SYTË E PLUTIT

nga Armend Mazreku

(Shënime personale mbi një vepër të Aristofanit)

Përse njerëzit e drejtë, të ndershëm dhe me cilësi të larta roniten pafund nga fukarallëku, kurse ata që s’vlejnë as pesë grosh gëzojnë me bollëk të mirat e kësaj bote?

Pse pikërisht hileqari, pra, veskeqi e budallai ecin pareshtur përpjetë; kurse zemërmiri, i virtytshmi dhe i dituri heq të zitë e ullirit dhe është përherë hekakeq?

Shpjegimet, natyrisht, janë nga më të ndryshme.

Disa – kryesisht liberalë për nga formimi – besojnë fuqishëm se përgjigjen për këtë gjë duhet kërkuar para së gjithash te zotësia individuale e gjithsecilit. Me fjalë të tjera, nëse një person është i kamur apo jo, sipas këtij botëvështrimi ideologjik, varet kryekëput nga aftësitë individuale të tij ose të saj. Shkurt, për këta vlen thënia: “njeriu është fajtor për gjendjen e vet.”

Ndërsa të tjerë – kryesisht hegelianë dhe marksistë për nga formimi – besojnë se kjo nuk është pasojë e (pre)dispozicioneve individuale të njeriut, por e formacioneve ekonomiko-shoqërore – të cilat janë dhe përgjegjëse për varfërimin e shumicës së njerëzve; dhe, po ashtu, pasurimin individual e klasor të një grushti tjetër njerëzish. Madje, këta, ku kam gjetur lumturisht edhe veten, ngulin këmbë që, një njeri pasanik, mund të mos jetë edhe i keq personalisht; por shoqërisht, në nivelin e marrëdhënieve socio-ekonomike, ai e ka të pamundur të mos jetë i tillë; meqë rregullat e sistemit ia diktojnë një gjë të tillë.

Krahas këtyre dy shpjegimeve kryesore, sidoqoftë, ekziston edhe një shpjegim tjetër – shumë më i vjetër mitologjik, [i] sipas të cilit Pluti, zoti e pasurisë, ishte ai që bënte pasurimin ose varfërimin e njerëzve.[ii]

Sidoqoftë, mitologjia rrëfen se, Pluti, duke qenë zot i pasurisë, ishte verbuar nga Zeusi (nga mëria e tepërt që ky kishte ndaj tij), duke i pamundësuar kështu Plutit që të bëjë dallimin midis njerëzve të ligj dhe atyre të drejtë. Dhe, si rrjedhojë, thuhet se Pluti, pa dashjen e tij, pasuronte njerëzit e ligj e resëtarë, kurse njerëzit e virtytshëm, të mençur dhe të drejtë i linte në skamje, mjerim dhe fukarallëk.

Më vonë, këtë shpjegim mitologjik do ta rimarrë mjeshtri i madh antik grek, Aristofani, dhe do ta kthejë në një komedi të mrekullueshme, Plutin.

Për ata që ende nuk e kanë lexuar, komedia fillon me prologun e Karionit, një skllav besnik, i patundur dhe respektues i rreptë urdhrash. Megjithëqë Padronin (Kremilin), duhet thënë, e ka njeri shpirtmirë e të drejtë, ai prapëseprapë e mallkon destinin e vet prej skllavi. Madje, në një rast ai rënkueshëm edhe shprehet: “ Nuk të lë fati të jesh zot i trupit tënd. Ky i përket vetëm atij që të ka blerë.”[iii]

Për të treguar se kjo botë punon sall për batakçinjtë dhe horrat, sidoqoftë, edhe vetë zotëria e tij, Kremili, ofshan se vetëm ata që përdhosin perënditë, demagogët, spiunët dhe të poshtrit vënë dhjamë. Megjithatë, ndryshe nga skllavi i tij, Karioni, Kremili nuk është se merakoset gjithaq për veten e tij, sa për fatin e panjohur të të birit. Kjo parehati, madje, do ta çojë atë t’i drejtohet edhe vetë Apollonit[iv] me fjalët:

Desha të di, mos ndofta, duhet që ta kthejë të birin të bëhet horr, zuzar, i poshtër, pra një hiç, se veç kështu, me ç’shoh, njeriu bën përpjetë.[v]

Sigurisht, Apolloni nuk i jep një përgjigje të prerë Kremilit, por i thotë që, njeriun e parë që ta takojë, duhet ta kapë dhe ta shpjerë në shtëpi.

Kremili, qyshdoqoftë, e ka të pamundur ta marr vesh kuptimin e vërtetë të këtij mesazhi. Në një situatë të tillë, Karioni provon t’i dalë në ndihmë, duke i thënë gabimisht se mesazhi i Apollonit nënkuptoka që “ta rritësh djalin sipas zakoneve të vendit,” si dhe e “mira e të mirave është të mos bësh asnjë të mirë.”[vi]

Një interpretim tipik realist dhe konformist ky!

Më pas, “skena” hapet për një personazh tjetër — një i verbër dhe i katranosur si mos më keq, i cili në fakt është vetë Pluti. Në fillim, Pluti natyrisht friket t’u tregojë se kush është në të vërtetë, por, mbas këmbënguljes së Kremilit dhe Karionit, ai më në fund e pranon:

“Dëgjoni, pra, unë jam Pluti.”[vii]

Të befasuar nga kjo përgjigje, Kremili e pyet më pas për shkakun e verbimit.

“Kur isha ende djalë,” sqaron Pluti, “ia thashë copë [Zeusit], se veç të drejtët, veç të mençmit e të ndershmit do t’i shpërbleja. Dhe ai më verboi, që mos dalloja më asnjë. Ja pra sa fort i ka zili njerëzit e mirë!”[viii]

“Po ta fitoje dritën e syve, a do të ikje nga të poshtrit dhe të shkoje te të drejtët?,”[ix] – e pyet më tej  Kremili.

“Pa dyshim. Ka kohë që me sy nuk i kam parë,” [x] – i përgjigjet disi i përdëllyer Pluti.

Mirëpo, me gjithë dëshirën e madhe të Plutit për t’u larguar, Kremili dhe Karioni ngulin këmbë që ai të qëndrojë, sepse, siç i thotë dhe Kremili, “sado që të kërkosh, njeri me sjellje më të mirë s’do të gjesh se mua.”[xi]

Sidoqoftë, duke u bazuar në përvojën e tij të mëparshme, Pluti u thotë se “të gjithë njerëzit kështu thonë në fillim, por pastaj sapo më kanë, sapo bëhen pasanikë, s’përmbahen më; përkundra bëhen më të ndyrët.”[xii]

Duke parë rrezikun real që Plutit mund t’i rikthehet shikimi, si dhe këmbënguljen e pashoqe të Kremilit e Karionit për t’u pasuruar, ndërhyn brutalisht një personazh tjetër, i quajtur Varfëria.

“Jam pikërisht ajo që sot do t’ju ndëshkojë, se u përpoqët të më shporrni prej këtej,”[xiii] – pohon kërcënueshëm Varfëria.

Sidoqoftë, me gjithë kërcënimet e Varfërisë – që me largimin e saj do të largohen njëherit të gjitha mirësitë dhe virtytet njerëzore (rikujtoni këtu fjalimin e famshëm regjisorit të famshëm italian, Roberto Benigni, i cili thoshte: “I falenderoj prindërit e mi që më kanë dhënë dhuratën më të çmueshme në jetë: varfërinë”) – prapëseprapë Kremili dhe Karioni do ta detyrojnë Plutin që të shërohet, në mënyrë që edhe ata, një herë e mirë, të arrijnë që ta shqelmojnë skamjen nga jeta e tyre.

Kështu, falë Eskulapit[xiv] shërues dhe dashamirës, Plutit i rikthehet drita e syve, me ç’rast edhe shprehet i penduar për të gjitha të bëmat e tij që kishte bërë deri atëherë:

Më vjen turp nga poshtërsitë që kam bërë, kur shoh me ç’njerëz verbërisht jam shoqëruar, ndërsa ata që meritonin shoqërinë i shmangia.[xv]

Sidoqoftë, me t’u pasuruar njerëzit e drejtë – në mesin e të cilëve, sigurisht, bënin pjesë edhe Kremili e Karioni – populli tani i përbuz ata që u pasuruan brenda nate (kjo të sjell ndërmend politikanët shqiptarë, të cilët deri dje merrnin ndihma sociale, kurse sot janë bërë milionerë).

Në veçanti, situata rëndohet për injorantët që hiqeshin deri atëherë si më të mençurit e dynjasë (që të rikujton analistët tanë nëpër studiot e ndryshme televizive); për predikuesit fetarë që mashtronin hallexhinjtë me predikimet e tyre idiotike (që të rikujton sërish predikuesit tanë fetarë); për gjykatësit që shpifnin ndaj të pafajshmëve (që të kujton prokurorët tanë, të cilët, në vend që të ndjekin kriminelët dhe politikanët e korruptuar, ndjekin hallexhinjtë dhe nevojtarët e shkretë); për të kamurit që përfitonin në kurriz të popullit (që të kujton po ashtu oligarkët tanë, që janë shndërruar në shpezë grabitqarë); dhe për të gjithë ata që, në mënyrë ose tjetër, kishin përfituar deri atëherë nga ligësitë e botës.

E megjithatë, më e shqetësuar se kushdo tjetër nga kjo situatë e re duket një plakë; e cila, në saje të pasurisë që zotëronte, ia kishte fituar zemrën një djaloshi (që, mjerisht, njashtu të rikujton fatin e shumë emigrantëve shqiptarë që jetojnë në Perëndim). Porse, me t’u bërë djaloshi i pasur, ai e braktis atë. Madje, në një rast, ky edhe i drejtohet me fjalët: “Të them të drejtën nuk kam punë me një femër që e kanë shtrydhur trembëdhjetë mijë meshkuj.”[xvi] Komedia përfundon pikërisht këtu, me plakën e vetmuar, e cila nuk e shkrep ymytin se, një ditë, mbase një ditë, djaloshi do t’i rikthehet, por që autori, mjerisht, nuk na tregon nëse dëshira iu realizua ndonjëherë.

Sidoqoftë, ajo që autori i kësaj vepre, por edhe veprave tjera të famshme (p.sh., Lisistrata, Bretkosat, Retë (vepra e preferuar e imja nga Aristofani, dhe të cilën do t’ua rekomandoja të gjithë lexuesve të Filozofisë), e kështu me radhë), arrin të transmetojë përmes kësaj vepre është që, turrja apo ngarendja mbas parasë, suspendon dhe anulon të gjitha virtytet e larta njerëzore; dhe kësisoj, shndërron njerëzit e zakonshëm në Harpagonër, Gobsekër, Grande, e sa e sa personazhe të tjerë të letërsisë, të përshkruara mjeshtërisht nga shkrimtarë të mëvonshëm.

 


[i] Siç dihet, në mungesë të refleksitetit dhe subjektivitetit njerëzor të shoqërisë e asokohshme greke, dominonin tri lloj shpjegimesh: a) shpjegimi mitologjik (p.sh., Hesiodi dhe Homeri), shpjegimi kozmologjik (p.sh., Parasokratikët, apo sic u referohet ndryshe Niçe: “Republika e Mendjeve Krijuese”), dhe c) shpjegimi antropologjik (p.sh., Sofistët dhe Sokratikët).

[ii] Është e rëndësishme që, Pluti (Πλοῦτος), zoti i pasurisë, të mos ngatërrohet me Plutonin (Πλούτων), zotin e nënbotës (Hades).

[iii] Aristofani, Pluti, përktheu Shpëtim Çuçka (Tiranë: Toena, 2000), fq. 19.

[iv] Në mitologjinë greke, por edhe në atë romake, Apolloni konsiderohet një nga perënditë më të rëndësishme. Ai është i njohur si zoti i muzikës, i të vërtetës, profecisë, shërimit, poezisë, diellit, e kështu me radhë.

[v] Aristofani, Pluti, fq. 21.

[vi] Po aty, fq. 22.

[vii] Po aty, fq. 25.

[viii] Po aty, fq. 26.

[ix] Po aty, fq. 27.

[x] Po aty, fq. 27.

[xi] Po aty, fq. 28.

[xii] Po aty, fq. 28.

[xiii] Po aty, fq. 63.

[xiv] Eskulapi (Asclepius) konsiderohej gjysmëperëndi, i lindur nga perëndia Apollon dhe nëna e vdekshme, Koronis. Mitologjia rrëfen që, gjersa Koronisi ishte shtatëzënë, ajo kishte rënë në dashuri me një burrë tjetër të vdekshëm, dhe ishte martuar me të. Ky gjest kishte zemëruar Apollonin, i cili edhe i qëllon për vdekje të dy ata. Sipas mitologjisë, thuhet që gjersa trupi i Koronisit digjej, Apolloni kishte bërë prerjen e parë çezariane, duke e nxjerrë foshnjën (Eskulapin) nga barku i nënës. Më pas, thuhet se Apolloni dërgoi Eskulapin te një centaur i mençur, për t’i mësuar atij artin e shërimit, gjë që më vonë ai edhe u bë një nga shëruesit më të famshëm.

[xv] Aristofani, Pluti, fq. 89.

[xvi] Po aty, fq. 120.

LOJA ME ZGJEDHJET

Duket sikur tepsi, kazan dhe timon kanë qenë kryemetaforat e kësaj fushate elektorale, të varfër në ide dhe të pasur në batuta; por ka edhe një fjalë tjetër që meriton të rreshtohet të paktën krahas këtyre të trejave: lojë.

Emri lojë në shqipe ka shumë kuptime, të cilat mbulojnë mes të tjerash ato të anglishtes game dhe play; duke shënjuar më parë një lloj veprimtarie kryesisht argëtuese, midis dy a më shumë vetëve, edhe fëmijë edhe të rritur; dhe më pas një ndeshje sportive, ku palët kërkojnë fitoren. Një tjetër kuptim themelor i lojë është ai i aktrimit, ose i çfarë bëjnë aktorët në skenën e teatrit dhe të filmit; dhe që këtej emri ka shënjuar edhe çdo orvatje për t’ia hedhur tjetrit, ose për ta gënjyer a mashtruar (trick), qoftë edhe nëpërmjet inskenimit; dhe më në fund, të dyja kuptimet themelore janë kombinuar në një kuptim të tretë, të diçkaje që nuk është serioze.

Brenda ligjërimit politik, lojë shënjon fillimisht manovrën ose lëvizjet taktike të një pale; por edhe përpjekjet për t’ia hedhur palës tjetër. Që këtej, janë të zakonshme instancat kur fjala përdoret për të shënjuar negociatat politike mes krerëve, zakonisht larg kamerave, si një formë allish-verishi, presioni a bixhozi.

Mjaft të lexosh ç’kanë shkruar mediat gjatë kësaj fushate, për të parë se gjithçka në lëvizjet politike të partive dhe të liderëve të tyre është reduktuar në lojë: loja me numrat, loja me votat në kuvend, loja me afatet, loja me listat e kandidatëve, loja me koalicionet, loja me fondet, loja me numrin 71, loja me kolegjin zgjedhor, loja me mandatet e deputetëve, loja e çadrës, loja me sondazhet, loja me KQZ; lojë bën edhe Edi Rama, edhe Ilir Meta edhe Lulëzim Basha. Palët luajnë, sipas rastit dhe kontekstit, me cingla, me kungulleshka, me porta të vogla; por krerët luajnë edhe me njëri tjetrin: loja e Metës me PD; loja e Ramës me Kokëdhimën; loja e Metës kundër Ramës.

Etosi ndaj lojës në mediat, por edhe i palëve politike të treta, paraqitet si tejet mosmiratues: loja është zakonisht e ndyrë, e shpifur, e pështirë, e shtirur, teatrale; ose e kundërta e asaj që e kanë quajtur fair play. Në fakt, në shqipe loja mund të shënjojë edhe një game që luhet sipas rregullave të rrepta dhe ku kultivohet mes të tjerash edhe virtyti; edhe përpjekjet për të luajtur pa rregulla, ose për t’i shkelur këto rregulla në rastin e parë. Prandaj lojë quhet edhe ndeshja Angli-Argjentinë e vitit 1986, e vlefshme për Kupën e Botës; edhe goli me dorë, ose krejt i parregullt, i Maradonës në atë ndeshje – shqipja e lejon këtë ambiguitet, çfarë e përçudnon pastaj edhe perceptimin e publikut; deri në atë pikë sa publiku të pyesë nëse ka ndonjë kuptim të flitet për fair play në politikë.

Edhe vetëm kaq do të mjaftonte, për ta vënë në krizë etikën.

Metaforat sportive në diskursin politik kanë histori të vjetër – dhe janë, në analizë të fundit, më të pranueshme se ato luftarake: është më mirë që fitorja të krahasohet me një fitore në sport dhe kundërshtari të trajtohet jo si armik, por si oponent. Megjithatë, shumë instanca të lojës në ligjërimin e tanishëm të mediave shqip nuk kanë të bëjnë aq me metaforën sportive, sa ç’i referohen dredhisë, të shtirurit, mashtrimit, strategjemës – çfarë kombinohet bukur me imazhin e politikanit si aktor, i cili luan në skenë atë rol që mendon se i sjell më shumë përfitim, pa u shqetësuar për të ruajtur sinqeritetin me qytetarët dhe zgjedhësit; por duke iu bindur vetëm skriptit që ia kanë hartuar strategët përkatës. Kjo lloj loje i kundërvihet, në fakt, çfarë ndodh gjatë një ndeshjeje sportive – ku shkelja e rregullave, mashtrimet dhe marifetet jo vetëm që nuk lejohen, por edhe ndëshkohen me rregullore, në atë masë që nuk janë të rregulluara paraprakisht (si në poker).

Ajo lojë, e cila e shpërfill haptazi strategjinë për t’iu përkushtuar taktikës, duhet analizuar të paktën në dy rrafshe: në rrafshin e dukjes, i cili pritet që të hutojë kundërshtarin ose ta shtyjë këtë në gabim, ose thjesht ta gënjejë; dhe në rrafshin e qëllimit të synuar. Shtirja dhe teatri i përkasin nivelit të parë, ku një politikan jo vetëm kërkon të manipulojë reagimin e kundërshtarit, por edhe është i vetëdijshëm se po gënjen kështu edhe publikun, sa kohë që luan në publik (të krahasohet kjo me fjalën spiel të jidishtes, e cila ka hyrë edhe në anglishte, me kuptimin “një lloj ligjërimi pompoz, që synon të bindë dikë ose të shesë diçka”). Dhe nëse është kështu, atëherë roli që i kanë dhënë vetes mediat, është që, pasi ta kenë përcjellë lojën në hollësi, ta shpjegojnë pastaj këtë lojë obsesivisht dhe spekulativisht, duke i kushtuar netë pas netësh debate të zgjatura në TV dhe mijëra e mijëra fjalë në artikuj analitikë në print dhe në Internet me javë të tëra.

Në vetvete, edhe kjo e deformon si politikën vetë, si rolin “ndërmjetësues” të mediave; sepse loja e politikanëve me njëri-tjetrin nuk mund dhe nuk duhet të lejohet të kapë vëmendjen kryesore të publikut; sidomos në kurriz të temave të mëdha që prekin drejtpërdrejt jetën e njerëzve, si ato të ekonomisë, të shëndetësisë, të mjedisit, të arsimit dhe të kulturës.

Për këtë fushatë është thënë tashmë se ka qenë tejet e varfër në përmbajtje dhe në programe dhe se palët nuk kanë pasur ç’t’u ofrojnë qytetarëve, veç personaliteteve dhe karizmës të liderëve përkatës; në këtë rast, mediave u ka interesuar drejtpërdrejt të përqendrohen në shpjegimin e lojës, meqë ashtu mund edhe ta detyrojnë publikun që, në vend që të marrë pjesë aktivisht në fushatë, thjesht të argëtohet me të, duke ndenjur i ngulur pas ekranit. Kështu edhe të gjithë kthehemi te kuptimi themelor i lojës në gjuhën shqipe, si një veprimtari së cilës nuk i mungon përmasa argëtuese.

Një publik që ftohet, madje trajnohet që ta ndjekë fushatën elektorale si lojë, do t’u dorëzohet edhe instinkteve të tifozit, të cilat në politikë i shërbejnë jo aq besnikërisë individuale të zgjedhësit, sa përftimit dhe riprodhimit të turmave, të cilat votojnë për hir të përkatësisë, ose në mënyrë tribale.

Këtë raport në thelb pervers e konsolidon momenti kur shpallen rezultatet e zgjedhjeve, të cilat edhe nga emri sërish i referohen sportit dhe njëlloj edhe përcillen nga publiku; nuk është e rastit që për këto rezultate qëllon të vihen edhe baste. Në të vërtetë, “rezultati” më shqetësues i këtij metaforizimi sportiv të zgjedhjeve, nga ana e mediave, është që publikut vjen dhe i krijohet bindja se roli i tij në zgjedhjet është pasiv, prej spektatori ose sport-dashësi, që ndjek që nga shkallët e stadiumit ose para ekranit lojën e politikanëve në fushë.

Çfarë është edhe ekzaktësisht e kundërta e demokracisë.

HANE SHËN, HANE GRAAL

Duke përkthyer një tekst për tempullarët, m’u desh të flisja për “The Holy Grail”, të cilin pa e vrarë fare mendjen e dhashë në shqipe si “Shën Graali”, me siguri ngaqë e kisha parë të përkthyer ashtu më parë. Këtu më vunë në dukje se versioni “Shën Graali” nuk ishte përkthim i saktë dhe as logjik, meqë nuk ishte fjala për ndonjë shenjt, por vetëm për një objekt të shenjtë; në një kohë që shqipja “shën”, si formë e shkurtër e palakueshme e mbiemrit “i shenjtë” a e emrit “shenjt”, që tani funksionon gati si titull a si ndajshtim, është specializuar për të treguar shenjtët.

Edhe pse argumenti qëndron nga ana logjike, nuk më bind deri në fund; sa kohë që në gjuhë nuk vepron vetëm analogjia, dhe as rregulla e treshit, por veprojnë edhe forca të tjera, të tilla si tradita dhe zakoni, por edhe analogji që ndonjëherë e kundërshtojnë njëra-tjetrën. Aq më tepër që kur vihet njeriu të japë në shqipe një emër të tillë si “The Holy Grail” ose “Il Santo Graal”, nuk është se e bën përkthimin pjesë-pjesë, as mendon se është i pari që po e provon dorën me këtë shqipërim; por ndjek – me ose pa vetëdije – një traditë.

Diskutimi që pasoi më shtyu të kërkoj shembuj; e gjeta Shën Graalin te një ese e Moikom Zeqos për mbishkrimet dhe graffiti-t në Gramë (Akrokeraune, Kalorësit e Shën Graalit); sikurse m’u kujtua pastaj Shën Triadha, një kishë në Berat, ku pjesa e parë e emërtimit, Shën, nuk është se tregon ndonjë shenjt.[1] I kërkova një mendim Sokol Çungës, i cili më shpjegoi se ka disa kisha të quajtura Shën Triadha në Shqipërinë e Jugut; dhe se këtë Shënnuk i paraprin emrit të ndonjë shenjti e ndeshim edhe në emra shqip kishash të tjera, si Shën Evangjelizmoi në Tiranë; por edhe te Shën Sofia e mirënjohur, ku Sofia nuk i referohet ndonjë shenjtoreje, por “urtësisë së Perëndisë.”

Sokoli më shpjegoi pastaj se ai vetë “Shën Graal-in” do ta kish dhënë si “Kupa e Shenjtë/Graali i Shenjtë”; dhe se emërtimi zyrtar në shqipen e sotme i një kishe si Ναός της Αγίας Τριάδος do të ishte “Tempulli i Trinisë së Shenjtë”, duke përfunduar se, për mendimin e tij, “prepozitivi [shën] në shqip është thjesht dukuri vernakulare”, kur bëhet fjalë për emra të tillë.

Ledi Shamku-Shkreli, me të cilën u këshillova gjithashtu, më përmendi Shena Krygjë të gegnishtes, të cilin e ndesh p.sh. te Kolegja e Shena Krygjes, dhe që do t’i përgjigjej italishtes Santa Croce; duke vërejtur edhe që emri i vjetër shqip i asaj që toskërishtja e quan Shën Triadha është Shindërtat, një term që e ka analizuar edhe Çabej gjerë e gjatë; dhe ku sërish ndeshim këtë shën/shen/shin në pozicion prepozitiv, që shoqëron një emër jo shenjti.

Këta shembuj do të mjaftonin – besoj unë – për të provuar se prepozitivi shën, në ligjërimin popullor, nuk ka qenë përdorur dhe as përdoret detyrimisht me kuptimin “shenjt”, por sipas rastit edhe për të dhënë kuptimin “i shenjtë”, me gjasë nëpërmjet një përkthimi mekanik të emërtimit origjinal. Dhe nëse është kështu, atëherë nuk përjashtohet mundësia që kjo të ketë ndikuar edhe në formën “Shën Graali”, të cilën dyshoj fort se edhe unë, edhe Moikomi, e kemi gjetur të gatshme në tekste të tjera shqip më të hershme dhe e kemi bërë tonën.[2]

Vetë Graali, si objekt mistik, mendohet ta ketë zanafillën jo në literaturën e krishterë, por në në rrëfimet e mbretit Artur, tek të cilat del që në një romancë të pambaruar, nga Chrétien de Troyes, të vitit 1190. Vetëm dy shekuj më pas do të shpjegohej se i njëjti Graal paskësh qenë kupa e Jezuit në Darkën e fundit (në versione të tjera, pjata ku iu shërbye Jesuit qingji i Pashkëve), të cilën pastaj Jozefi i Arimatesë e përdori për të mbledhur gjakun e Krishtit të kryqëzuar. Paskëtaj, legjenda e Shën Graalit u gërshetua me legjendën e Kupës së Shenjtë (Holy Chalice).

Të paktën zyrtarisht, Kisha nuk e ka bërë të vetën legjendën e Graal-it.

Etimologjikisht, fjala graal thuhet se vjen nga frëngjishtja e vjetër ku ka pasur kuptimin e një “kupe ose tasi prej balte, druri ose metali” (nga latinishtja gradalis, kjo vetë e ardhur nga crater ose cratus, të huazuara, nga ana e tyre, prej greqishtes κρατήρ, një enë e madhe ku përzihej vera. E megjithatë, në mesjetë San Graal-in e frëngjishtes e patën ri-analizuar si sang réal, ose “gjak mbretëror”; etimologji që sot e mbajnë për të gabuar, për arsye që nuk ia vlen të sillen as të shtjellohen këtu.

Shën Graali ka qarkulluar në kulturën europiane si pjesë e epopeve kalorësiake dhe më pas e literaturës okulte; prandaj gjasat që të jetë përmendur në shqipe para shekullit XX më duken fare të pakta; mundet që si term të jetë futur nga ndonjë përkthyes që nuk e ka vrarë shumë mendjen, sikurse mundet që të jetë shqipëruar kështu nga dikush që ka besuar se ndajshtimi Shën mund të përdoret për të përkthyer Holy ose Saint ose Santo edhe në ato raste kur nuk është fjala për shenjtorë.

Këtu ka rëndësi të kuptohet sa themelor është dallimi midis pyetjes: “Si ta përkthejmë Holy Grail në shqipe?” dhe pyetjes “Si e kanë përkthyer Holy Grail në shqipe?”, meqë pyetjes së parë duhet t’i përgjigjen përkthyesit, ndërsa së dytës jo doemos përkthyesit, por kushdo që mund të kryejë kërkime në databazat leksikore ose tekstuale. Pyetja e parë do të kish kuptim, nëse është hera e parë që na duhet ta japim këtë term, Holy Grail, në shqipe; përndryshe, nuk është korrekte të provojmë ta përkthejmë një term që është përkthyer dhe përdorur tashmë. Për shembull, është absurde të pyesim se si duhet ta japim në shqip Сою́з Сове́тских Социалисти́ческих Респу́блик (CCCP), sa kohë që përkthimi për këtë ekziston: Bashkimi i Republikave Socialiste Sovjetike (BRSS). Nëse dikush do të ngrihej sot dhe do të argumentonte me sukses se përkthimi më i saktë do të ishte Bashkimi i Republikave Sovjetike Socialiste (BRSS), kjo megjithatë nuk do të arrinte dot që ta kundërshtonte traditën e konsoliduar.

Është tipike për profanët që të parapëlqejnë pyetjen e parë ndaj së dytës, dhe aq më tepër në kultura si jona, ku përmasa kohore (diakronike) nuk është konsoliduar akoma, dhe teksteve u mungon “trashësia” intertekstuale, ose referimi i tejdukshëm ndaj teksteve të tjera, të mëparshme; sikurse mungojnë fjalorët me citate dhe databazat e përdorshme nga publiku dhe studimet e mirëfillta filologjike dhe tekstologjike, të atyre pak teksteve që kemi përftuar gjatë këtyre pak shekujve gjuhë të shkruar.[3] Unë, për shembull, e kam praktikisht të pamundur të gjej tani okurrenca të Graal-it në shqipe para viteve 1990 – çfarë do të më lejonte ta çoja më tej analizën dhe arsyetimin. Përndryshe, është njëlloj si të nisesh për të shkuar diku, por pa e ditur adresën. Dhe meqë diakronia ende nuk mirëmbahet, punonjësit e gjuhës – përkthyesit, redaktorët, shkrimtarët, gazetarët – ende gënjehen se janë të lirë ta nisin gjithnjë nga e para dhe të përkthejnë atje ku duhej të rrëmonin; ndonjëherë zgjidhje tjetër praktike nuk gjen dot.

Një keqkuptim ose moskuptim i tillë, si ky me Shën Graalin, nuk do të kish lindur, sikur të ekzistonin – online ose gjetiu – tekste kanonike që fiksojnë në letër kodin gjenetik të kulturës së një periudhe, fjalorë me natyrë enciklopedike ose të specializuar, madje edhe fjalorë të mëdhenj që ta vinin përballë shqipen me gjuhë dhe kultura të tjera europiane. Deri edhe faqen për Holy Grail në Wikipedia e gjen praktikisht në të gjitha gjuhët europiane, me përjashtim të shqipes; një tjetër shembull se, atje ku na jepet mundësia t’i bashkohemi vullnetarisht kulturës Perëndimore, nuk e bëjmë, sepse nuk shohim ndonjë “përfitim”; pa çka se faqen përkatëse e gjen edhe në tajlandishte, vietnamishte, indonezishte, koreanishte dhe azerbaixhanishte, gjuhë kulturash që nuk kanë pasur lidhje me këtë artifakt kulturor – në një kohë që nëpër trojet shqiptare thuhet me të madhe të kenë kaluar dhe ndaluar kryqtarët që udhëtonin nga Perëndimi drejt Lindjes, edhe në kërkim të Shën Graalit.

Kjo varfëri lidhet me shumë shkaqe; por mes tyre do të përmendja vështirësinë me të cilën ne, si kulturë, e pranojmë përmasën e shkruar, e cila sjell me vete diakroninë; dhe ende i falemi oralitetit ose sinkronisë. Oraliteti në vetvete nuk është për t’u qortuar; por oraliteti në një kulturë që ka adoptuar gjithçka nga kulturat e shkruara shndërrohet në handikap – sikurse e shohim të ndodhë kudo, nga arsimi në art dhe nga historiografia në politikë.


[1] Në tekste shqipe të vona gjendet relativisht shpesh termi “Graali i shenjtë”, edhe në formën “Grali i shenjtë.” Siç mund të verifikohet nga një kërkim në Google, shumë nga këto tekste i referohen njëri-tjetrit. Ka edhe tekste ku të dy variantet, Shën Gra(a)li dhe Gr(a)ali i shenjtë pranohen si sinonime.

[2] Moikomin e pyeta drejtpërdrejt se ç’e kish bërë të përdorte formën “Shën Graali.” Më tha se në raste të tilla është më mirë të ndjekim traditën. Më pas gjeta që ai e ka përdorur këtë formë, si Shën Grali, edhe në shkrime të tjera (këtu dhe këtu).

[3] Le të shtoj këtu se është tipike, për shumë profanë, gjysmakë dhe autodidaktë, që të kujtojnë se një pyetje nuk ka marrë ndonjëherë përgjigje më parë, para se t’u binte këtyre “barra.” Natyrisht, këtë e them në përgjithësi, dhe jo në referim me debatin në shkrimin e mëparshëm, aq më tepër që sugjerimi që m’u bë atje ishte në thelb i drejtë.

EDHE TË MALLKUAR, EDHE TË BEKUAR

Ka tërhequr vëmendjen një instalacion i Marta Minujín, me titullin The Parthenon of Books – një replikë e Partenonit në Athinë, por e krijuar me 100,000 libra të ndaluar, nga gjithë bota.

Instalacioni, i konceptuar që në 1983, është ekspozuar tani në ekspozitën Documenta 14, në Kassel.

Duke guxuar ta interpretoj këtë vepër, do të thoja se ajo i flet publikut për ndalimin dhe censurën e librit, si dy mënyra me të cilat autoriteti ka komunikuar me letërsinë.

Një libër i ndaluar mund të ketë edhe kuptimin e një autori të futur në burg, të internuar, të djegur në turrën e druve; ose që i është hequr e drejta e botimit, ose të shkishëruar, të demaskuar në publik, të bërë për një lek.

Vetë akti i ndalimit të librit i përket një lloj politike kulturore profilaktike, e cila ndërvepron me publikun duke ia mohuar disa tekste; për të “mbrojtur” atë, publikun ose shtetin vetë dhe pushtetin, ose autoritetin e një ideologjie a feje, në kulturë, në art dhe në etikë.

Por libri i ndaluar jo rrallë është edhe, për vetë fatin që ka pasur, edhe libër i suksesshëm: lexuesit e kërkojnë, e shtien në dorë fshehurazi, e shumëfishojnë ilegalisht, e kalojnë dorë më dorë.

Libri i ndaluar është libër që digjet, por në dritën e flakëve e lexojnë një milion palë sy.

Kjo e vërtetë e hidhur mund të kthehet edhe kokëposhtë; në kuptimin që akti administrativ i ndalimit i jep librit një vlerë letrare a estetike që përndryshe nuk do ta kishte: lexues të panumërt, në Perëndim, e patën përpirë “Doktor Zhivagon” e Pasternakut edhe ngaqë ishin njohur me historinë e botimit të tij.

Pa çka se historia e kontrabandimit të dorëshkrimit të atij romani në Perëndim dhe përndjekjeve të autorit në Bashkimin Sovjetik ishte ku e ku më interesante, se historia e rrëfyer në roman.

Nën regjimet totalitare dhe autori, një libër i ndaluar të bënte të mendoje për shkrimtarin që ishte në rrezik; dhe një shkrimtar në rrezik ishte edhe një shkrimtar hero, sepse kish guxuar t’i thoshte të vërtetën pushtetit (spoke truth to power).

Dhe kjo dramë, e shkrimtarit në përballje me makinën e shtetit, ishte po aq përfshirëse dhe katartike, sa edhe çfarëdo narrative që mund të përmbante libri vetë.

Ashtu i kemi pritur dhe përcjellë romane si “Tuneli” i Dhimitër Xhuvanit, ose “Një emër në katër rrugë” të Petro Markos: ky i fundit, i ndaluar nga regjimi mu kur po i printohej kopertina, qarkulloi pastaj në Tiranë pa kopertinë, i nxjerrë fshehurazi nga shtypshkronja prej tipografëve.

Edhe pse libri i ndaluar mund të ishte i palexueshëm, i shkruar keq, pa virtyt estetik, sërish fati i tij do të përcaktohej nga marrëdhënia që kish vendosur me autoritetin; dhe shkrimtari, po t’i mbijetonte përndjekjes, do të ndihej pastaj krenar për ndalimin; sepse ndalimi është edhe ai një lloj vëmendjeje, një lloj pranimi i forcës që të ka vepra, një lloj konfirmimi nga një autoritet përndryshe suprem.[1]

Me t’u ndaluar, vepra letrare transferohej praktikisht e tëra në politikë, duke u shndërruar në armë.

Çfarë i jep një farë relevance, në mos urgjence pyetjes se çfarë ka humbur letërsia, në ato kultura ku librat nuk ndalohen më; ose të paktën nuk i ndalon censura dhe autoriteti shtetëror a religjioz; dhe autorët nuk i persekuton kush, edhe kur “shkelin në dërrasë të kalbur.”

Një Partenon me libra të ndaluar mund të interpretohet si ftesë për të reflektuar se sa i ka kushtuar Perëndimit lufta për lirinë e fjalës; por mund të interpretohet edhe si një monument i vetëkënaqësisë së një qytetërimi që kërkon të ngushëllohet me vlerat e veta, edhe ato morale.

Pa çka se libra të ndaluar sot janë librat që nuk lexohen, sepse censura nuk është zhdukur, por është bërë tejet eficiente; duke i lënë që t’i djegë indiferentizmi ata libra të cilëve, në një kohë tjetër, do t’u kish vënë zjarrin në mes të sheshit.

Indiferentizmi dhe kulti i argëtimit, por edhe snobizmi i elitave të nginjura, ua ka hequr veprave letrare mundësinë për të rrezikuar drejtpërdrejt pushtetin dhe autoritetin; dhe shkrimtarët që dje rrezikonin burgun, internimin dhe përbaltjen publike, sot nuk merren më seriozisht.

Në vija të trasha.

[1] Çfarë fati do të ishte për mua, sikur të ma ndalonin Zotin Shyti. Fat edhe më i madh se po t’i jepnin çmimin kombëtar! Ose po të ma përkthenin në ndonjë gjuhë mike!

 

LEXUES QË

Lexues që kombinojnë librin me ngjyrën e këpucëve,

Lexues që kombinojnë librin me pllakat e banjos,

Lexues që kërkojnë libra të gëzuar,

Lexues që kërkojnë libra të trishtuar,

Lexues që s’duan ta shohin me sy autorin,

Lexues që masturbohen me autorin,

Lexues që shajnë me libër shtëpie,

Lexues që (nuk) lexojnë mes rreshtave, (as) anash tyre, sipër ose poshtë,

Lexues që kërkojnë vetëm libra me dashuri,

Lexues që kërkojnë vetëm libra me tradhëti,

Lexues që kërkojnë libra të sinqertë,

Lexues që kërkojnë libra për të shpëtuar martesën,

Lexues që kërkojnë libra për të shpëtuar kombin,

Lexues që kërkojnë libra për të shpëtuar shpirtin,

Lexues që kërkojnë libra të famshëm,

Lexues që kërkojnë libra vintage,

Lexues që kërkojnë libra për t’u dobësuar,

Lexues që kërkojnë libra për Facebook,

Lexues që kërkojnë libra për t’i bërë kurban,

Lexues që kërkojnë libra ku rrëmohet në allatet e diktatorit për t’i mësuar prirjen seksuale dhe për të kuptuar nëse ky i fundit i shkërdhente të gjithë njëlloj apo në bazë të gjinisë,

Lexues që kërkojnë libra homofob,

Lexues që kërkojnë libra pellazgë,

Lexues që kërkojnë libra të bukur,

Lexues që kërkojnë libra me vrima,

Lexues që kërkojnë libra me kafshë për t’u orientuar në politikë,

Lexues që kërkojnë doracakë që i udhëzojnë si të rrisin produktin e leshit në biznes,

Lexues që kërkojnë libra të hollë,

Lexues që kërkojnë libra të shkurtër, drejtkëndor, bardhë e zi ose me ngjyra të forta,

Lexues që kërkojnë libra vetëm me dialogje,

Lexues që kërkojnë libra pa dialogje fare,

Lexues që i kanë zët përshkrimet,

Lexues që idhnohen nëse i kritikon autorin që se kanë lexuar,

Lexues që kërkojnë libra me parathënie heronjsh,

Lexues që kërkojnë libra nga autorë që mund të mos kenë fituar Nobelin por kanë fituar zemrat e popullit,

Lexues që e kanë shok të ngushtë autorin prandaj nuk ia lexojnë romanin,

Lexues që kërkojnë libra nga autorë autoktonë,

Lexues që kërkojnë libra të nënshkruar pasi boja e stilolapsit shkon me efektin “Toaster” në Instagram,

Lexues që blejnë vetëm libra të sugjeruar nga gazetarët e kulturës që në fakt nuk lexojnë libra,

Lexues që kërkojnë libra për dhuratë,

Lexues që kërkojnë libra të ndjerë,

Lexues që kërkojnë libra që t’ju flasin,

Lexues që pëlqejnë librat interesantë,

Lexues që kërkojnë libra për të mbështetur sendet,

Lexues që kërkojnë libra që lexohen shpejt,

Lexues që kërkojnë libra që s’të lodhin,

Lexues që kërkojnë libra me kopertinë të lezetshme,

Lexues që blejnë vetëm libra që kanë fituar çmime,

Lexues që kërkojnë libra me të fortë,

Lexues që kërkojnë libra për të mposhtur ankthin,

Lexues që kërkojnë libra bestseller,

Lexues që kërkojnë libra mazokistë,

Lexues që kërkojnë libra për të ngrënë,

Lexues që e urrejnë përkthyesin,

Lexues që lexojnë vetëm libra të huaj,

Lexues që preferojnë vetëm librat feministë të autorëve që bota i ka njohur si burra të vërtetë, të mençur dhe sexy,

Lexues që blejnë libra që dhoma të mos duket bosh,

Lexues që lexojnë gjithçka.

 

Ky artikull u frymëzua nga rrëfimet e Maks Gjerazit të cilat më bënë të kujtoj që edhe lexuesit janë njerëz.

ORA NË MAJË TË QYTETIT

I këtyre ditëve ishte lajmi se “Ora e Kullës së Sahatit, simboli i Kalasë së Gjirokastrës”, do të fillojë (ose ka filluar) të punojë sërish, pas një ngecjeje disavjeçare.

Siç njoftohet nga mediat, “Rifunksionimi [sic] i Kullës së Sahatit u arrit falë bashkëpunimit të Ministrisë së Kulturës me Rotary Club Gjirokastra.”

Ministrja e Kulturës Kumbaro do të deklaronte, me këtë rast, që “Simbolika e rregullimit të orës së kullës së sahatit është një thirrje e kohës.”[1]

E një kohe që bën thirrje për t’u matur nga e para: ja një pohim që ia vlen të këqyret seriozisht.

Në veprën Technics and Civilization (1934), filozofi Lewis Mumford e ka cilësuar orën mekanike si makinën a makinerinë që mundësoi, më mirë se çdo shpikje tjetër teknologjike, kalimin nga Mesjeta në Modernitet. “Ora, jo makina me avull, është makina kyç e epokës industriale moderne.”

Si aparaturë matëse e kohës abstrakte, shkruan Mumford, ora mekanike i përgjigjet rregullimit që u bëhej ritmeve të ditës në manastiret e Perëndimit dhe futjes së të ashtuquajturave “orë kanonike” kur duheshin kryer shërbesat dhe devocionet.

Ky koncept i ri për rregullin u adoptua pastaj nga qytetet, të cilat ua kopjuan manastireve edhe kambanat lajmëruese të “orëve” me ndërmjetësimin e kishave (katedraleve).

Ora, vëren Mumford-i, nuk është thjesht një mjet për të matur kohën, por edhe shërben për të sinkronizuar veprimet e njerëzve.

Ndërkohë edhe kambanaret kishin filluar ta modifikonin vijën e horizontit urban, duke kombinuar segmentimin e kuptimshëm të ditës me rregullimin dhe organizimin e lutjeve dhe të veprimtarive të tjera liturgjike.

Kullat e sotme të sahatit, në qytetet europiane, janë produkt i një kryqëzimi të kambanareve dhe makinës orëmatëse. “Kambanat që binin rregullisht,” thotë Mumford, “sollën një rregullsi të re në jetën e punëtorëve dhe të tregtarëve. Kambanat e kullës së sahatit praktikisht e përkufizonin ekzistencën urbane […] Dhe teksa ndodhte kjo, Përjetësia pushoi gradualisht së shërbyeri si masa dhe fokusi i veprimeve të njeriut.”

Me kalimin e viteve, vazhdon ai, “edhe borgjezia e re do ta zbulonte, e para, se koha është pará.” Që këtej, ideali borgjez do të kërkonte për çdo makineri, çdo organizatë dhe çdo institucion që “të punonte si sahat.”

Mumford vëren edhe se, në funksionin e vet “për të mbajtur kohën”, ora mekanike zëvendësoi muzikën, që deri atëherë ishte përdorur me atë funksion, në formën e këngëve të punës.

Përndryshe, ora – në formën e kullës së sahatit që e bënte matjen e orëve të dukshme dhe të dëgjueshme nga gjithë qyteti –edhe e ndihmoi qytetin të distancohej nga fshati dhe jetën urbane nga jeta në gjirin e natyrës.

Kullat e sahatit si kambanare laike në qytetet shqiptare e dëshmojnë në mënyrën e tyre këtë rol historik të orës gjithashtu, krahas me vullnetin për ta zbutur sundimin e fesë së organizuar ndaj organizimit të ditës në qytet.

Që roli i orëve publike në qytetet Perëndimore përjetohej drejtpërdrejt nga qytetarët si në në rrafshin praktik ashtu edhe në atë simbolik, këtë duket sikur e konfirmon – mes të tjerash – fakti që, gjatë ditëve të para të Komunës së Parisit, siç shkruan Benjamin-i (“On the Concept of History”), një numër i madh kullash sahati në Paris u qëlluan me armë nga kryengritësit dhe dolën jashtë përdorimit.

Kjo ndodhi në të njëjtin Paris, vëren Benjamin-i, ku më pak se një shekull më parë pushteti revolucionar kish adoptuar një kalendar të ri, për të matur kohën.

Gjithë duke komentuar për këtë incident të turbullt, Herbert Markuse thoshte se ata që i goditën orët “shprehën nevojën se koha duhej ndalur njëfarësoj; së paku koha mbizotëruese, “zyrtare” (established) dhe se ashtu “do të niste një kohë e re.”

Në qytetet shqiptare, nga një periudhë historike në tjetrën, orët edhe punonin edhe mbeteshin; por nëse mbeteshin, kjo nuk ndodhte gjë në përgjigje të ndonjë nevoje urgjente për revolucion a përmbysje dhe as ngaqë i qëllonte kush me pushkë: thjesht mirëmbajtja çalonte dhe rrotullimi ia linte vendin stazës.

Edhe pse oraret ishin mekanizëm kyç për organizimin e ditës dhe sistemimin e rutinës nën totalitarizëm, qytetarët zakonisht nuk i merrnin të dhënat për orën nga këto kulla, të cilat ishin tepër të pakta për të mbetur funksionale.

Që këtej, fakti që punonte apo jo ora në qendër të qytetit nuk ndikonte në mbarështimin e ditës dhe sinkronizimin e jetës socialiste, por vetëm sa shënjonte kujdesin e Bashkisë përkatëse, në mirëmbajtjen e një funksioni gjithnjë e më tepër simbolik.

Një orë e mbetur, një orë e vdekur në majë të një kulle, sot e kësaj dite shkakton shqetësim publik; është në natyrën tonë që të duam ta shohim në punë, a thua se lëvizjet e akrepave të saj janë kritike për jetën e qytetit.

Përndryshe, ora e kullës së sahatit në Kalanë e Gjirokastrës sot nuk i duhet praktikisht askujt për të matur kohën, në këtë epokë kur nuk ka mbetur kush pa një telefon celular, pa folur për orë dore, laptop, PC, tableta dhe orë të tjera tavoline ose të varura në mure ose kudo tjetër.

Është një lodër ornamentale që i jep hijeshi qytetit tani edhe ngaqë nuk i hyn qytetarit as vizitorit në punë, përveçse për bukurinë e vet dhe vendin “e duhur” që ka në peizazhin urban.

Roli i saj nuk është të mbajë tempon e qytetit, por vetëm të lajmërojë se “unë jam orë në gjendje pune në një kullë” ose të shënjojë vetveten edhe pasi i ka humbur atributet praktike; njëlloj si qiriri dekorativ që vazhdon të digjet në një dhomë përndryshe të ndriçuar paq.

Madje një kullë sahati, aq më tepër e hijshme dhe në gjendje të mirë pune, tani bën sikur po e transporton soditësin dhe admiruesin e saj në të shkuarën, ose në atë kohë kur këto elemente të arkitekturës urbane e kishin një funksion praktik. Kushedi, ndonjë ditë një rehabilitim i ngjashëm mund t’u dhurohej edhe topave të kalasë…

Ironikisht, rivënia e orës në punë nuk është aq rikthim në funksionin kohëmatës dhe as provë e rehabilitimit të një urbanizmi arkaik, sa shenjë kuptimplote se për monumentet e qytetit tani ka dikush që kujdeset; ose provë që administrata lokale e ka qytetin në kontroll. Matja e orës nga rishtas nga kulla në kala i shërben dukshmërisë publike të pushtetit dhe një tundimi të lehtë mesianik, që manifestohet në dëshirën për ta rifilluar matjen e kohës si të bëhej fjalë për një Kohë të Re.

Besoj për humor, ABC News, këtë sihariq të rikthimit të orës në Gjirokastër e përcolli kështu: “Pas 27 vite heshtje do të dëgjohet tik-taku i saj.” Tik-taku i një kulle sahati në majë të kalasë? Të zotë ata burra dhe gra që do ta dëgjojnë…


 

[1] Simbolike është edhe që riparimin e kësaj ore mekanike po e mundëson  një shoqatë – Rotary Club – që përdor si logo një rrotë me dhëmbëza, në harmoni edhe me “rrotullimin” në emër.

TUTJE-TËHU GRAMATIKËS DHE RETORIKËS

Më poshtë gjenden të renditura një sërë pikash udhëzuese – saktësisht dyzet – mbi mënyrën sesi duhet shkruar apo ligjëruar një tekst, pa anashkaluar disa rregulla fillestare të drejtshkrimit dhe gramatikës në përgjithësi. Njëkohësisht, këto udhëzime i drejtohen nevojës për kthjelltësi dhe kuptueshmëri që një tekst duhet të zotërojë përgjatë procesit të ligjërimit të tij ballë një publiku të supozuar.

Frymëzimi për këtë përpilim nisi nga dyzet pika të ngjashme që studiuesi dhe shkrimtari italian Umberto Eco radhiti para do kohësh në rubrikën e tij me titull “La bustina di Minerva”, për revistën “L’Espresso”[1]. Njëkohësisht, është mbajtur parasysh dhe një renditje më e hershme e gazetarit dhe speechwriter-it amerikan William Safire, e vitit 1979, me plot pesëdhjetekatër pika të tilla[2]. Në të dyja rastet, rregullat që dy autorët rrekeshin të skalisnin në vëmendjen e publikut i përkasin dy gjuhëve të tyre (përkatësisht italishtes dhe anglishtes) dhe horizontit semantik dhe gramatikor që ato përqafojnë. Kësisoj, veç rasteve të përkthimit të drejtpërdrejtë të tyre (rregulli i parë dhe ai i fundmë janë dy shembuj aspak të veçuar), renditja e mëposhtme ka synuar të përshkojë disa hapësira të tjera që i përkasin vetëm gjuhës shqipe, pa shumë pretendime në këtë drejtim pasi radhitësi është veç një profan i fushës së linguistikës. Në vetëm një rast (pika 31) është “sfiduar” rregulli zyrtar drejtshkrimor në pararendje të një sugjerimi vijues.

Vlen të shtohet se një “shqipërim” i tillë vjen pas një renditjeje të ngjashme që ka bërë disa kohë më parë Ardian Vehbiu në këtë faqe.

  1. Shmangi aliteracionet, zbulojnë veç zbukurime të zbehta.
  2. Mos i ha pjesëzat trajtëformuese para foljes, paçka se do dukej pedantizëm.
  3. Shmangi frazat e gatshme se s’ia vlen barra qiranë.
  4. Shprehu thjesht dhe qartë, pa ndërmarrë fluturime pindarike në maja olimpike.
  5. Mos përdor simbolika virtu@le, lidhëza elektronike & shkurtesa pa karar etj. etj. etj.
  6. Kllapat me tepricë (tamam si gropat e hapura rrugës) ndërpresin qarkullimin (e kuptimit) brenda fjalisë (edhe kur duken të nevojshme).
  7. Trepikëshi i përsëritur… goxha shpesh… tregon se… as ti vetë… s’je dhe aq i bindur… për çka po rrekesh të shkruash… a të thuash…ndaj jepi dum…nëse ende…mban mend…se ku po e ngisje…llafin.
  8. Fraza s’duhet “sheqerosur” shumë me thonjëza, se i “prishet” “shija”.
  9. Referencat retorike, duke përgjithësuar shembuj historikë dhe/ose gjeografikë, s’janë marrë seriozisht kurrë dhe askund, në asnjë shekull përparimesh dhe në asnjë vend të botës së qytetëruar.
  10. Huazimet e panevojshme i anunçojnë publicut zbrazëti diksioneri.
  11. Megjithatë, këmbëngulja për ta shkundur gjuhën nga çdo fjalë me prejardhje të huaj, çon nga një moment spastrimi drejt e në një çast tjetër huazimi.
  12. Shmangi citimet e njëpasnjëshme; tregojnë varfëri mendimi dhe leximi të autorëve të cituar. S’thoshte kot një autor, anglez më duket, që nuk më kujtohet emri, diku, në një vepër të tij që e hasa të renditur në një libër me përmbledhje citimesh: “Librat e citimeve janë të duhurit për të palexuarit”.
  13. Gjithsesi, citimin mjafton ta vendosësh mes thonjëzash; s’është nevoja ta stolisësh dhe me italics. “Gjithë arti është krejt i panevojshëm” do të thoshte në këtë rast Oscar Wilde-i.
  14. Ë-ja është gërmë shumë e bukurë, por klonimi i tepërtë ia vretë origjinalitetinë; madje dhe në jugë. Qartëëë?
  15. Vendosja e ë-së dhe ç-së me korrektësi në një material elektronik nuk të bën shumë punë nëse gjithë shkronjave të tjera ua çatrafillon rendin dhe vendin. Ndaj, qëtmo me hodhësi drejtshikimin sa hërë që shukran.
  16. Shqipja nuk është Anglishte – aq Më pak Gjermanishte – ndaj, veç Fjala e Parë e një Fjalie nis me Shkronjë të Madhe Shtypi apo Dore. Kjo Vlen dhe për Titujt nëpër Libra, Konferenca e Gjetiu.
  17. Mos përdor pra fjalë të pista, iqj! (dhe jo “jqj”).
  18. Epitetet e rreshtuara pa karar kanë prirjen ta bëjnë ligjërimin të rëndomtë, të shpëlarë, grabitqar, hileqar dhe mëkatar.
  19. Të njëjtën gjë që thashë në pikën më sipër do ta pohoja njëmijë herë, njëqindmijë herë, një milion a më shumë herë për hiperbolat.
  20. Përmbledhja e pikave kryesore në përfundim të një shkrimi a ligjërimi nuk duhet të kapërcejë përmasat e vetë këtij të fundit. Me një fjalë, çka po përpiqem të sintetizoj shumë shkurtimisht dhe thjeshtë, është se nevoja për të qartësuar linjën e mendimit të ndjekur përgjatë një paragrafi të tërë (i cili, e zëmë, mbulon treçerekun e faqes) nuk mund të shkojë përtej kufijve sasiorë dhe kuptimorë të tërësisë së gjithë atij materiali që përmbledhja orvatet t’i nxjerrë thelbin, me qëllim që ky i fundit, afërmendsh, të dalë në pah në dy rreshta – ja tre, qameti! – por kurrsesi më shumë, pasi, n’atë rast, vetë përmbledhjes do t’i duhej një simotër, një përmbledhje tjetër, e cila, duke qenë se do të ngarkohej me detyrën e shtrydhjes së plot dy trupash teksti të vdekur tashmë (përmbledhjes së parë, qartësisht të dështuar, pa harruar dhe treçerekun e faqes që ende s’po ia rrokim fillin), do të pëlciste nga fryrja (duke çuar në tre numrin e viktimave, por ku i dihet, mbase numri rritet…) në pamundësinë që të shtrohej në ato dy-tre rreshta të cilët tashmë i mori lumi e ne, me kët’ rast, marrçim malet.
  21. Shmangi fjalitë e pafundme, si kjo më sipër, ashtu si dhe ato me një fjalë të vetme. Hiqi!
  22. O xhan, turqizmat janë pasuri për shprehinë, o derman. Shyqyr që i kemi, aman!
  23. Mos harro se pikëpresja është e gjallë e është në jetë; ajo tregon momentin kur, nga njëra frazë tek tjetra, lipset një frymëmarrje më e gjatë se ç’të dikton presja; megjithëse jo aq sa ç’të urdhëron pika.
  24. Ene pse dialektizmat dhe zhargonet jan alamet gjoje – gjo kulture, për t’u dit, ta kom llafin – kur i lsho ven e paven simas kaptinës, nfakt je tu tregu se spara ja ke shumë haberin gjuhës letrare, daku.
  25. A ka kuptim t’i përgjigjesh një pyetjeje retorike?
  26. Nëse do t’i mbështesësh shputat mbi shpatulla titanësh, bëje pasi të kesh studiuar në ndonjë kuvend françeskanësh apo normanësh. Përndryshe, përdorimi i lokucioneve latine ex cathedra, apo i atyre frënge pour parler, do të të bënte ca qesharak ndaj vetes dhe risus abundat in ore stultorum!
  27. Përdore apostrofën s’i ta dikton rregulli dhe jo kur si hyn në punë as dreqit.
  28. Nëse s’je duke tutur masat në ndonjë miting, s’ke pse shfryn pikëçuditje me gjyma!!!
  29. Pikëçuditjen, qëroje, presjen, numëroje,
  30. Lidhëza “dhe” s’e honeps dot presjen pranë: kur vendosen ngjitur, ato janë si shapi, dhe, sheqeri.
  31. Rregulli i prerë drejtshkrimor do që emrat e përveçëm të huaj të shkruhen sipas shqiptimit në gjuhën tonë (p.sh. Fridrih Vilhelm Niçe). Megjithatë, nëse ti ke vendosur që këtë urdhëresë ta thyesh në mënyrë jozyrtare, duke shkruar emrat e autorëve/artistëve/politikanëve etj. të huaj t’ua shkruash emrin siç ua ka ngenë gjuha e tyre e prejardhjes, bëje me saktësi (ah more Nietzçe!), pa harruar lakimet e mundshme kurrsesi. Ndaj, në djall vaftë Niçzche, mbinjeriu i Niçetche dhe kush e ka bërë Nietzsche!
  32. Gjithë ç’u tha në pikën nr. 31 nuk mund të vlejë për autorët etj. me prejardhje nga gjuhë që nuk regjen mbi alfabetin latin (me ose pa variante). Emri i këtyre duhet të hidhet në letër siç dhe shqiptohet. Фёдор Миха́йлович Достое́вский është një shembull i shquar në këtë drejtim. Për të mos folur pastaj për 黒澤 明.
  33. Kujdes, mos e tepro me kryeradhët.
    Kur i shpeshton ato
    ndoshta duhet parë
    se mos
    po ndërron
    gjini
    e po krijon
    një poezi.
  34. Të folurit në vetën e parë shumës i ka dalë boja tashmë. Pluralis majestatis është veç për Ne, si individ me gjak blu që Jemi.
  35. Themelore sintaksa është. Kanë fjalitë të tyrin rend të brendshëm në shqip.
  36. Përligjja e vazhdueshme e pohimeve nëpërmjet shprehive popullore s’ka bythë ku të rrijë.
  37. Mos u ngut me krahasime të tepruara a paralelizma të pamundura: janë si përshkimi i Saharasë me triko leshi mbi supe.
  38. Përsëritja e gjërave të thëna përgjatë ligjërimit, duke i thënë sërish e sërish ashtu siç i pate thënë e stërthënë kur po i thoshe, është një telendisje që s’thuhet për dëgjuesin a lexuesin.
  39. Përpiqu të ruash marrëdhënie korrekte mes gjuhës së shkruar dhe asaj të folur. Nse shkrn n kte far feje me njrzit n cel, provo tju flsesh n po kte mnyr n fytyr. E folim pasaj ca do tthon. Klm.
  40. Fjalisë vuri gjithmonë pikëzim në fund

 

[1] Mandej botuar në një vëllim të posaçëm me po të njëjtin titull nga shtëpia botuese Bompiani e Milanos, në vitin 2000. Vite më vonë, shkrime të tjera nga rubrika e nisur në vitin 1985, e cila vazhdoi deri në vdekje të autorit një vit e ca më parë, u përmblodhën në një botim tjetër me titull Pape Satàn Aleppe (La Nave di Teseo, Milano, 2016).

[2] http://www.listsofnote.com/2012/01/fumblerules-of-grammar.html

EVAZIONI, KU NA HUMBI

nga Gjilpëra

Pak blegtori dhe aritmetikë si fillim:

Një fshat, dy barinj: njëri me 100 dele, tjetri me 50. I pari i ka delet të deklaruara dhe paguan taksa – një sasi qumështi – për çdo dele, edhe pse bën pak evazion, duke i dhënë shtetit diçka më pak se rregulli. I dyti e ka kopenë të padeklaruar dhe nuk paguan asgjë – është informal. Pasuria “me letra” ose PPB-ja zyrtare e katundit janë 100 delet e deklaruara. Ekonomia informale është 50 dele. Ekonomia reale është shuma e të dyjave, pra 150 dele.

Supozojmë më tej, që shteti nis një aksion për luftimin e informalitetit dhe të evazionit. Pas një viti, nëse bariu i dytë i deklaron të 50 delet, ekonomia zyrtare e fshatit (PBB-ja) rritet nga 100 në 150 dele ose 50% rritje.

Por nëse dy barinjtë sa nga paniku, sa nga pamundësia për të përballuar dot taksat e rritura nga kontrollet e aksionit, vendosin që “të bëjnë kurban” secili nga 10 dele – ato më të dobtat, me më pak qumësht – në fund të vitit kopeja me “letra të rregullta” bëhet 130 dele (100-10)+(50-10), pra ekonomia zyrtare rritet me 30%. Por pasuria reale e fshatit bie me 20 dele, nga 150 në 130.

Tani le të mendojmë që bariu i dytë “sakrifikon” 10 dele, regjistron vetëm 10 dhe vazhdon të mbaj në informalitet 30 delet e tjera. Në këtë rast, kopeja zyrtare, PBB-ja, në fund të vitit ngelet e pandryshuar me 100 dele (100-10)+(50-10-30), ajo informale bëhet 30 dele, ndërsa ekonomia reale është tkurrur nga 150 në130 dele.

Në rezultatet e operacionit kundër evazionit dhe informalitetit në Shqipëri ndesh një mospërputhje të dukshme – një paradoks, po e quaj –  midis rritjes masive të numrit të kompanive dhe të punonjësve të formalizuar si pasojë e këtij operacioni dhe mungesës thuajse të plotë të efekteve prej tyre si mbi rritjen ekonomike të vendit, ashtu dhe mbi të ardhurat në buxhetin e shtetit.

Fushata e qeverisë filloi në shtator 2015 dhe vazhdoi me disa valë që atëherë, ndonëse me intensitet më të ulët pas largimit të ish-ministrit Cani në fillim të vitit të kaluar. Viti 2016 ishte viti i parë fiskal në të cilin ky operacion duhet të jepte efekt të plotë: mbi regjistrimet e firmave në Regjistrin Kombëtar dhe të punonjësve te Sigurimet Shoqërore, mbi taksat dhe tatimet në buxhetin e shtetit dhe mbi rritjen ekonomike, ose në rritjen e PBB-së.

Dhe në fakt efektet e operacionit në muajt e fundit të 2015-ës dhe në 2016-ën nuk munguan:

Së pari, u rrit masivisht numri i kompanive të regjistruara pranë QKR me 55 mijë subjekte, kompani dhe të vetëpunësuar, nga 180 mijë në total[1].

Së dyti, u rrit dukshëm numri i punonjësve që paguajnë sigurime shoqërore me 96 mijë kontribuues të rinj nga sektori privat jo-bujqësor, në vitin 2015 dhe 2016 bashkë (nga 420 mijë punonjës të sektorit privat dhe 590 mijë të siguruar në total)[2].

Së treti, u futën dhe u përhapën në masë kasat e shitjes dhe përdorimi i kuponëve dhe faturave me TVSH për blerjet në të gjithë zinxhirin e shitblerjeve, me shumicë dhe me pakicë.

Këto rezultate janë aq masive – shifrat e firmave dhe të punonjësve të formalizuar deri ne fund te 2016-ës janë pothuajse një e treta e totalit të kompanive dhe sa çereku i gjithë punonjësve të sektorit privat (ose një e pesta e totalit të të siguruarve) – sa është e pamundur që ky formalizim të ketë kaluar pa pasur një efekt të ndjeshëm mbi rritjen ekonomike dhe mbi taksat dhe tatimet. Fundja, çdo firme të regjistruar rishtazi i kërkohet të deklarojë xhiron dhe, të paktën, të paguajë Tatimin mbi Vlerën e Shtuar (20%), ashtu si dhe çdo punonjësi të ri i duhet të paktën të paguajë sigurimet shoqërore – ato shëndetësore dhe ato për pension[3].

Por pikërisht kjo gjë duket se ka ndodhur: mungesa pothuajse e plotë e ndikimeve prej operacionit si mbi rritjen ekonomike, ashtu dhe në të ardhurat në buxhetin e shtetit për vitin 2016.

Si shpjegohet kjo mospërputhje?

Sipas vlerësimeve[4] të ndryshme ekonomia informale në Shqipëri, para fillimit të operacionit në shtator 2015 dhe duke përjashtuar ekonominë kriminale, mendohet të ketë qenë të rreth 34% e ekonomisë kombëtare ose barazi me 50% të ekonomisë formale (PPB-së).

Një nga efektet e pritshme të aksionit duhet të ishte, logjikisht, kalimi i të paktën një pjese të ekonomisë së zezë në ekonominë zyrtare, pra si rrjedhim një rritje e konsiderueshme e PBB-së; rritja ekonomike e një vendi është, me përkufizim, rritja ekonomisë formale. Për shembull, nëse gjysma e ekonomisë informale do të bëhej legale, atëherë ekonomia shqiptare ose PBB-ja do të rritej me 25%; nëse vetëm një e katërta do të legalizohej, rritja e PBB-së prej saj do të ishte rreth 12%.

Ish-ministri i Financave Cani i vlerësonte efektet e pritshme të operacionit me 330 milionë dollar të ardhura shtesë në vit në buxhet, ose sa 2.8% e PBB – kjo shifër të shpie në një vlerë të ekonomisë informale barazi me rreth 11% të ekonomisë kombëtare, që ish-ministri shpresonte të kalonte nga informaliteti në ekonominë zyrtare (shteti shqiptar nëpërmjet taksave dhe tatimeve merr pothuajse çerekun e vlerës ekonomike ose të xhiros: 25% e 11% ~ 2.8%). Kjo ulje e informalitetit do e çonte nivelin e ekonomisë së zezë në Shqipëri në nivele të afërta me ato të vendeve të tjera të rajonit[5].

Por, ekonomia zyrtare shqiptare në 2016 u rrit vetëm me 3.4%. Një vit më parë, në 2015, rritja ekonomike ishte 2.6%, dy vite më parë ishte 2.1%. Pra një ndryshim prej vetëm 0.8% në rritjen e PPB-së nga rritja e një viti më parë. Ky ndryshim është aq i ulët dhe aq larg nivelit 10%, sa kjo rritje fare mirë mund të ketë ardhur edhe nga efekte të tjera në ekonomi, që nuk kanë lidhje fare me anti-evazionin.

Po ashtu dhe të ardhurat shtesë në buxhetin e vitit 2016 ishin vetëm në nivelin e atyre të viteve më parë: 170 milionë Euro rritje në 2016 kundrejt 91 milionë rritje në 2015 apo 282 milionë rritje në 2014. Nëse zbresim të ardhurat shtesë nga ndërmarrjet shtetërore dhe rimbursimet[6] e pritshme, shtesa e të ardhurave në buxhet bëhet edhe më e ulët. Në 100 milionë Euro të ardhura shtesë është vështirë të gjenden efekte të tjera, përtej rritjes normale së të ardhurave që vjen nga rritja ekonomike vjetore dhe prej efekteve të inflacionit.

Shpjegimi i kësaj mospërputhjeje duhet kërkuar te ndikimi i faktorëve të tjerë, negativë, që çuan në rënie ekonomike dhe në ulje të të ardhurave nga taksat dhe tatimet në nivele të tilla, sa ato kompensuan efektet pozitive të ardhura nga formalizimi i subjeketeve ekonomik dhe i punonjësve informalë[7].

Një nga këta faktorë duhet të jetë fshehja e të ardhurave reale të biznesit, për qëllim të uljes së taksave dhe të tatimeve, nga ana e subjekteve ekonomike – atyre ekzistuese dhe atyre të formalizuara rishtazi. Pra, kundrejt uljes së informalitetit në njërën anë, kemi rritje të evazionit në anën tjetër. Këtu hyjnë p.sh. prerja e kuponëve dhe lëshimi i faturave të shitjes me vlerë më të ulët se sa ajo reale, ose rritja artificiale e shpenzimeve të biznesit, si dhe deklarimi i mallrave të importit në doganë me një vlerë më të ulët se sa çmimi real i importit, duke ulur kështu TVSH-në dhe taksat e tjera.

Një shkak tjetër për mospërputhjen duhet të jetë fokusimi i gabuar i operacionit tek biznesi i vogël – tregtarë të pakicës dhe të vetëpunësuarit – por jo te biznesi i madh, ai që mban pjesën e luanit në nivelin e evazionit dhe të informalitetit (p.sh. xhiroja vjetore e një Bankers-i me 500 milionë dollarë në vit është e barabartë me xhiron e 25 mijë bizneseve të vogla, secila me 20 mijë dollarë xhiro në vit, të mara së bashku).

Si ky shkak, ashtu dhe ai i fshehjes së të ardhurave reale të bizneseve tregojnë shumë, në fakt, për nivelin e ulët profesional të administratës tatimore në njërën anë, dhe për përgatitjen e dobët paraprake të operacionit anti-evazion në anën tjetër.

Por faktori më negativ, që, për mendimin tim, shpjegon dhe paradoksin, duhet të jetë likuidimi i një numri të konsiderueshëm kompanish si pasojë e operacionit – kompanish të rregullta dhe informale – me efekte direkte dhe indirekte në ekonominë kombëtare dhe në rritjen ekonomike të vendit.  Janë disa të dhëna dhe indicie, si dhe disa vlerësime indirekte, që tregojnë se një proces i tillë eliminimi ka ndodhur gjatë këtij operacioni në ekonominë shqiptare:

Së pari, është numri rekord i bizneseve të rregullta të çregjistruara – pothuajse 15 mijë – në muajt pas fillimit të operacionit dhe në vitin 2016, si dhe numri akoma më i madh – mbi 20 mijë vetëm në vitin 2016 – i bizneseve që kaluan në status pasiv, pra ndaluan dorëzimin e bilanceve dhe pagesën e detyrimeve pranë zyrave të tatimeve. Me tendence rritëse: vetëm në pesë muajt e fundit të vitit të kaluar mbi 10 mijë firma kaluan në statusin pasiv. Dy mijë biznese që pezullojnë aktivitetin çdo muaj! Sot më shumë se gjysma e kompanive të regjistruara kanë pushuar aktivitetin ekonomik, nga 28% që ishin në 2014.

Së dyti, ka indicie për një numër të lartë të punonjësve të çregjistruar nga sigurimet shoqërore të bizneseve të rregullta, po ashtu në muajt e parë pas fillimit të aksionit. Në një email të brendshëm të ish-Drejtoreshës së Tatimeve, Shehaj, në nëntor 2015 flitet për mbi 70 mijë vende pune të shkurtuara dhe me punonjësit të çregjistruar përkatësisht nga Sigurimet në vetëm dy muajt e parë pas fillimit të aksionit – në shtator dhe në tetor 2015. Pas kësaj nuk pati më informacione të mëtejshme dhe numri i punonjësve të shtuar në ISSH është vetëm një numër neto, që nuk dallon më vete hyrjet dhe daljet në regjistër.

Së treti, duhet të ketë pasur një numër të konsiderueshëm biznesesh informale – dyqane të vogla dhe të vetëpunësuar – të cilat thjesht zgjodhën që të mbyllin aktivitetin e tyre me fillimin e operacionit. Këto ishin ato biznese të cilat mezi mbaheshin mbi ujë dhe ku taksat e shmangura ishin fitimi i vetëm i biznesit, pra ata sipërmarrës për të cilët kostot e lidhura me formalizimin – kasa, mbajtja e llogaritarit, e inventarit dhe librave të llogarisë – ishin aq të larta, sa vazhdimi i biznesit bëhej pa leverdi. Duke u nisur nga përhapja që kishte dhe ka biznesi i vogël dhe i të vetëpunësuarve në Shqipëri, si dhe nga paniku që shoqëroi operacionin sidomos në javët dhe në muajt e parë tij, ky numër mund të shkojë pa frikë në disa mijëra subjekte që e mbyllën aktivitetin e tyre ekonomik pa kaluar fare nga zyra e regjistrimit.

Së fundmi ka dhe një numër indiciesh të tjera si p.sh. rritja rishtazi e nivelit të kredive të këqija në fillim të vitit 2016 ose rënia e konsumit të energjisë elektrike nga ana e bizneseve, që tregojnë që ekonomia shqiptare kaloi një periudhë krize gjatë këtij viti.

Ndikimet nga ky eliminim i bizneseve mbi rritjen ekonomike të vendit dhe mbi buxhetin kanë qenë të dyanshme: falimentimi i kompanive të rregullta pati ndikim direkt duke zvogëluar ekonominë dhe duke ulur të ardhurat ne buxhet, ndërsa likuidimi i bizneseve informale krijoi efekte indirekte, nëpërmjet uljes së xhiros tek furnitorët të tyre si dhe nëpërmjet uljes së konsumit personal dhe familjar të këtyre ish-sipërmarrësve.

Vlerësimi i saktë i dëmit nga operacioni mbi ekonominë shqiptare është i pamundur, për vetë natyrën informale të aktiviteteve ekonomike të prekura, si dhe nga mungesa e të dhënave të detajuara nga ana e Regjistrit Kombëtar të Bizneseve. Duke supozuar që, në vija të trasha, një në çdo katër biznese informale u mbyll pa u legalizuar fare, pra rreth 15 mijë biznese që iu shtohen 35 mijë firmave të çregjistruara dhe me pezullim aktiviteti, numri në total shkon në 50 mijë firma të prekura. Duke marrë si referencë xhiron vjetore të një biznesi të vogël, pra 20 mijë dollarë, dëmi mund të shkojë deri në 1 miliard dollarë në vit ose sa 10% e PBB-së.

Sot, pothuajse dy vite pas fillimit të operacionit, mund të thuhet që ai u planifikua keq, u nis në në një moment të papërshtatshëm – në mes të vitit fiskal dhe në një situatë krize për ekonominë shqiptare – dhe u zbatua edhe më keq, nga një administratë jo-profesionale dhe e pamotivuar, në stilin e aksionit “me goditje të përqendruar” kryesisht mbi biznesin e vogël dhe të vetëpunësuarit, me pasoja të rënda ekonomike dhe sociale për një pjesë të konsiderueshme të popullsisë shqiptare.

Aksioni nxori vërtet një numër të madh firmash dhe punonjësish nga informaliteti në ekonominë formale, por ai njëkohësisht likuidoi po ashtu një numër të lartë subjektesh të rregullta dhe informale, pra në vend që të çonte në kalimin e tyre nga ekonomia e zezë në atë zyrtare, ai çoi në fakt në eliminimin e një pjese të konsiderueshme të ekonomisë kombëtare. Në vend të një batice, që vjen ngadalë dhe bën presion konstant për të nxjerrë “mbi ujë” bizneset informale dhe xhiron e fshehur, operacioni i ngjau më tepër një cunami të rrëmbyeshëm, qorrazi, që jo vetëm shkatërroi shumë nga bizneset e fshehura por që fundosi dhe shumë prej firmave të rregullta.

Si shkarkimi i ish-ministrit të Financave, vetëm gjashtë muaj pas fillimit të aksionit, ashtu dhe pranimi nga ana e Ramës, edhe pse me gjysmë zëri, i rezultateve të pakënaqshme nga reforma kundër informalitetit nuk rregullojnë dot gjë në dëmet dhe pasojat që ky aksion i shkaktoi ekonomisë shqiptare. Rritja prej 3.4% e ekonomisë zyrtare për 2016, me të cilën krenohet qeveria, është më tepër një gjethe fiku që nuk mbulon dot as dështimin e “anti-evazionit” dhe as tkurrjen e ekonomisë kombëtare, si pasojë direkte e këtij operacioni.


[1] 39 mijë subjekte në 2015 dhe pothuajse 16 mijë në 2016.

[2] INSTAT: TË DHËNA ADMINISTRATIVE TË TREGUT TË PUNËS/Punësimi sipas burimeve administrative dhe sektori bujqësor T1 2012 – T4 2016

http://www.instat.gov.al/al/themes/tregu-i-punës.aspx?tab=tabs-5

[3] Kjo vlen edhe në rastet se punonjësi nuk paguan tatim mbi të ardhurat, kur rroga është nën nivelin minimal për tatim.

[4] Vlerësimet shkojnë nga 30% deri në mbi 50% të ekonomisë kombëtare:

https://www.s-ge.com/sites/default/files/cserver/publication/free/wirtschaftsbericht-albanien-1606.pdf

http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/Albanien/Wirtschaft.html

http://www.sueddeutsche.de/wirtschaft/groesste-schattenwirtschaft-europas-deutschland-arbeitet-schwarz-1.1695472-2

[5] Informaliteti në vendet e Evropës Juglindore luhatet rreth 30%, në BE në nivelet 19 -20% të PBB-së.

http://www.handelsblatt.com/politik/international/studie-schattenwirtschaft-in-europa-geschrumpft/8169978.html

[6] Rimbursime prej 37 millionë Euro për Bankers dhe 17 milionë për TAP.

[7] Duke përjashtuar këtu gabimet statistikore; rritja ekonomike edhe mund të ketë gabime në vlerësim për vetë mënyrën se si ajo llogaritet, por të ardhurat në buxhet janë faktike, pra nuk lënë hapësirë për luhatje statistikore.

FAKE, BUT FUN

Mediat e Tiranës, portalet dhe gjithfarë burime të tjera lajmesh botuan këto ditë një “artikull” a “intervistë” e cila i atribuohej z. Mark Gjonaj, anëtar i asamblesë së shtetit të New York-ut, ku ngrihej alarmi për blerjen e mass mediave në Ballkan nga Rusia.

Pas protestës që pritej nga ana e ambasadës ruse në Tiranë, ia behu edhe përgënjeshtrimi i zotit Gjonaj, i cili lajmëroi botërisht se nuk ka asnjë lidhje, as ai as stafi i tij, me artikullin e shpërndarë.

Dikush duhej të mbante përgjegjësi për këtë mashtrim; por kjo vështirë të ndodhë, në kohën kur mediat në Tiranë e kanë ulur kaq shumë stekën e profesionalizmit, sa të mos i dalin më zot asgjëje që publikojnë.

Artikulli kinse i Mark Gjonajt u shpërnda si FAKE NEWS, por do të ketë qenë edhe PSY-OP; me gjasë, Rusia si çdo fuqi tjetër e madhe në Ballkan kërkon të kontrollojë edhe ndonjë media.

Por publikun sërish e gënjyen; siç po e gënjejnë përditë gjatë kësaj fushate elektorale dhe siç e kanë gënjyer sistematikisht edhe më parë. Publiku në fakt po dëshiron të gënjehet, sepse është mësuar t’i përdorë mediat në mënyrë “terapeutike” ose “rekreacionale”.

Disa nga mediat që morën pjesë në përhapjen e lajmit të rremë, sot kishin lajmëruar edhe për përgënjeshtrimin: pa e shmangur dot paradoksin. Tek e fundit, nëse ti ke gënjyer dje, pse duhet të të besojmë sot? Po sikur të jetë edhe përgënjeshtrimi FAKE NEWS?

Pa çka se është në interes të gazetarëve vetë – që kanë mbijetuar, që do të kenë mbijetuar – që të kërkojnë identifikimin dhe ndëshkimin e përgjegjësve për këtë fiasko.

Një mënyrë si të arrihet kjo, është që t’u kërkohet mediave të deklarojnë çdo herë BURIMIN e një lajmi që japin; dhe nëse e kanë gjetur lajmin me mjetet e veta, t’i dalin zot po aq botërisht; të thonë se këtë lajm E KEMI VERIFIKUAR NE VETË.

Sot për sot, mediat ia vjedhin lirisht lajmet njëra-tjetrës, aq sa lexuesi e ka praktikisht të pamundur të marrë vesh se nga vjen ky apo ai informacion. Deklarimi i burimit, në këtë kontekst, nuk është shkelje e privatësisë, por shenjë serioziteti dhe profesionalizmi; sa kohë që një lajm nga agjencia Reuters ka më shumë besueshmëri se një lajm i dëgjuar në kafenenë “Reuters.”

Ka burime lajmesh që i dalin zot informacionit që shpërndajnë, dhe ashtu edhe ndërtojnë një reputacion besueshmërie. Nëse këtë qëndrim e adoptojnë edhe mediat në Tiranë, ky do të ishte një hap i parë drejt diferencimit të tyre, sipas seriozitetit të raportit që vendosin me publikun.

Deklarimi i detyrueshëm i burimit ndoshta do t’i vinte fre edhe shtegtimit të lirshëm të lajmeve (dhe të artikujve) nga një media në tjetrën dhe nga një portal në tjetrin; duke i shërbyer edhe mbrojtjes të së drejtës së autorit.

Kjo mund t’u kërkohej mediave me ligj, brenda logjikës së copyright-it dhe në frymën e legjislacionit përkatës; por mediat mund edhe t’ia impononin vetes, në kuadrin e etikës profesionale.

Turpi që sapo ndodhi me lajmin për z. Mark Gjonaj kushedi do të harrohet shpejt nga fajtorët; por kjo nuk e bën më pak të rëndë ngjarjen. Pavarësisht nga pritmëritë e ulëta të publikut sot dhe nga statusi i ulët që kanë sot mediat, sa i përket profilit etik dhe besueshmërisë, unë sërish besoj se është e drejtë e përdoruesve të informacionit shqip që të mos gënjehen prej mediave publike.

Përndryshe, nëse vazhdojmë t’i trajtojmë mediat si burime argëtimi dhe për të konfirmuar fantazitë dhe paranojat që kemi, veç i ndihmojmë statu quo-së dhe sundimit të Tjetrit mbi mendjet tona.

JU FLET NJË SHËRBËTOR I POPULLIT

Të dashur qytetarë dhe vizitorë, motra dhe vëllezër, kolegë, miq dhe dashamirës, ndjekës të mi dhe të ndjekur prej meje,

Më lejoni ta nis me një reminishencë nga letërsia, dhe pikërisht me romanin e Qamil Buxhelit, “Karriera e zotit Maksut”, ku vend qendror në fabul zë pikërisht përurimi i një nevojtoreje të re publike, dhuratë e Naltmadhnisë Zogu I për nënshtetasit e komunës.

Nuk ishte hera e parë dhe doemos as e fundit që ngjarje të tilla, domethënëse në vetvete, u tërheqin vëmendjen kronikanëve. Dua t’ju sjell në vëmendje edhe një roman frëng, “Skandalet e Closhmerlit” (titulli origjinal “Clochemerle”) nga Gabriel Chevalier, ku edhe aty rrëfehet festa e madhe që shoqëroi përurimin e një urinoreje – edhe ajo dhuratë për banorët e shumëvuajtur të qytezës.

Nevojtorja e romanit të Buxhelit ish e ndarë në dy seksione: “Milet” dhe “Autoritete”; nuk parashikohej gjë për gratë, sepse aso kohe gratë nuk para lëviznin shumë në rrugë, dhe aq më pak rrinin aty aq gjatë sa t’u duhej të përdornin shërbimet higjienike.

Përkundrazi, në romanin frëng bëhej fjalë për një urinore, ose një institucion thjesht burrnor, ku gruaja është deri edhe biologjikisht e përjashtuar. Ka pasur urinore deri vonë në Tiranë: edhe unë, që jam kaq i ri, i mbaj mend kërcinjtë nervozë, qime-rralluar të klientëve, që dukeshin përmes fund-mureve të hapura, siç i mbaj mend edhe shkundjet e vrullshme që u bënin supeve (dhe hallateve), para se të mbërtheheshin dhe të vazhdonin jetën mjerane përjashta.

Një popull që jeton mirë dhe e kalon kohën duke u zbavitur përjashta, do t’ia ketë herët a vonë nevojën këtij shërbimi; dhe një administratë publike e vëmendshme nuk pret që të organizohen për këtë protesta dhe bojkote, të ngrihen çadra, të shpallen greva urie dhe të ndoten hapësira të destinuara për përdorime të tjera, para se të hyjë në veprim.

Nevojtoret publike, të vendosura strategjikisht në zona me dendësi të lartë shëtitësish, jo vetëm që mbrojnë pastërtinë dhe dinjitetin e njerëzve, por edhe i mbajnë këta të shëndetshëm.

Qëmtuesit e kurioziteteve historike do ta mbajnë mend një nga legjendat që qarkullojnë, për vdekjen e astronomit danez Tycho Brahe: sipas atij varianti, dijetarit të madh i plasi fshikëza e urinës gjatë një banketi të bujshëm, meqë përtonte të ngrihej nga vendi dhe të shkonte të urinonte, se nuk donte ta linte qejfin përgjysmë. Po guxoj të shtoj se nevojtoret e atij banketi do të kenë lënë shumë për të dëshiruar, shumë për të dëshiruar!

Një nevojtore publike e hapur për të gjithë nevojtarët, pa dallim krahine, gjinie, seksi, statusi social, orientimi seksual dhe feje, do të garantonte që fatkeqësi të tilla krejt të shmangshme, si kjo e Brahe-s të mos i ndodhnin më kujt. Ne nuk do ta lëmë më Tycho Brahe-n të vdesë.

E megjithatë, kohët janë të tilla kur, pavarësisht nga arritjet e shkencës dhe të dijes së menaxhimit të qytetarëve, edhe kontributi më i çinteresuar i administratës publike për qytetin shihet me lupë zmadhuese, për të pikasur atje abuzimet ose defektet teknike dhe për t’i përdorur ato politikisht.

Le pastaj po t’i shkrepet ndonjë romancieri dhe të na zërë e të na qesëndisë të gjithëve…

Mbaj mend se nëna ime e mirë kujdesej, kur isha i vogël, që të vishja gjithnjë ndërresa të pastra para se të dilja: larg qoftë të ndodh ndonjë aksident, thoshte, dhe përfundon në spital. Infermierja që do të t’i presë pantallonat me gërshërë dhe do të t’i shohë e skandalizuar brekët e palara, doemos do të pyesë e skandalizuar: mirë ky aguridhe që kaq di kaq bën, po ajo nënë si e ka lënë djalin kështu?

Ja që edhe shërbime të tilla modeste, si nevojtoret publike, u ngjajnë të brendshmeve të qytetit: sa më të dëlira, aq më pak ankth provojmë përballë së papriturës, aq më krenarë ndihemi kur shoqërojmë atje turistin që mund ta ketë tepruar me birrën, ose kur shpëtojmë nga sikleti një prostatë të plakur, që nuk pret dot sa të arrijë në shtëpi.

Prandaj çdo nevojtore publike e ndërtuar rishtas përfaqëson jo vetëm shqetësimin e institucioneve për jashtëqitjen e qytetarëve, por edhe seriozitetin me të cilin u qaset administrata e tanishme këtyre nismave dhe gjakimeve.

Sot nuk jemi më në kohën e karrierës së zotit Maksut, kur një komune i mjaftonte të kujdesej veç për seksionin e autoriteteve, pa u bërë merak për pjesën tjetër të nevojtores, atje ku shkonte për t’u liruar populli i thjeshtë dhe të vobegtit.

Mjediset tona të reja sanitare janë rigorozisht inkluzive dhe mundohen, brenda mundësive të mediumit, që jo vetëm të ndihmojnë përdoruesin me çfarë ai ka nevojë të ngutshme, por edhe të edukojnë çdo qytetar me norma higjienike të standardeve europiane.

Nënat me fëmijë, invalidët e luftës dhe të punës, përfaqësuesit e pakicave urbane dhe veçanërisht qytetarët e të gjitha orientimeve seksuale, do të gjejnë në nevojtoret tona publike qetësi, komoditet dhe shërbim të klasit të parë; ose atë vend të rrallë ku njeriu mund t’ia lejojë vetes deri edhe të shihet në pasqyrë.

Ish-Kryetari i Bashkisë së Stockholmit, miku im Sten Nordin, u pat shprehur një herë: “Më thuaj në ç’nevojtore shkon, të të them se cili je.” Cili prej nesh nuk është ndodhur ngushtë kur e ka dëgjuar këtë thënie për herë të parë?

Ne ende nuk i kemi mundësitë financiare dhe kapitalin kulturor të Stockholm-it; por vullneti nuk na mungon, as imagjinata. Nëse dje do të prisnim nga “shteti” që të na i zgjidhte hallet edhe në lëmin aq delikat të jashtëqitjes urgjente, sot të njëtat synime kemi mundësi t’i arrijmë nëpërmjet partneritetit publik-privat, të cilin mund ta përfytyrojmë si dy pasqyra të vëna përballë njëra-tjetrës.

Administrata vë në dispozicion truallin, kanalizimet dhe vullnetin e mirë, sikurse siguron fuqinë punëtore dhe ekspertizën teknike e antropologjike; privati kujdeset për projektimin dhe implementimin e objektit; dhe taksapaguesi, në momentin që vë atje këmbë për të kryer nevojat, e ndien veten në kontroll dhe në komandë, sepse në çdo moment mund të verifikojë si janë shpenzuar kontributet e tij, nëpërmjet edhe app-it që kemi zhvilluar ad hoc, gjithashtu në partneritet me Microsoft, Apple, Samsung dhe Google dhe që mund të shkarkohet falas.

Nëse urinorja e Clochemerle-it u ngrit si monument i seksizmit vulgar, që sundonte jetën publike në provincën franceze; nëse haleja anadollake – më lejoni ta quaj kështu – e zotit Maksut përfaqësonte mbretërinë e Zogollit, me avujt dhe duhmat e saj; çdo nevojtore publike jona nis nga qytetari dhe përfundon te qytetari, duke respektuar doket dhe kulturën lokale, por edhe traditën e lashtë të mikpritjes të vendbanimeve tona e sidomos të banorëve përkatës.

Këtë nevojtore uniseks që po përurojmë sot, me projektin çmim-fitues të arkitektit të madh holandez Tod Klaas dhe të studios kontinentale ZEITNOT; dhe të ngritur me ndihmën bujare të Bankës për Progres të Kuvajtit, Rajonit të Basilicata-s në Itali, Shoqatës “Birra Peja”, Restorantit “Deliallisi”, Universitetit “Fazilet”, pop-star-it sloven Feno Barbytal dhe gjigantit gjerman të fibrës farmaceutike Zellul, duam që të gjithë ju, përdoruesit të saj, ta përjetoni tash e tutje si një instalacion bashkëkohor antiseptik që kombinon majolikën me ujin të bollshëm, të ftohtë dhe të ngrohtë; sapunin me bimë mjekësore të Çajupit me letrën pastruese 100% të ricikluar; muzikën shplodhëse të ambientit me bardhësinë e neonit ekologjik; si një kremtim të pafajshëm i freskisë dhe i dritës.

Dëshira jonë – e të gjithëve ne që e bëmë natën ditë dhe ditën natë për ta dorëzuar objektin në afat – është që qytetari, pasi të ketë kryer punë, të dalë që këtej duke u ndier njeri më i mirë se ç’hyri. Më i ngritur, më i kthjelluar, më altruist, më mendjehapur, me hapin më të lehtë dhe trupin më të hedhur. Një dëshirë ambicioze, vërtet, por jo më shumë ambicioze se dëshira që patëm për instalacionin higjienik, që e shohim sot të bërë realitet, ose institucion të jetës sonë të përditshme.

Dhe mos harroni që javën tjetër do të takohemi sërish, tek ekspozita e artit bashkëkohor urban, në mjediset tërësisht të rehabilituara dhe të rinovuara të galerisë open-air “Duchamp” mu poshtë Urës së Lanës, te Bulevardi i Madh; ku nuk do të mungojnë, as atje, serviset higjienike si pjesë e qytetit por edhe e ekspozitës vetë.

Ju falënderoj për vëmendjen,

OPOZITA E MOHUAR NË SHQIPËRI

nga Armend Mazreku*

Në një shkrim të botuar në mbarim të Luftës II Botërore, intelektuali, filozofi dhe novelisti i famshëm francez, Jean-Paul Sartre, shkruante provokueshëm se populli francez kurrë nuk kishte qenë “më i lirë se sa gjatë pushtimit gjerman.”[i] Me këtë, natyrisht, ai nuk nënkuptonte që pushtimi gjerman ishte një gjë e mirë që u kishte ngjarë francezëve – përndryshe, i gjithë kontributi i tij në kuadër të Rezistencës franceze; i gjithë aktiviteti i tij intelektual i mbas-Luftës II Botërore; dhe e gjithë vepra e tij letrare e filozofike nuk do të kishin kurrfarë kuptimi.

Ajo që kishte në mendje me këtë teoremë politike; dhe, siç në të vërtetë, e sqaron edhe vetë në artikull, ishin dy gjëra tejet të vlefshme: E para, që, gjatë pushtimit gjerman, terrori nazist kishte depërtuar aq thellë në indin shoqëror francez sa edhe gjesti ose veprimi më i vogël kundër tij merrte peshën e angazhimit solemn politik. Siç pohonte edhe vetë Sartre:

Për shkak se venomi nazist u zhyt në mendjet tona, secili mendim i duhur kundër tij ishte një pushtim në vetvete. Për shkak të një policie të gjithëpushtetshme, që përpiqej të na mbante gojën mbyllur, çdo fjalë merrte vlerën e një deklarate parimesh. Për shkak se ata na gjunjëzuan, secili nga gjestet tona kishte peshën e angazhimit solemn [politik].[ii]

Dhe gjithashtu, por jo më pak e rëndësishme, që, gjatë okupimit gjerman, francezët ishin të lirë ngase duke qenë në zgrip të “çastit asgjësues” – siç i referohej ndryshe vdekjes Georges Bataille – secili gjest bëhej mishërim i lirisë autentike. Siç deklaronte edhe vetë:

[M]izoria e armikut na çoi në skajet e kësaj gjendje [vdekjes], duke na detyruar kështu që t’i bëjmë vetes pyetje që kurrë nuk do t’i bënim në kohë paqeje. Të gjithë ne…e pyesnim veten me ankth: “Nëse më torturojnë, a do të jem në gjendje të hesht?” Kësisoj, çështja themelore e lirisë u shtrua para nesh, dhe ne u sollëm në prag të njohjes më të thellë që njeriu mund të ketë për vetveten.[iii]

Mbaj mend që, në vitin 2011, në një “tribunë” me studentë e aktivistë politikë në Kosovë, ligjëruesi i Filozofisë Politike dhe Estetike, Orgest Azizi, i pat bërë një lexim të mrekullueshëm kësaj teoreme të famshme të Sartre-t në kontekst të Idesë së Universitetit në botën shqiptare, ku me të drejtë konstatonte se, shqiptarët e Kosovës, por edhe ata që jetonin (jetojnë) në Shqipëri e vise tjera në Ballkan, kurrë nuk kanë pasur më shumë Universitet se sa gjatë kohës së sundimit serb. Siç thoshte edhe vetë, “Kurrë nuk kemi pasur aq shumë, aq intensivisht Universitet, sesa në kohën e sundimit serb, sesa në kohën kur ai ishte i ndaluar.”[iv]

Pra, në kohën kur Universiteti i Prishtinës ishte i ndaluar, sipas Azizit; “kur pushtuesi serb deklaronte se s’ka Universitet, se diplomat e Universitetit të Prishtinës nuk vlenin gjë dhe njerëzit që e popullonin atë nuk ishin studentë,” Universiteti, në këndvështrimin e tij, ishte pikërisht “një vend mirëfilli politik dhe studenti një figurë politike absolute.”[v] Siç sqaronte më tej Azizi:

Në vitet ’90 pushteti serb shpallte [që] s’ka universitet në Kosovë. Komuniteti politik i studentëve dhe profesorëve përgjigjej: Ne jemi Universitet dhe universiteti është vendi me intensiv i ekzistencës politike të Kosovës, ikona e kësaj ekzistence dhe vendi i artikulimit të saj. Sot, pushteti vendas na thotë se ka, në republikën e Shqipërisë dhe të Kosovës, universitete plot, publike e private: e Ne përgjigjemi: në hapësirën shqiptare sot s’ka Universitet. Universiteti është i munguar, i mohuar, i pabanuar e papopulluar, apo edhe aktivisht i ndalur. Fakti që shumë institucione, banesa e pallate mbajnë në ballinë të tyre një emër të tillë, jo vetëm nuk është kundër-argument, por është vetë shenja e sa më sipër, është kushti i bjerrjes së Universitetit në Idenë e vet.[vi]

Duke u bazuar në këto dy konstatime-teorema politike të Sartre-t dhe Azizi-t, në një mënyrë të përngjashme, besoj, do të mund të konstatonim edhe ne për opozitën në Shqipëri: që më shumë ka pasur Opozitë gjatë pushtimit nazi-fashist dhe sundimit komunist, sesa që ka pasur e ka në periudhën e “pluralizmit politik.”

Ndonjë lexues, ma ha mendja, do të ma tërheq vërejtjen sakaq:

  • Ore, ke shkalluar nga mendja ti?
  • Po si guxon të postulosh që më shumë ka pasur Opozitë gjatë pushtimit nazi-fashist e sundimit komunist, sesa që ka tani që kemi mbi një qind parti politike, me qindra e mijëra organizata jo-qeveritare, me dhjetëra portale e gazeta, televizione, e çka jo tjetër?

Sa i përket pjesës së parë të pyetjes, më lejoni të siguroj akësecilin që, për fat të mirë, nuk kam harlisur akoma mendërisht; kurse sa i përket pjesës tjetër të pyetjes – që si guxokam të shpall që në Shqipëri ka më pak Opozitë tani, krahasuar me kohën e pushtimit nazi-fashist dhe sundimit komunist – do të përpiqem të sqaroj në vijim të shkrimit. Por, paraprakisht, nëse më lejohet, do të doja të qartësoj se çfarë (nën)kuptoj kur them që një subjekt i caktuar është Opozitë e sistemit; sepse, me sa kam parë e dëgjuar kohëve të fundit, kam përshtypjen se shënjues të tillë: të-qenit-në-opozitë, të-qenit-opozitë, dhe të-bërit-opozitë sikur nuk kuptohen mirëfilli nga ana e politikanëve, gazetarëve dhe analistëve.

E para, siç dhe rëndom përdoret në vokabularin liberal-parlamentar, presupozon hapësirën formale dhe të rezervuar për të gjitha ato parti politike që nuk arrijnë të fitojnë pushtetin dhe, si rrjedhim, ngelin në-opozitë. Normalisht, edhe partitë në-opozitë do të duhej të pozicionoheshin ideo-politikisht kundër partisë/ve në pushtet. Por, duke qenë se konfliktet ideopolitike janë fashitur tashmë si rrjedhojë e rendit hegjemonik neoliberal; dhe duke qenë se partitë politike në Shqipëri (dhe në vende të tjera) qëndrojnë pothuajse për gjëra të njëjta sa i përket politikës, ekonomisë, shtetit, dhe shoqërisë, atëherë e vetmja arsye pse thuhet që një parti është në-opozitë, është për të treguar që ajo nuk është në pushtet. Përndryshe, duke përjashtuar Lëvizjen Vetëvendosje në Kosovë – e cila menjëmend është subjekt i vetëm politik shqiptar që ka artikuluar një kritikë shoqërore, ekonomike e politike – të gjitha partitë e tjera, në-opozitë a pushtet qoftë, janë parti të sistemit.

Në kontrast, të-qenit-opozitë, nga ana tjetër, nënkupton subjektin politik (jo domosdoshmërisht partinë politike) që, përveç që është në-opozitë, pozicionohet edhe ideo-politikisht në marrëdhënie polemike, agonistike, antagonistike, ose konfliktuale me sistemin në fuqi. Për shembull, nëse një parti e djathtë ose konservatore është në pushtet, dhe ajo mbërrin të shtrijë hegjemoninë e vet, siç do të thoshte filozofi i famshëm Italian, Antonio Gramsci, në sferën eko-sociale, politike dhe kulturore; dhe nëse, në anën tjetër, kemi një forcë, parti, organizatë, lëvizje a bllok të majtë që pozicionohet ideologjikisht kundër rendit hegjemonik që ka etabluar partia e djathtë, atëherë mund të themi se kjo e fundit, së bashku dhe me forcat e tjera progresiste në shoqëri, është menjëmend Opozitë e sistemit.

Megjithatë, për të qenë Opozitë e sistemit nuk është e thënë të jesh brenda institucioneve të sistemit; këtë punë mund ta bësh fare mirë edhe duke qëndruar jashtë. Shembuj të tillë kemi Lëvizjen Vetëvendosje në Kosovë, nga viti 2005 deri në vitin 2010, dhe Organizatën Politike në Shqipëri – e cila, edhe pse akoma jo një lëvizje politike, lirisht mund të thuhet se është e vetmja organizatë politike anti-sistem në Shqipëri. Po ashtu, përveç formacioneve socio-politike, Opozitë e sistemit mund të jenë edhe poetë, artistë, shkrimtarë, intelektualë, studentë, etj. Rrjedhimisht, mund të jesh Opozitë e sistemit duke mos qenë fare parti politike në-opozitë, sikundër që mund të jesh në-opozitë dhe të mos jesh fare Opozitë e sistemit (p.sh., Partia Demokratike në Shqipëri momentalisht, Lidhja Demokratike e Kosovës (kur ishte në opozitë), Aleanca për Ardhmërinë e Kosovës, e kështu me radhë).

Ndërkaq, nëse një parti parlamentare është në-opozitë, dallon nga pikëpamja ideologjike me partinë në pushtet; dhe, krahas kësaj, realizon aksione radikale kundër një sistemi të caktuar politik, shoqëror, ekonomik, etj., atëherë mund të themi se ajo është jo vetëm në-opozitë, jo vetëm opozitë, por edhe bën opozitë. Shembull emblematik i një subjekti të tillë, mendoj është prapë Lëvizja Vetëvendosje në Kosovë. (Siç dihet, në dy palë zgjedhjet e fundit parlamentare, të mbajtura në vitin 2010 dhe 2014, ajo nuk mbërriti të bëhej partia e parë në vend; dhe, si rrjedhim, mbeti në-opozitë. Megjithatë, ajo që e ka dalluar Lëvizjen Vetëvendosjen gjatë kësaj kohe, nuk është fakti që ajo mbeti në-opozitë – sepse, më parë, siç e dimë, në-opozitë kanë qenë edhe Partia Demokratike e Kosovës, Lidhja Demokratike e Kosovës, Aleanca për Ardhmërinë e Kosovës, e kështu me radhë; por fakti që ka qenë edhe Opozitë e sistemit, edhe ka bërë Opozitë (duke ndërmarrë aksione radikale në kundërshtimin e koordinatave të sistemit politik dhe ekonomik në Kosovë).

Prandaj dhe kur them që në Shqipëri ka më pak Opozitë tani, sesa gjatë pushtimit nazi-fashist e sundimit komunist, kam parasysh mungesën e organizatave, partive, lëvizjeve, etj., që ideopolitikisht i kundërvihen sistemit ekzistues ekonomik, shoqëror, politik, kulturor, e të tjerë. Po, parti politike kemi sa të duash, por, siç thashë më lart, të gjitha ato janë parti të sistemit – çka do të thotë se qëndrojnë për gjëra të njëjta. Për shembull, të gjitha, pa përjashtim, kanë privatizuar e shitur pasurinë publike.

Të gjitha, pa përjashtim, kanë plaçkitur e shkatërruar pasuritë publike.

Të gjitha, pa përjashtim, kanë shkatërruar shtetin social e demokratik.

Të gjitha, pa përjashtim, janë parti të korrupsionit, drogës e krimit të organizuar.

Të gjitha, pa përjashtim, janë parti klienteliste.

Të gjitha, pa përjashtim, janë parti oligarkike.

Të gjitha, pa përjashtim, janë parti kleptokratike.

Të gjitha, pa përjashtim, janë parti servile ndaj ndërkombëtarëve.

Të gjitha, pa përjashtim, duan integrime euro-atlantike.

Të gjitha, pa përjashtim, kanë kapur institucionet e pavarura, agjencitë e pavarura, mediat e pavarura, e kështu me radhë…[vii]

Në kontrast, në kohën e pushtimit nazi-fashist, ta zëmë, ekzistonin me dhjetëra organizata e parti politike – të cilat, përveç që i kundërviheshin Partisë Fashiste të Shqipërisë dhe pushtimit nazi-fashist në përgjithësi, dallonin njashtu ideologjikisht me njëra tjetrën. Për shembull, Partia e Legalitetit angazhohej për rikthimin e monarkisë në Shqipëri. Partia e Ballit Kombëtar, më në krye Mit’hat Frashërin, propagandonte idenë e bashkimit të shqiptarëve në një shtet të vetëm (edhe pse, nga perspektiva e komunistëve, Partia e Ballit Kombëtar dhe lëvizje të tjera nacionaliste shiheshin si bashkëpunëtore e pushtuesve nazi-fashistë). Dhe, natyrisht, komunistët – të cilët, përveç luftimit të pushtuesve nazi-fashistë, donin që regjimi komunist të etablohej në Shqipëri, dhe të mos lejonin që Shqipëria të përqafojë kapitalizmin, liberal-demokracinë, ose të orientohej kah Perëndimi.

Pra, edhe pse nën pushtimin nazi-fashist, formacionet e kohës (me përjashtim të Partisë Fashiste të Shqipërisë) i kundërviheshin hapur sistemit nazi-fashist; dhe, veç kësaj, ndanin botëkuptime të ndryshme ideopolitike – në lidhje me atë se si Shqipëria do të duhej të organizohej e orientohej politikisht, ekonomikisht, ndërkombëtarisht, e kështu me radhë.

Më pas, siç e dimë, me mposhtjen e forcave nazi-fashiste nga ana e Aleatëve, komunistët eliminuan të gjitha forcat e tjera politiko-shoqërore të kohës; dhe, kësisoj, etabluan sistemin një-partiak në Shqipëri, ku askush nuk lejohej të ushtronte ndonjë aktivitet në kundërti me regjimin e kohës. Megjithatë, dhe pavarësisht kësaj, sistemi komunist nuk arriti kurrë të eliminonte tërësisht Opozitën, meqë shumë poetë, shkrimtarë, artistë, priftërinj, hoxhallarë, pasunarë, të varfër, studentë, intelektualë, komunistë idealistë, organizata e lëvizje ilegale, i kundërviheshin hapur e fshehtas këtij sistemi. Jo rastësisht, ta zëmë, mbi 34 mijë ishin arrestuar, burgosur e dënuar për arsye politike; rreth 60 mijë të tjerë ishin internuar në kampe përqendrimi; rreth 1 mijë të tjerë kishin vdekur nga torturat në burgje; rreth 300 të tjerë kishin humbur aftësitë mendore; dhe mbi 5 mijë të tjerë ishin vrarë.

Sigurisht, shumë nga këta kanë qenë edhe të pafajshëm. Megjithatë, ky shpjegimi që “viktimat” e komunizmit ishin të gjitha të pafajshme më është dukur gjithmonë i tejthjeshtëzuar. Sepse, në sistemet totalitare – të cilat, siç e dimë, kontrollojnë çdo aspekt të ekzistencës njerëzore – secili mendim, secila ëndërr, secila poezi, secila vepër, secili gjest… merr kuptim politik dhe, rrjedhimisht, është i dënueshëm nga sistemi totalitar. Madje, mendimi im është që, duke i viktimizuar “viktimat” e sistemit totalitar, ne, në një mënyrë ose tjetër, jemi duke thënë që ata kanë vdekur e përvuajtur pa asnjë arsye, duke bërë kështu zhvlerësimin e gjithë heroizmit të tyre për t’u përballur me sistemin komunist të kohës.

Në këtë kuptim, dhe po t’i referohem sërish asaj çfarë thoshte mrekullueshëm Azizi, do të mund të thonim edhe ne për opozitën në Shqipëri: përgjatë viteve 1945-1991, pushteti i kohës deklaronte që s’ka opozitë në Shqipëri; komunitete të ndryshme njerëzish i kundërpërgjigjeshin: Ne jemi Opozita e sistemit totalitar, e Partisë Komuniste, e Real-Socializmit, dhe Diktatorit Hoxha. Ndryshe, pse duhej që sistemit komunist të persekutonte mbi 34 mijë njerëz politikisht; të internonte mbi 60 mijë të tjerë në kampe përqendrimi; të mbyste rreth 1 mijë të tjerë nga torturat në burgje; dhe t’i vriste e pushkatonte mbi 5 mijë të tjerë?

Sot, ndërkaq, politikanë, gazetarë, përfaqësues të shoqërisë civile, analistë, e të tjerë si soji i tyre, na thonë se ka opozitë në Shqipëri. Ne i kundërpërgjigjemi: Sot, në Republikën e Shqipërisë nuk ka Opozitë. Po, ka plot parti politike, organizata jo-qeveritare, medie, e kështu me radhë, po Opozitë nuk ka. Sepse, siç e përmenda më parë, të gjitha qëndrojnë për gjëra të njëjta.

Prandaj dhe qëndrimet e shpeshta të tipit: “Nuk mund të ketë zgjedhje pa opozitën,” “mirë shumë që edhe opozita do të garojë në zgjedhje,” janë qëndrime menjëmend idiotike; sepse, fakti që Partia Demokratike nuk qeveris me vendin më, por simotra e saj – Partia Socialiste – nuk e bën atë domosdoshmërisht Opozitë. Sigurisht, ajo është në-opozitë, – nëse me këtë kemi parasysh hapësirën e rezervuar për partitë që nuk kanë arritur të fitojnë shumicën parlamentare në kohën e zgjedhjeve të përgjithshme. Por, të qenit në-opozitë, dhe të qenit Opozitë, nga siç e thashë edhe më lart, janë dy gjëra krejtësisht të ndryshme.

(*) Armend Mazreku ka mbaruar studimet e Magjistraturës në SHBA dhe aktualisht është doktorant per Filozofi/Teori Politike në Universitetin e Torontos, Canada.


 

[i] Jean-Paul Sartre, “The Republic of Silence,” te The Aftermath of War, trans. Chris Turner (London: Seagull Books, 2008), pp. 3-6.

[ii] Po aty.

[iii] Po aty.

[iv] Orgest Azizi, “Ideja e Universitetit” (ligjëratë, Biblioteka Kombëtare Universitare, Prishtinë, Kosovë, 19 Mars, 2011). E qasshme në: https://www.youtube.com/watch?v=OAU2CkxDZus.

[v] Po aty.

[vi] Po aty.

[vii] Ky është një problem i madh i demokracive liberale në përgjithësi, sepse, në vend që të krijojë ndarje të njëmendta ideopolitike: i majtë vs. i dajthtë, konservator vs. liberal, krijon kësi lloj ndarjesh formale: Pozitë vs. Opozitë, që nuk kanë kurrfarë përmbajtje reale.

LIBRA LIRSHËM LEXUAR

Edhe sivjet kam lexuar plot libra. Ja një listë e tyre, që gjithsesi nuk mëton të jetë shterruese:

– Geraldine Shields, Ecja e maces nëpër natë (titulli origjinal: Catwalk in the dark, përktheu nga anglishtja: Mimoza McAdams), roman, Sh. B. Rilindja (1996), fq. 385, blerë mijëvjeçarin e kaluar, s’më kujtohet mirë se ku;

– Venemin Kodra, Pesha e padukshme e reve, roman policesk, Sh. B. Nëntori (2014), fq. 188, marrë hua nga biblioteka e mikut tim A.V. (nuk ia ktheva më kurrë);

– Bleri Kondi, Rënoja të reja, tre poema, Sh. B. Naim Frashëri (1989), fq. 215, blerë nën plepin e parafundit të qoshes verilindore të bordurës te Parku Rinia;

– Ilion Spiro dhe Halit Nallbani, Roli i germës ‘ë’ në Lidhjen e Prizrenit, esé historike, Shtëpia e Librit Mësonjëtorja (2015), fq. 512, blerë në Shkodër, libraria Elidon;

Lirikat e gurit. Transkriptime nga muret e burgut 313, përgatiti dhe përzgjodhi Dominik Pali, antologji poetike, Sh. B. Kanuni i Lekës (2013), fq. 338, gjetur nën derën e apartamentit;

– Zenun Bishtuku, Ku je nënë? Ku je bashkëshorte? Antropologjia e mërkoshit, parathënia nga Halil Matraku, studim, Sh. B. Dija Enciklopedike (2012), fq. 702, blerë në Tiranë, tregu i trotuarëve (rilexim);

– Pende Zijai, Motive qendismash të vajzave partizane, pasthënia nga Trim Morina, studim historik, Sh. B. Bellovoda (2009), fq. 112 + 16 fotografi me ngjyra, blerë s’di se ku;

– Katuli, Poezia erotike, përktheu klasa e 3D e gjimnazit “Sami Frashëri” nën kujdesin e pedagoges Pranvera Marko, Sh. B. Pika pa sipërfaqe (2017), fq. 88, homazh nga botuesi;

– Guximtar Shkreli, Gjolet e turbullta të kujtesës, poezi, Sh. B. Fidani (2016), fq. 98, dhuratë me autograf nga autori;

– B. J. James, Nën peshën e dhimbjes (titulli origjinal: Shifting under), përktheu nga anglishtja Irida F. Beluli, redaktoi Fatmir Beluli, roman distopik, Sh. B. Koha (2002), fq. 1666, blerë në plazhin e Durrësit (lexim vertikal);

– Sefedin Beshaj, E bija e piratit, roman, Sh. B. e panjohur (viti i botimit: ?), fq. 420, e-book, shkarkim pirat;

– Haxhi Dede Alban Topalli, Ëndrrat e mia, studim fetaro-psikanalitik, Sh. B. Ardhmëria (2001), fq. 334, marrë te biblioteka e lagjes (lënë përgjysëm);

– Jaho Shemo Hito, Unë, Ana Bolena – vajzë vlonjate, roman historik, botuar në Amazon (2011), fq. 492, blerë në Amazon;

Fjalor i Filozofisë Shqiptare, përgatitur nga Artan Guga dhe Fatosh Pano, vëllimi III (dalë gabimisht përpara vëllimit I dhe II), Sh. B. Dija Enciklopedike (2008), fq. 927, blerë te Libri Universitar;

– Hasan (Kristo) Lëshenja, Vragshëm zbet loti ose Mallkimi i bushtrës, poezi të mërgimit, Sh. B. Shqiponja (2012), fq. 271, dhuratë nga e ëma e autorit;

– Leonard Kromi, Biznesi ynë në Tiranë: një histori suksesi, libër motivues, Sh. B. D&S (2015), fq. 375, shpërndarë falas te kioskat për kë blen gazetën Sporti Popullor (lexuar vetëm ballina);

– Omer Buda, Nga Toskëria në Toskanë: jetëshkrimi i një falltari, autobiografi, Sh. B. Besëlidhja (2017), fq. 357, blerë në librarinë Adrion (duke e lexuar, jam te faqja 112).

Po ju?