Shqipëri të përfaqësuar edhe nga Kalo & Agolli nuk do të jetë më tipik, sa kohë që filmi nuk do të shihet më si dëshmi ose dokumentim ose pasqyrim i një periudhe historike të caktuar, ose qoftë edhe i frymës së asaj periudhe, por si një produkt që e sjell realitetin me vete. Çfarë do të thotë se, herët a vonë, brezat në Shqipëri do të fillojnë të mësojnë për historinë e totalitarizmit në vendin e tyre edhe nga filma të tillë si “Bota” – pavarësisht nga defektet në gjasshmërinë e tyre, që gjejnë aty Kalo & Agolli. Nëse ky realitet dytësor, i deduktuar nga veprat e artit, do të jetë veç një karikaturë ose imazh i përçudnuar i realitetit historik të mirëfilltë, për këtë nuk mund t’ia lësh fajin në derë Elezit, e cila ka bërë një film ashtu siç ia ka dashur zemra. Temat janë ende në dispozicion, artistët e denjë gjithashtu; asgjë nuk mungon, përveç vullnetit të mirë, që ta ruajmë, si shoqëri, historinë e atij gjysmë-shekulli aq dramatik, duke e përjetësuar në art. Por ky lloj gjakimi nuk është pjesë e politikave kulturore të elitave të sotme, të cilat janë tërësisht të investuara në kërkimin e legjitimimit jashtë Shqipërisë, për çfarë ka shërbyer shkëlqyeshëm edhe filmi i Elezit.

Nga kjo pikëpamje, problemi që parashtrojnë, me aq hollësi dhe kujdes në analizën e tyre, Kalo & Agolli, nuk është aq problem i një filmi dhe i një autoreje, sa i një politike kulturore të gabuar, që parapëlqen dhe nxit dhe promovon produktet e pre-konfeksionuara, park-tematizimin e historisë dhe të traditës, rekrutimin kulturor, hype-in promocional, ekzoticizimin, marketingun thjesht turistik, eventet e inskenuara ad hoc, bienalet dhe panairet dhe konsensusin sipërfaqësor të pak qarqeve ndërkombëtare, ndaj reflektimit të thellë dhe përulësisht për të kaluarën totalitare dhe plagët që ajo i ka lënë ende të hapura dhe të pashëruara, në mos të pashërueshme. Brenda kësaj atmosfere kulturore të mbytur në kitsch, vetëm qëllimet e mira vështirë se do të mjaftojnë, sa kohë që tabelat e qarkullimit të vlerave kulturore tashmë e tregojnë qartë rrugën drejt suksesit, financimit dhe përkrahjes institucionale, brenda dhe sidomos jashtë, sidomos jashtë.

MIKROBIOGRAFI (VI)

Aleks Aleksi

U duk sikur historia e dosjeve u harrua, gjer mësoi që qe në listë.

Pagoi, të mos ia nxirrnin emrin me qindëshen e parë.

Kish radhë te fallxhorja Mereme dhe falli që i hodhi qe i gjatë dhe i ndërlikuar.

Në fund i dolën 4 fanta.

“Harroje zhdukjen fizike të dosjeve”, i tha, “përdor mënyrën e kundërt: riprodhoje imazhin tënd si në pasqyrë, si fantat e dyzuar”.

Tani në Tiranë qarkullojnë plot 27 dosje ku ai del rregullisht bashkëpunëtor i Sigurimit.

Sa i përket atij, s’e merr më vesh qeni të zotin.

 

Andi Llaço

Nga nxitimi për t’ia kaluar konkurrentëve hodhi pa dashje në furrën e gatimit macen.

 

Arianít Çela

Në degët e lisave pranë vendeve ku ish ndjerë i lumtur, lidhte një gur.

Që, i vdekur, të kthehej përsëri.

 

Asdreni

Ia kërkuan vjershëtorit të dëgjuar kombëtar ta shkruante.

Anëtarët e korit thërrisnin:

“Rroftë Asdreni!”

“Asdren!”

“Asdren!”

“Himnin, Asdren!”

Pa u turbulluar prej zhurmës së shokëve u nis në një qoshe.

Dikush i shkeli këmbën.

Dikush kish fëndur nga emocioni dhe era e zorrëve të kalbura përhapej nëpër sallën Transilvania.

Pati vetëm pak vështirësi për vargun e parë, pastaj vazhdoi, si në trance:

Rreth flamurit të përbashkuar,

me një dëshir’ e një qëllim,

të gjith’ atij duk’ ju betuar…

Me të në gojë u mbllaçitën nëpër vite heronjtë, pushtët, dhe një kategori e ndërmjetme: tifozët.

 

Benc Gashi

Kur e merrte malli, priste me zarf në dorë te zyra postale.

Njëri nga punonjësit aty ishte kopje e Bencit.

Rrinte 20 minuta – gjysmë ore, kujtonte histori të vjetra me shokun që tani banonte në hemisferën tjetër, dilte këmbëzvarrë.

Zarfin nuk e postonte.

Bule Naipi

Fëmijë, kishte parë njerëz të varur dhe i qe ngulitur shëmtia e tyre, sidomos gjuha përjashta.

Kur torturat mbaruan dhe bashkë me Persefonin u dënua me varje, veç një gjë mendonte: të vdiste me dinjitet.

Vigjilien e kaluan duke u stërvitur në kafshim gjuhe, që të mos u varej një pashë kur litari t’i mbyste.

Por i patën rezervuar një të papritur: e vunë të shihte ekzekutimin e shoqes, si lëkundej e pajetë, kurse të sajin ia shtynë ca ditë.

E përsosi kafshimin.

Mëngjesin fatal shtrëngoi nofullat, kafshoi gjuhën fort dhe e shtyu stolin vetë.

 

Candido Malagò

Kur iriqi u shfaq në pallat, gjithë kalamajtë nga ishin e nga s’ishin u dyndën për ta parë.

E ushqenin me fletë sallate dhe merimanga të ngordhura; e përkëdhelnin me doreza boksi.

Dukej qartë që iriqi kish humbur orientimin, vërtitej rrotull pallatit, por, për lumturinë e kalamajve, mënonte të ikte.

Pastaj Candido, komshiu i katit të dytë, keq me reumatizëm, e zjeu dhe i piu lëngun.

 

Gaxhie Goxha

Nga frika mos të burgosurat e tjera, për hakmarrje të vjetra a për vetëmburrje, i ngulnin ndonjë gërshërë në gjoks, nuk dilte kurrë nga qelia.

Djemtë e pajisën me oturak dhe sapllake.

 

Gjon Markagjoni

Miqtë në fshatin malor ishin aq të rrallë, sa kullat qenë në gjak me njera-tjetrën kush t’i bunte më parë.

 

Ivona Staller

Kishte atë mënyrë ledhatare të çapituri rrugës që qe për një ortoped me përvojë shenja e një luksacioni femoral ende të largët në kohë.

Kishte atë mënyrë hokatare të pari në sy që qe për një okulist me përvojë shenja e një miopie të lehtë, të pamjekuar.

Ishte vajza më e bukur e Tiranës.

 

Mark Kakarriqi

Në fotografitë historike të periudhës së Pavarësisë botuar gjatë komunizmit, ky çifut shëtitës, me pak retush, u bë në tre raste Isa Boletin dhe në pesë Luigj Gurakuq.

 

Mary Edith Durham

Kokrra e rrufesë që mbante në xhep e mbrojti nga turqit.

 

Mehmet Shpendi

Hyri në historinë e Shqipërisë kur në kulmin e luftërave për Pavarësi, i shpëtoi jetën një qengji humbur në dëborë.

Ia zgjati të shoqes, që e ngrohu në gji e i dha sisë.

 

Mërgime Hishtja

Sot ende s’e themi dot me siguri si migrojnë sendet në organizmin njerëzor, ç’busull ndjekin t’u dalë e tyrja.

Gëlltit, në mëri me të shoqin, njërën nga thikat e servisit: një thikëz ëmbëlsirash nga ato që përdoren për glikonë, e re trëng, pra, meqë të gjithë janë të prirur ta hanë glikonë me duar.

Pas tre vjetësh kjo thikë i preket tashmë nën lëkurën e krahut të djathtë.

Kirurgu që ia heq do ta provojë këtë shkencërisht: gëlltit bisturinë.

Ka tash 10 vjet që s’e gjen gjëkundi.

 

Milto Doraci

Llagapi i kish ngelur nga ndonjë katragjysh dorëkëputur.

Vetë qe i rëndomtë nga duart.

 

Mina Peza

E zbërtheu protezën e këmbës dhe ua hodhi qenve, që të fitonte, të paktën, 30 sekonda jetë kur, atë çast, mina plasi.

 

Muho Azgani

Okulisti, rrobaqepësi, diabetologu, kasapi, kardiologu, roja personale, dermatologu, sekretari, këpucari, dentisti, dadoja e fëmijëve, krushka, bahçevani, shitësja e ushqimeve, shoferi, qilimshkundësi, elektriçisti, të gjithë botuan libra ose dhanë intervista shteruese me kujtimet e tyre rreth Diktatorit.

Mbeti vetëm berberi, që mbi të tjerë ia kish pasur jetën në dorë, tek e rruante me brisk.

Thosh librin e kish gati, veç priste ankandin (thikë më thikë) midis shtëpive botuese.

 

Mumtaz Dhamo

Pastronte gjithë monumentet dhe bustet e bronzta të Tiranës.

Kish një shtupëz të posaçme për vrimat e hundës të Mbretit Zog, një sfungjer të bollshëm për bolet e kalit të Skënderbeut.

Çdo vepre në bronz ia dinte pikat e dobta: për shembull, monumenti i Nënë Terezës kishte prirjen të zinte pezhishka.

Bustet e poetëve i linte pa larë.

 

Musine Kokalari

I mbështollën qytat e automatikëve me pecet e këmbëve dhe filluan të më godisin.

Nuk mbetej shenjë në trup, por thellë në kujtesë.

 

Pashk Bardhi

– ç’i ka ngecur ashtu nga pas atij Benz-it që na parakaloi?

– Si bukë peshku më ngjan…

– Hmmm, shih si po zgjaten, qenkan zorrë; dikë paska shtypur, më duket.

 

Petrit Dume

Shumë nyje lidhi në krifë, përpara se të kalëronte drejt fatit tragjik.

 

Përparim Xhixha

Në fjalorthin latinisht-labërisht të një guide të bregdetit përpiluar për turistët, Pecunia non olet e kish dhënë me korrektesë si: Xhixhat s’vijnë erë.

 

Tobias Schmidt

Ky është teli im

më i akorduar:

metali që prek mishin.

 

Ymer Pampuri

Ende kujtonte, si krejt Kombi, që e kish fituar medaljen.

 

Zijafet Zhulali

Nuk e dinte që i kishin ngelur vetëm dy orë jetë mbas dasmës së mbesollës, ndaj shkoi atje gjithë mallëngjim.