KAVALIOTI I PAFAN (I)

Me një ese të botuar te “Dita”, me titull Identiteti i T. Kavaliotit dhe Voskopoja, që me gjasë është e njëjtë me kumtesën që mbajti në konferencën “Qytetërimi i Voskopojës dhe shekulli i iluminizmit në Ballkan”, gjuhëtari dhe filologu Xhevat Lloshi i kthehet figurës së Teodor Kavaliotit, mësues dhe më pas drejtor i Akademisë së Re të Voskopojës dhe autor i një numri veprash dhe tekstesh shkollore, njëra prej të cilave – Protopeiria – përfshin edhe një fjalës trigjuhësh greqisht, arumanisht dhe shqip prej rreth 1,200 njësish. Kavalioti është vlerësuar lart nga historianët dhe filologët në Shqipëri, sidomos nga Kristo Frashëri, Jup Kastrati dhe Alfred Uçi; i pari e quan “mendimtar të shquar” dhe “udhëheqës të lëvizjes kulturore jo vetëm të Voskopojës por edhe të krahinave të tjera të Shqipërisë dhe mesme dhe të jugut”, i dyti e quan “mendimtarin më të shquar shqiptar të shekullit XVIII” dhe “një prej figurave më të shquara të kulturës kombëtare shqiptare të së kaluarës”, ndërsa i treti e vlerëson “që hapi udhën për shqiptarizimin e didaktikës së tij, për të futur elementin shqiptar, elementin e gjuhës shqipe në shkollën dhe në tekstet e tij” dhe e quan “përfaqësues shqiptar të iluminizmit.”

Nga ana e vet, Lloshi gjykon se vepra dhe figura e këtij dijetari janë mbivlerësuar; dhe parashtron rezultatet e disa analizave të fjalësit të Kavaliotit, për të nxjerrë përfundimin se ky nuk ka ndonjë vlerë të spikatur as në vetvete, as për kohën kur u botua (këtë e kanë thënë më parë, në mënyra të ndryshme, edhe N. Resuli edhe A. Hetzer-i). Sipas këtij studiuesi, “prej tij [Kavaliotit] nuk kemi asnjë fjali të vetme të shkruar shqip” dhe “pjesën shqipe të fjalësit të vet e ka dhënë si përkthim për t’u mundësuar nxënësve shqiptarë të kuptonin tekstet greqisht”; aq më tepër që në këtë fjalës shqipja dhe arumanishtja (vllahishtja) i shërbenin nevojës për t’i kaluar nxënësit e Akademisë “në kulturën greke”, dhe nuk i detyroheshin ndonjë “interesimi për vetë gjuhën e tyre amtare”. Me fjalë të tjera, Kavalioti nuk kish ndonjë interesim për shqipen. Këtu Lloshi i referohet edhe një studiuesi gjerman, Armin Hetzer-it, i cili vëren se fjalësi i Kavaliotit shërbente “që nxënësit e mësimores së Voskopojës të drejtoheshin për të komunikuar gojarisht në gjuhën greke.” Edhe në të shkruar, vazhdon Lloshi, Kavalioti përdori për shqipen të njëjtin alfabet që kish përpunuar për arumanishten, mbi bazën e shkronjave greke; dhe alfabeti i tij nuk u përdor më pas nga askush tjetër. Aq më tepër që edhe shqyrtimi i fjalësit shqip tregon se ai autor nuk e njihte mirë shqipen. Më në fund, Lloshi vëren se Kavalioti “nuk ka qenë iluminist” dhe as ka patur ndonjë ndikim në iluministët e vërtetë të Rilindjes, sikurse nuk ka ndonjë trashëgim të Kavaliotit në kulturën shqiptare.

Çmitizim edhe i Kavaliotit? Argumentet e Lloshit tingëllojnë gjuhësisht dhe kulturorisht të mbështetura, por disa arsyetime të tij për identitetin e dijetarit voskopojar dhe identitetin shqiptar në shekullin XVIII lënë shteg për diskutim. Për Kavaliotin është thënë se vinte nga një familje e përzier, “me të atin shqiptar dhe të ëmën vllahe”; logjikisht, dhe me Lloshin, do të pranojmë se gjuha e tij amtare ka qenë arumanishtja. I nisur nga forma e emrit të së jatit, Anastasiu, Lloshi vë në dyshim që ky të ketë qenë shqiptar; por ky argument më duket i dobët, sepse emrat e përveçëm shpesh i kanë përshtatur, sidomos kur ka qenë fjala për transliterimin e tyre me alfabetin grek. Duke e çmontuar më tej shqiptarinë e supozuar të Kavaliotit, Lloshi shënon se ky “asnjëherë nuk kishte ndjekur ndonjë shkollë shqipe” dhe se ai “ka dhënë mësime greqisht dhe ka shkruar vetëm greqisht”. Por çfarë shkolle shqipe mund të kish ndjekur Kavalioti në shekullin XVIII? Ku gjendej kjo shkollë shqipe, që ai e pat zgjedhur të mos e ndjekë? Edhe fakti që ky ish veshur prift dhe jepte mësim në një shkollë teologjike dhe tregtare të përfshirë në sistemin arsimor dhe kulturor të “ngrehinës ortodokse greke”, i shërben Lloshit për të konkluduar se Kavalioti i shërbente përhapjes së “kulturës greke” në Voskopojë. Dakord – por le të ndalemi për një çast te kjo “kulturë greke”: çfarë ishte pikërisht, në një kohë kur ndërgjegjja kombëtare greke në Ballkan ende nuk ishte formuar? Më e drejtë, besoj unë, do të ishte të flisnim për një kulturë të organizuar rreth Ortodoksisë dhe shkronjës greke; meqë, brenda kësaj kishe, as shqiptarët as arumunët nuk e shkruanin gjuhën e tyre dhe as kishin kulturë të tyre të shkruar. Prandaj përpjekjet e Kavaliotit për të përhapur “kulturën greke” i shërbejnë Ortodoksisë si lëvizje fetare, shpirtërore dhe kulturore, jo greqizimit si gjakim nacionalist dhe asimilues. Edhe nëse shqiptarëve të kohës (ose arumunëve) u kërkohej që të shkruanin greqisht, kjo nuk ndodhte në suazën e ndonjë përpjekjeje shkombëtarizuese, por për t’i mbajtur këta në vathën dhe kontrollin e Ortodoksisë dhe të Patrikanës së Stambollit.

Shkruan Lloshi: “Kavalioti nuk është autor shqiptar nga asnjë pikëpamje dhe në asnjë kuptim.” Koncepti i tij për autorin shqiptar është se ky duhet të shkruajë në shqip – çfarë tingëllon logjike, por do t’i linte jashtë të gjithë autorët humanistë të shekujve XV-XVI, me Barletin në krye, që i shkruan veprat e tyre latinisht. Pyetja që do bërë, në këtë kontekst, është nëse Kavalioti mund të shkruante shqip, nëse do të kish dëshirë, shtysë ose pasion për ta bërë këtë. Ndryshe nga autorët katolikë të veriut, nga Buzuku te Bardhi, Budi e Bogdani, që e shkruan shqipen kryesisht për nevoja liturgjike dhe brenda kulturës fetare katolike, Kavalioti edhe po të donte (dhe të mundej) nuk shkruante dot kaq lehtë vepra fetare në shqip, gjithë duke i përkitur ortodoksisë greke; sepse kjo nuk do t’i lejohej (të mbajmë parasysh se shqipen e autorëve katolikë të veriut e mundësoi Kundërreforma). Po a nuk mund të shkruante dot vepra jo-fetare? Në fakt, në shekullin XVIII, të vetmit që shkruan letërsi laike në shqip ishin bejtexhinjtë, të cilët i përkisnin një sfere kulturore, madje një universi tjetër; dhe ajo letërsi nuk ishte destinuar për t’u lexuar, por vetëm si aide-mémoire, ose si shënime mbështetëse për recitimet e vargjeve: ishte produkt i një mjedisi social-kulturor specifik, të qytetit otoman. Edhe sikur Kavalioti, ose ndonjë tjetër, të kishin dashur të shkruanin vepra laike në shqip, këto nuk do të gjenin dot destinatar – nuk do t’i lexonte dot kush.

Vazhdon Lloshi, në përpjekjet për ta ripërmasuar figurën e Kavaliotit në kulturën shqiptare: “nuk njihte ndonjë traditë të shkruar të shqipes.” Ky argument vetëm sa provon që tradita katolike e shkrimit shqip nuk njihej nga elitat ortodokse të Shqipërisë së Jugut; të cilat gjithashtu nuk duken të kenë komunikuar me arbëreshët e Italisë, pavarësisht ritit të njëjtë. Por ky dallim ka më shumë lidhje me diferencat midis ortodoksisë dhe katolicizmit, praktikat e ndryshme liturgjike dhe politikat e ndryshme të komunikimit me besimtarët; sikurse ka lidhje edhe me atë që ortodoksia greke në Ballkan ishte e kthyer me fytyrë nga Stambolli, ndërsa katolicizmi i Veriut shihte sa nga Italia (ku ishin vendosur arbëreshët), aq edhe nga Dalmacia. Të mbajmë parasysh, në këtë kontekst, edhe se ortodoksia greke në Ballkan gëzonte mbështetjen relative të Portës së Lartë dhe nuk ishte aq e rrezikuar dhe as aq e margjinalizuar, në mos e persekutuar, sa Kisha Katolike.

Lloshi ka të drejtë, megjithatë, kur thotë se “Kavalioti nuk është shkrimtar shqiptar nga asnjë pikëpamje dhe në asnjë kuptim”, edhe pse përpjekjet e atij dijetari për ta integruar disi gjuhën shqipe në proceset e mësimdhënies në Akademi dhe për të marrë parasysh praninë e elementit shqipfolës në klasë mund të konsiderohen si hapat e parë, sado të drojtur, drejt krijimit të shkollës shqipe.

Por Lloshi nuk ka të drejtë kur ngatërron identitetin e Kavaliotit me efektet e veprës dhe të përpjekjeve të tij në Voskopojë dhe gjetiu në Toskëri. Ai thotë se “identiteti etnik i Kavaliotit ishte arumun” – edhe pse këtë nuk e dimë me kaq siguri; se “identiteti i tij gjuhësor ishte arumun”; dhe “identiteti i tij kulturor ishte ortodoks grek”. Sërish, kjo do të pranohet me kusht që të ruhet me kujdes dallimi midis “ortodoksisë greke” në shekullin XVIII, kur Greqia moderne ende nuk ekzistonte dhe grekët e Ballkanit e quanin zakonisht veten romios, dhe “ortodoksisë greke” në Ballkan pas revolucionit grek dhe gjallërimit të pashembullt të nacionalizmit grek, në bashkëpunim të ngushtë me Kishën.

Thekson Lloshi se “Teodor Kavalioti ka qenë arumun shqiptar”, duke pranuar një nga ato që sot të quheshin hyphenated identities (si Albanian-American); por edhe duke pranuar, në mënyrë implicite, se lulëzimi social dhe kulturor i Voskopojës i detyrohej një bashkëpunimi, madje simbioze mes etnive të ndryshme që jetonin në qytet, nën egjidën e ortodoksisë. Vazhdon Lloshi: “T. Kavalioti ishte një intelektual arumun shqiptar dhe qe fati i tij të ndodhej në trevat shqiptare, ku nuk mund të shkëputej nga shqipja.” Në fakt, nuk duket shumë produktive të qëmtohen esenca etnike në një strumbullar kulturor si Voskopoja, e cila u përftua dhe u zhvillua në nivelin e komunikimit dhe të bashkëpunimit të këtyre esencave. Nga kjo pikëpamje, sadoqë Kavalioti nuk mund të quhet “autor shqiptar”, meqë nuk ka lënë pas vepra të shkruara në shqipe (fjalësi i tij nuk është vepër në shqip), sërish puna e tij dhe e Akademisë dhe vetë prania e Voskopojës si vatër rrezatuese e zhvillimit ekonomik dhe kulturor në Shqipërinë e Jugut (dhe në Ballkan) do parë si faktor që ndihmoi në lëvizjet emancipuese të shekullit XIX, përfshi këtu edhe Rilindjen shqiptare, ku arumunët sërish luajtën rol të spikatur.

(vijon)

© 2017, Peizazhe të fjalës


Shënim: meqë ky shkrim do të ndiqet shumë shpejt nga një pjesë e dytë, ku do të trajtoj më gjerë identitetet etnike në shekullin e Voskopojës, do t’u lutesha lexuesve që të komentonin pas botimit të asaj pjese; meqë ende nuk e kam përmbyllur argumentin tim.

LEIBNIZ-I, ILIRËT, ELSIE

Dijetari gjerman Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716) ka zënë vend në albanologji përmes disa letrave të tij, të fillimshekullit XVIII, ku tregon interes për gjuhën shqipe dhe prejardhjen e saj, në një kohë kur gjuhësia historike-krahasuese ende nuk ishte zhvilluar dhe dija europiane kish koncepte shumë të turbullta për historinë dhe evoluimin e gjuhëve.

Letrat e Leibniz-it për shqipen i kanë hulumtuar mirë – gjen studime dhe analiza që nga Engjëll Mashi te Konica, dhe pastaj nga N. Reiter dhe Jup Kastrati. Kureshtarëve do t’u rekomandoja një artikull të Bardhyl Demirajt, Si ta lexojmë Lajbnicin.

Këtu do të ndalem te një nga letrat më të hershme (të vitit 1705), që Leibniz-i – aso kohe Drejtor i Bibliotekës së Hanover-it – ia shkruan (frëngjisht) Drejtorit të Bibliotekës Mbretërore të Berlinit, Maturin Veyssière La Croze[1], dhe ku mes të tjerash i thotë që gjuha e shqiptarëve (la langue des Albanois) duhet të jetë ndonjë lloj sllavishtje, meqë kjo gjuhë flitet përgjatë detit Adriatik. E quajnë gabimisht Linguam Illiricam, shton ai; për të vazhduar se, sipas tij, gjuha e ilirëve të lashtë ka qenë diçka krejt tjetër, dhe se po të kish mbetur ndonjë gjë prej saj në malet e Epirit, do të ishte me interes të madh dhe e denjë për t’u hulumtuar.

Ja pasazhi i cituar, në origjinal:

Që te ky shënim e gjejmë parimin, përndryshe të përligjur, të Leibniz-it për ta lidhur origjinën e një gjuhe me vijueshmërinë gjeografike; edhe pse ai natyrisht gabon kur supozon një origjinë sllave për shqipen thjesht ngaqë ajo flitej “përgjatë detit Adriatik”. Në atë periudhë, botimet e ndryshme, me natyrë enciklopedike, të shekujve XVI-XVII, sidomos përmbledhjet karakteristike të varianteve, në gjuhë të ndryshme, zakonisht quanin “gjuhë ilirike” sllavishten që flitej në Dalmaci[2], duke u nisur edhe ato thjesht nga kriteri i vijueshmërisë gjeografike (sllavishtja e Dalmacisë si gjuhë që flitej në trojet e Ilirisë antike).

Duket se Leibniz-i nuk ka sesi të pranojë që sllavishtja e Jugut të merret si vijim i gjuhës së “ilirëve të lashtë” – sepse, në të vërtetë, e vetmja e dhënë që ka ai për shqipen, është se kjo gjuhë ekziston diku në brigjet e Adriatikut. Nga kjo letër për La Croze-n mund të deduktohet edhe se, mes dijetarëve të kohës, kishte nga ata që e merrnin shqipen për gjuhë ilire; këtyre dijetarëve Leibniz-i, në krye u kundërvihet, duke mos u orientuar dot mirë në trekëndëshin: gjuhë ilire (në lashtësi) – gjuhë ilirike (në mesjetë: sllavishte e Jugut?) – gjuhë shqipe.[3]

Nga ana tjetër, Leibniz-i përsiat mundësinë e ruajtjes së disa mbijetojave të ilirishtes së lashtë “në malet e Epirit”; edhe këtu me Epir do të kemi parasysh atë provincë romake që shtrihej në jug të Illyricum-it, meqë gjeografia lajbniciane e Ballkanit duket se i mban, në çdo rast, trajtat që kish pasur në kohën e Romës[4]. Ideja e “ruajtjes së një gjuhe në male” do të ketë qenë një topos për dijetarët e kohës. Përsa i përket shqipes, e ndeshim atë ide që në fund të shekullit XVI, në një vepër të humanistit italian Joseph Scaliger, i cili, edhe ai, e përmend shqipen si një gjuhë që flitet “prej një populli të rreptë e luftarak”, “në malet e Epirit”[5] e do të vijojmë ta ndeshim deri edhe në veprën e historianit Stadtmüller, të shekullit tonë.

Për të kuptuar motivet që e shtynin Leibniz-in të interesohej për shqipen duhet të çlirohemi, së pari, nga një paragjykim që, jo rrallë, qarkullon në kulturën albanologjike. Ky paragjykim e ka burimin në interesimin e dijetarëve të shekujve XVIII-XIX për shqipen, për shqiptarët, për folklorin, për etnografinë e për historinë e tyre, një interesim që lulëzoi kryesisht në truallin e romantizmit, si ideologji e si psikologji. Dihet se romantikët e kthyen vështrimin nga popujt “e harruar”, kultura e të cilëve ishte ende “e pamolepsur” nga qytetërimi borgjez prozaik; në këta popuj do të gjendej pastërtia e virtyteve dhe e moralit njerezor, që përndryshe kishte humbur; në gjuhët e tyre do të zbulohej poezia e vërtetë, autentike. Ekzotizmi konsiderohej si një arsye e mjaftueshme për një ndërmarrje intelektuale, qoftë shkencore, qoftë artistike. Në një farë mënyre, albanologjia u themelua e hodhi shtat mbi baza romantike, e kjo duket jo vetëm në punimet e dijetarëve shqiptarë si De Rada, Kamarda, S. Frashëri etj., por edhe, sidomos, duke filluar që nga Thunmann-i, historiani suedez që argumentoi lidhjet shqiptaro-ilire qysh në fund të shekullit XVIII. Ideologjisë romantike i detyrohej ekzaltimi i së kaluarës dhe idealizimi i saj, kulti i gjuhës dhe kulti i racës. Shprehjet e këtyre dukurive në shkencë do të ishin të ndryshme nga në art, por thelbi i përbashkët megjithatë do të mbetej.

Gjithsesi, nga Leibniz-i nuk mund të kërkohet që të jetë romantik e të ngashërehet thjesht me faktin se “në malet e Epirit” janë ruajtur gjuha dhe populli i “ilirëve të lashtë”[6]. Dijetari gjerman nuk i vështronte gjuhët si shprehje të “shpirtit të kombit”, e as nga pozita historiciste. Për të gjuhët vlenin, para së gjithash, si një fenomenologji e mendimit njerëzor; në fjalët dhe në mënyrat e shprehjes të gjuhëve të ndryshme ishin ruajtur, në një masë a në një tjeter, mbeturinat e gjuhës primitive universale, të përbashkët për njerëzimin; në atë gjuhë lidhja simbolike mes tingullit dhe kuptimit ishte e tejdukshme dhe mendimi harmonizohej tërësisht me shprehjen e vet gjuhësore. Duke u orvatur ta rindërtojë këtë gjuhë universale, Leibniz-i nisi të kërkonte, në gjuhë nga më të ndryshmet, të njohura e të panjohura, të afërta e të largëta, çfarë ishte ruajtur nga gjuha e përbashkët e dikurshme; në këtë mënyrë do të çelej rruga jo vetëm për rindërtimin e gjuhës primitive, por edhe për një njohje më të plotë të arsyes njerëzore.

Gjithë duke pasur kaq parasysh, le t’i kthehemi arsyetimit të lartcituar të Leibniz-it, në kohën kur ai nuk e besonte se shqipja kish ndonjë gjë të bënte me ilirishten e lashtësisë dhe prandaj edhe thoshte se emërtimi i shqipes si “Linguam Illiricam” është i gabuar (On l’appelle par abus Linguam Illiricam). Çuditërisht, këtë pasazh Robert Elsie, në faqen e vet Albanianhistory.net, nën rubrikën Texts and Documents of Albanian History, e ka përkthyer kështu në anglishte:

As to the language of the Albanians, I have the impression that it may be a sort of Slavic since this tongue is spoken along the Adriatic Sea. It is commonly known as Linguam Illiricam, but I believe that the language of the ancient Illyrians was something quite different. If there were any remnants of it in the mountains of Epirus, it would certainly be very odd, and most worthy as a subject of research.

Atje ku Leibniz-i shkruan “on l’appelle par abus”, Elsie thotë “it is commonly known” – duke e përmbysur kuptimin (nga “quhet gabimisht” në “njihet zakonisht…”, çfarë do të ishte gabim jo i vogël. Elsie i referohet, për përkthimin, veprës Gottfried Wilhelm Leibniz, Opera Philologica (Hildesheim: Georg Olms, 1989), por tekstet origjinale të letrave të Leibniz-it janë gjerësisht të njohura; prandaj nuk më duket të ketë arsye për të besuar se albanologu kanadez ka punuar me ndonjë version tjetër të tyre.

Meqë kjo faqe e Elsie-t, autor i respektuar për seriozitetin dhe përkushtimin që ka treguar në vite, është praktikisht i vetmi burim në dispozicion të shumë lexuesve të interesuar por jo të fushës, për dokumente të rralla me natyrë albanologjike, atëherë ky gabim duhet ndrequr në ndonjë farë mënyre.

(c) 2017, Peizazhe të fjalës.


[1] Maturin Veyssière La Croze ishte një teolog, historian dhe orientalist frëng, njohës mes të tjerash i koptishtes, armenishtes, siriakishtes dhe gjuhëve sllave. Studiuesi S. von der Schulenburg, në veprën e vet Leibniz als Sprachforscher (Vittorio Klostermann, Frankfurt am Main, 1973, f. 29), vëren se edhe La Croze merrej me studime rreth gjuhës shqipe, të cilat Leibniz-i “i ndjek me vëmendje.” Deri më sot, këto studime mbeten për t’u zbuluar – me shpresë se do të gjenden dikur në dorëshkrimet e lëna nga ky dijetar.

[2] Te një letër e Leibniz-it e vitit 1714 drejtuar Johann Chamberlayn, lexojmë mes të tjerash: “Sot e quajnë gjuhën sllave në përgjithësi ilire, sepse sllavët janë vendosur në Iliri” (cituar sipas përkthimit të B. Demirajt).

[3] Nga e njëjta letër, mund të krijojmë një ide edhe për mënyrën si e përfytyronte Leibniz-i ilirishten: “Ilirët e vjetër ishin të burimit kelt. Ata përdornin një gjuhë shumë të afërt (= farefisnore) me gjermanishten dhe galishten.” (cituar sipas përkthimit të B. Demirajt).

[4] Për t’u shënuar këtu edhe kundërvënia midis Ilirisë dhe Epirit, si rimarrje e kundërvënies midis sllavishtes si “ilirishte moderne” dhe ilirishtes “së lashtë”.

[5] Jokl, N., Albanisch, në “Die Erforschung der indogermanischen Sprachen”, Zweites Buch, II, Strassburg, Verlag von Karl J. Trübner, 1917, ff. 109-151.

[6] Një studiues relativisht i vonë, si N. Reiter-i (Leibniz’ens Albanerbriefe, Zeitschrift für Balkanologie, 1980, XVI, 1, ff. 82-97), shkon deri aty sa të pohojë se “ilirishtja kishte për të [Leibniz-in, A.V.] më tepër një funksion kozmetik, meqë tingëllon më mirë po të mund të thuhet se kjo ose ajo gjuhë ka qenë e njohur qysh në lashtësi…”. Pa u pajtuar plotësisht me këtë pohim e pa e vënë në dyshim faktin se, duke e barazuar ilirishten me shqipen, dijetari gjerman vetëm sa mbushte një kuti të zbrazët në tabelën e origjinës së gjuhëve të Evropës, do të thoshnim se, për kohën, Leibniz-i nuk mund të shkonte më tej, sidomos për sa i përket shqipes. Argumenti i vijueshmërisë gjeografike, i sjellë për herë të parë prej tij, mbetet edhe sot themelor për të mbështetur tezën e prejardhjes ilire, pse ilirishtja mbetet njëlloj e panjohur, shenjë konvencionale që mbulon një zbrazëti të hidhur për albanologët. Nuk duket pak, po të kemi parasysh se, që prej gati tre shekujsh, dija nuk ka arritur të sjellë argumente të tjera po kaq vendimtare, megjithë sukseset e padiskutueshme të gjuhësisë historiko-krahasuese, të gjuhësisë gjeografike e të gjuhësisë ballkanike.

ILIRIA E SHEKSPIRIT

Ka qenë një kohë që, kur dëgjoja se ngjarjet e komedisë “Nata e 12-të”, të Shekspirit, zhvilloheshin në Iliri, më ngjethej mishi. Do të kem qenë diku midis 9 dhe 12 vjeç; më pas nuk mbaj mend që kjo të më ketë mallëngjyer më.

Mirëpo gjithnjë shoh dhe dëgjoj për individë, grupe madje edhe institucione, jo të mitura por në moshë madhore, që të ngashërehen nga kjo komedi “ilire” e Shekspirit; dhe jo sepse është e Shekspirit, madje as sepse është e bukur ose argëtuese – por sepse është “për ne.”

Dhe këtu ka një problem.

Nata e 12-të është e ambientuar në Iliri; por personazhet – me emra si Viola, Sebastian, duka Orsino, Olivia, Malvolio, Maria, Feste, Antonio, Curio, duken sikur janë marrë hua prej teatrit dhe letërsisë italiane (veçanërisht Commedia dell’Arte). Historianët e teatrit shekspirian kanë vënë në dukje ngjashmëritë e mëdha midis Natës së 12-të dhe komedisë Gl’ingannati, të shkruar kolektivisht nga Accademia degli Intronati, në Siena.

Tek e fundit, lidhjet mes dramaturgjisë shekspiriane dhe Italisë janë të mirënjohura.

Nga ana tjetër, janë vërejtur edhe ngjashmëri strukturore dhe narrative midis komedive të Shekspirit (veçanërisht Komedisë së gabimeve, por edhe vetë Natës së 12-të) dhe pjesës teatrale Menehmët, të Plautit; ngjarjet e së cilës zhvillohen në Epidamnus[1], ose në Durrësin antik, çfarë mund t’i ketë sugjeruar autorit Ilirinë si lokacion.

Në kohët e Shekspirit, emri i Ilirisë përmendej ndonjëherë në kontekstin e lajmeve dhe legjendave për piraterinë në Adriatikun e shekullit XVI (uskokët), që shqetësonte Venedikun dhe popullsitë latine të brigjeve të Dalmacisë, përfshi këtu edhe Raguzën (Dubrovnikun e sotëm), të cilën disa historianë e kanë lidhur me Natën e 12-të – piratët e Ilirisë përmenden edhe te një pjesë më e hershme e Shekspirit, Henry VI, Part II (“Bargulus[2], the strong Illyrian pirate”).

Në çdo rast, dhe siç është theksuar rëndom, “Iliria” për Shekspirin përfaqëson një territor të përtejmë, të huaj, të largët, ekzotik; ose të panjohur jo aq për publikun e tij anglez (i cili për Ilirinë nuk do të kish dëgjuar kurrë), sa për botën italiane të shumë pjesëve të tij të njohura, nga Verona te Venediku. “Iliria” është kësisoj ana e errët e Italisë, si skenë e teatrit shekspirian.

Në kohën kur jetonte Shekspiri, Iliria, si territor gjeografik, përkonte me provincën romake të Illyricum-it, që shtrihej nga Drini në Istria: pjesa e kësaj province më e njohur për Europën perëndimore, dhe veçanërisht për Italinë, ishte Dalmacia – dhe qytetet e saj ku jetonin italianë, latinë (dalmatë) dhe sllavë katolikë. Që nga shekulli XVII, i njëjti emër gjeografik – Iliria – nisi t’u bashkëlidhej trojeve sllave të Ballkanit perëndimor; çfarë gjeti shprehje në Provincat Ilire që Napoleoni i përfshiu në Perandorinë e vet dhe më pas Mbretëria e Ilirisë, që ish për një kohë pjesë e Perandorisë Austriake. Në ato kohëra, viset e banuara nga shqiptarët, më në jug, do të identifikoheshin si rregull me Epirin ose Maqedoninë antike, jo me Ilirinë.

Vetë emri “ilir”, që u përdor për këto vise, nuk i referohej etnicitetit të banorëve të tyre (sllavë, dalmatë, italianë), por përfaqësonte një manierizëm neoklasik, ose modën për t’u dhënë trojeve moderne emra të lashtësisë, në mbështetje legjitimitetesh dhe pretendimesh politike.

Këto të dhëna të bëjnë të mendosh se për Shekspirin “Iliria” nuk ishte veçse toka në brigjet adriatike përballë Italisë[3], një vend gjeografikisht edhe i afërt, edhe i largët; i njohur për dijen dhe kulturën antike, por edhe i shkëputur nga përditshmëria “perëndimore” – çfarë do ta bënte skenë të përshtatshme për një komedi si Nata e 12-të, e cila nuk është e rrënjosur në truall, as në personazhet.

Në fakt, emri Illyria shfaqet në tekstin e pjesës gjithsej dhjetë herë (dymbëdhjetë, po të llogaritim edhe hasjet në tekstet përshkruese), dhe pikërisht:

CAPTAIN: This is Illyria, lady.

VIOLA: And what should I do in Illyria?

SIR TOBY BELCH: He’s as tall a man as any’s in Illyria.

SIR TOBY BELCH: I’ll drink to her [my niece] as long as there is a passage in my throat and drink in Illyria.

SIR ANDREW: As any man in Illyria, whatsoever he be, under the degree of my betters;

SIR ANDREW: And I think I have the back-trick simply as strong as any man in Illyria.

CLOWN:  if Sir Toby would leave drinking, thou wert as witty a piece of Eve’s flesh as any in Illyria.

FABIAN: He is, indeed, sir, the most skilful, bloody and fatal opposite that you could possibly have found in any part of Illyria.

SIR ANDREW:  I’ll have an action of battery against him, if there be any law in Illyria.

MALVOLIO: I tell thee, I am as well in my wits as any man in Illyria.

Po ashtu, njëri prej personazheve, ORSINO, prezantohet si “Duke of Illyria”; akti i parë ndodh te “A city in Illyria and the sea-coast near it”;

Edhe një vështrim i shpejtë të lejon të pikasësh disa rregullsi në këto hasje (okurrenca) të emrit “Iliri”: “as any man in Illyria (tre herë), in any part of Illyria, any law in Illyria, etj.; të cilat tregojnë se Iliria shërben këtu si normalizator, ose si shënjues i vetëdijes së personazheve për sfondin, botën ku jetojnë dhe që i rrethon – por jo më tepër.

Dhe kjo është një arsye më tepër për të kuptuar se zgjedhja e Ilirisë te Nata e 12-të nuk është veçse një përftesë narrative për ta zhvendosur botën e komedisë përtej, dhe është zgjedhur prej Shekspirit falë rezonancës konotative që ka me botën italiane, romake dhe klasike në përgjithësi.

Kjo Iliri e Shekspirit nuk ka gjë të bëjë me Shqipërinë, shqiptarët, prejardhjen e tyre, lashtësinë shqiptare dhe shqiptarinë; prandaj përpjekjet e disave për ta kornizuar komedinë vetë dhe produksionet e saj specifike si “me temë shqiptare” janë, në rastin më të mirë, patetike.

Një vepër nga Shekspiri meriton të vihet në skenë dhe të ndiqet nga publiku sepse është nga Shekspiri dhe sepse ka vlerë të madhe artistike dhe kulturore, jo sepse i kruan bishtin patriotizmit fëminor të disave prej nesh. Që Nata e 12-të është e vendosur në Iliri dhe jo, ta zëmë, në Korsikë ose në Sicili ose në Korfuz, kjo nuk ka ndonjë relevancë as për fabulën, as për narrativën, as për personazhet e pjesës; meqë bota e komedisë dhe indi i saj social-kulturor janë, në thelb, italiane me nota elizabetane dhe një sfond klasik greko-romak.

Si edhe herë të tjera, vëmendja e tepruar madje keq-interpretimi herë naiv herë i qëllimshëm i një detaji me relevancë inter-tekstuale[4], por jo historike, si ai i Ilirisë, i përçudnon pritjet e publikut dhe e orienton këtë drejt një përjetimi të kotë të shfaqjes, madje një shpërdorimi të eksperiencës teatrale, në emër të një patriotizmi, madje etnocentrizmi agresiv.

Shkak për këto shënime u bë një lajm që e pashë të shpallur anembanë, për një vënie në skenë të Natës së 12-të në skenën e teatrit Metropol, nga regjisori amerikan Justin Anderson, i cili ka vendosur ta ambientojë veprën në Shqipërinë e viteve 1800. Shpresoj dhe uroj me zemër, që kjo vënie sërish në skenë të ketë sukses – por jo në kuptimin albanologjik, siç po duan ta trumbetojnë të zellshmit. Shekspiri meriton të shijohet jashtë tundimeve tona për të qenë në qendër të universit; Shekspiri nuk e meriton të përdoret si kamera për selfie-t tona prej të frustruarish … Edhe pse, mënyra si ka zgjedhur ta prezantojë këtë event një faqe kulturore si “Pasqyra”, duke vërejtur se “Ngjarjet e kësaj komedie… ndodhin në Ilirinë e kohërave të hershme, Shqipëria e sotme” nuk premton për mirë.

(c) 2017, Peizazhe të fjalës.


[1] Për këtë arsye, teksti ishte përfshirë si lexim i detyruar në programin e letërsisë antike, në degën e Gjuhë-Letërsisë, të Fakultetit Histori-Filologji të kohës kur studioja unë.

[2] Sipas ndonjë studiuesi, ky Bargulus nuk është veçse Bardulis, “banditi ilir” (“Illyrius latro”) për të cilin flet Ciceroni (De Officiis), duke iu referuar Teopompit; dhe që nuk është veçse ai që ne njohim si mbreti Bardhyl. Për t’u shënuar se forma Bargulus, që përdor Shekspiri, gjendet në dy përkthime anglisht të Officiis në vitet 1533 dhe 1534; e kanë shpjeguar si gabim shkrimi, por mund të jetë edhe refleks i një forme paralele të emrit në lashtësi; sidomos në rrethanat kur proto-shqipja *bardza (si formë që i ka paraprirë mbiemrit (i) bardhë) është afruar nga ndonjë etimolog me sanskritishten bharga “i ndritshëm”.

[3] Të shtojmë këtu edhe që komedia nis kur anija me të cilën udhëton Viola mbytet gjatë një stuhie, në brigjet e Ilirisë.

[4] Inter-tekstuale, në kuptimin që Iliria e Shekspirit nuk mund të kuptohet dhe as të ekzistojë jashtë referencave të pjesëve të tij teatrale ndaj botës italiane dhe klasike.

NJË TESTAMENT TRONDITËS!

Te një portal shqiptar me një farë prirje për historinë, Bota.al, gjë që edhe e dallon për të mirë, lexova një shkrim që bën fjalë për një “testament” të Aleksandrit të Madh, ku ky konfirmon origjinën e tij ilire, po kjo duket se nuk u ka pëlqyer fqinjëve tanë grekë e maqedonas. Nuk e di nëse një gjë e tillë i ka shtyrë ta shtojnë përqendrimin e forcave rrotull kufijve tanë shtetërorë, por artikulli në fjalë na siguron se ata janë tronditur shumë.

Kuptohet, artikuj të kësaj natyre të shtyjnë të kthesh faqen menjëherë e të shkosh tutje, por nuk shkova deri aty sepse sipas portalit bëhej fjalë për një zbulim të studiueses italiane Lucia Nadin. Është një emër që më thotë diçka, që e vlerësoj, veçanërisht pas kërkimeve në Venecie e zbulimit të ksomblave të përdoruara në tekstin origjinal të Buzukut e që vërtetonin një ide të hershme të prof. Çabejit për shtypjen e “Mesharit” në ndonjë shtypshkronjë të Venedikut.

Thuhet në krye të shkrimit : Studiuesja e shquar italiane Lucia Nadin ka zbuluar ‘testamentin’ e Aleksandrit të Madh në të cilin ai i drejtohet popullit të Shkodrës duke ju dhënë atyre një territor në administrim si dhe duke ju drejtuar me fjalën se ai është “pinjoll i farës së ilirëve”. Dokumenti është publikuar nga studiuesja italiane e cila ka bërë një hulumtim shkencor për Aleksandrin e Madh. Ky tekst është gjetur në tek “Statutet e Shkodrës”, të shkruara më 1469. Dorëshkrimi, i ruajtur në Bibliotekën e Muzeut Correr në Venecia, u gjet nga studiuesja Lucia Nadin në vitin 1995.

Nuk e kam në dorë librin, por nisur nga fakti se pjesë të tij jepen në ligjëratë të drejtë e në thonjëza, që si rregull përjashton çdo mundësi lajthitjeje a manipulimi të vetëdijshëm, po i lejoj vetes të shpreh ndonjë gjykim për vërtetësinë e këtij dokumenti, pa u hyrë në hak as historianëve dhe as gjuhëtarëve, por në respekt të plotë të pasionit të adoleshencës sime për Aleksandrin e Madh.

Për këtë arsye po lë mënjanë ide të tilla madhështore si ajo dhuratës së Aleksandrit për « popullin e Shkodrës » të cilëve “...u dorëzojë në zotërim të lirë gjithë hapësirën e Akuilonit e deri në skaj të Italisë së Jugut” dhe do t’i kushtoj ndonjë rresht më shumë paragrafit të fundit të artikullit tonë në të cilin thuhet se testamenti në fjalë (copy paste): « U shkrua në Kështjellën e qytetit të Aleksandrisë, themeluar prej meje buzë lumit madhështor të nilit në vitin XII. Me vullnet të perëndive që nderohen në mbretëritë e mia, Zeusit, Marsit, Plutonit dhe Minervës, perëndisë së perëndive. Dëshmitar të këtij akti janë Atleti, logotheti i im, dhe 11 princa të tjerë, të cilët unë po i emërojë si trashëgimtarë të mi dhe të gjithë Botës, meqenëse po vdes pa lënë pasardhës. »

Nisur gjithnjë nga ndjeshmëria e lexuesit të dikurshëm entuziast, si akt të parë patriotik marr përsipër përgjegjësinë të mos besoj faktin se Aleksandri i Madh tall prapanicën me shkodranët tanë duke u falur tokat e Italisë që nuk ishin fare të tijat e ku ai nuk vuri kurrë këmbë, pa llogaritur faktin se ata janë ish pushtuesit e atdheut të tij, që i ati, Filipi, i kishte shtyrë tutje dhe i kishte mbytur në gjak e hekur. Por, gjithsesi ky lexues ka të drejtë të pyesë: për çfarë testamenti bëhet fjalë ? Nuk ka testament, Maqedonasi i madh mbase as vetë nuk e dinte a nuk e besonte se do të vdiste, sepse edhe kur digjej nga ethet e fundit vazhdonte të jepte porosi për një ekspeditë që donte të organizonte në Arabi (disa flasin për Kartagjenën). Kur ushtarët u revoltuan dhe deshën të dinin për shëndetin e tij, atëherë u lejua të hapej shatorrja ku dergjej dhe kur ai e pa vetën të pamundur të ngrihej e të nderonte ushtarët e tij, por kishte fuqi vetëm për ndonjë lëvizje të mezidukëshme qepalle, si shenjë miqësie, atëherë e kuptoi se po i vinte fundi. Por përsëri kurrë nuk u ul të diktojë ndonjë testament. Pyetjes se cilit ia linte trashëgim perandorinë e tij, iu përgjigj : më të fortit prej jush. (Roksana është ende shtatzënë e i biri, Aleksandri IV-të ende nuk ka lindur, ndërsa gjysmë vëllai i tij Filipi i III-të shihet si me të meta mendore, por megjithatë zgjedhja do të bjerë mbi këtë të fundit, në pritje të lindjes dhe rritjes së djalit. Por asgjë nuk u zhvillua siç u tha, për shkak të rolit që donte të luante këmbësoria në këtë zgjedhje dhe një gjë e tillë u bë shkas për fillimin e luftërave të përgjakshme “diadonike”, të pasardhësve, Në këto kushte nuk e di se kujt po i binte ndërmend për Shkodrën)

Në një çast gjenerali Perdikas paraqiti para Asamblesë maqedonase ato që njihen si “Kujtimet e Aleksandrit”, por ato janë parë gjithnjë si mendimet e vetë gjeneralit, që synonte fronin. E dyshimtë është cilësuar gjithmonë edhe ajo që quhet “Vulgata e Aleksandrit”, një përmbledhje tekstesh të natyrës panegjirike, sipas së cilës Aleksandri i la unazën e tij Perdikas.

Diku, në fillim të paragrafit thuhet se « testamenti » u shkrua “në kështjellën e qytetit të Aleksandrisë të themeluar prej meje”.

Tani, unë nuk e di se për çfarë kështjelle në Aleksandri bëhet fjalë (se ajo u konceptua në blloqe e jo në ndërtesa të veçanta), por dihet se ai përcaktoi linjat e mëdha të mureve të qytetit (diku 5×7 km.) dhe të institucioneve të tij kryesore (Biblioteka nuk ka të bëjë me të se do të ndërtohet më vonë nga Ptolemeu) duke i shënuar ato me « miell » sipas legjendës. I ndoqi disi edhe fillimet e punimeve të para, por më tej ia la vazhdimin administratorit te tij, Kloemenit të Neokratit dhe arkitektit Dinokratit të Rodit. Ai vetë mobilizoi ushtrinë dhe shkoi t’u turret fenikasve. Aleksandri kurrë nuk e pa të ndërtuar dhe përfunduar Alexandria ad Aegyptum (sepse me emrin e tij njihen edhe rreth 30 qytetet të tjerë, disa flasin edhe për 50 e më shumë), më tej ai kurrë nuk u kthye më aty.

Akoma më pas, në shkrim thuhet se dëshmitarë (të testamentit të pronave që u lë ilirëve e ku njeh edhe prejardhjen e tij si të tillë) janë (copy paste): « …Atleti, logotheti i im, dhe 11 princa të tjerë, të cilët unë po i emërojë si trashëgimtarë të mi dhe të të gjithë Botës, meqenëse po vdes pa lënë pasardhës. »

Vëreni pjesën e fundit të fjalisë « … meqenëse po vdes pa lënë pasardhës. »

E vërteta është se ndërtimin e Aleksandrisë ai e urdhëroi dhe filloi punimet në vitin 331. Pra ka një problem serioz sepse ai flet për vdekjen pa lënë pasardhës, ndërkohë që do të vdesë në vitin 323 p.K. Pra i bie që agonia e tij të ketë zgjatur nja tetë vjet.

Problemi tjetër që na del përpara është ai kur evokon vdekjen e tij « në kështjellën » e Aleksandrisë, sa kohë që dihet se përveç tetë vjet më vonë ai do të vdesë edhe plot 2 mijë km larg Aleksandrisë, në Babiloni.

Për të hequr merakun e atyre që mendojnë se simptomat e para të sëmundjes iu shfaqën te « kështjella e Aleksandrisë » dhe agonia e tij mund të ketë zgjatur vërtet tetë vjet (gjë që do ta ketë shtrënguar të lërë sa më shpejt një testament për Italinë që u fal shkodranëve tanë) po shtoj këtu se vdekja e Aleksandrit është më e dëshmuara me detaje, edhe pse sot e kësaj ditë mbetet objekt studimesh, por në thelb nuk vërej që u janë shtuar shumë gjëra librave që lexonim dikur.

Diodori i Sicilisë thotë se pas një banketi me pije të shumta, ai pranoi të shkojë edhe në një zijafet tjetër ku e ftoi një farë Medius-i. Tamam aty, pasi ktheu edhe një kupë të madhe me verë atij i filloi një dhimbje e egër në bark, sa e bënte të ulërinte në kupë të qiellit. Në ditën e 18 të muajit të Daesios (e vitit të parë të olimpiadës së 114) iu shpif një ethe që nuk iu largua më. Agonia zgjati dhjetë ditë, pra deri më 28 të muajit të Daesios. Disa flasin edhe për shenja malarieje e disa të tjerë për “virusin e Nilit perëndimor” (flavivirus), por nuk është këtu qëllimi i këtyre shënimeve.

Natyrisht për të përcaktuar datën e saktë të vdekjes, ka patur diskutime por asnjëherë për kohëzgjatjen dhjetë ditore të agonisë.

Ai që u mor më shumë me saktësimin e vitit të vdekjes është Champollion-i (deshifruesi i Gurit të Rosetës, që bëri të mundur përkthimin e hieroglifëve egjiptiane). Sipas tij dita e 28 e muajit të Daesios llogaritur me vitin e parë të Olimpiadës së 114-të dhe kalkulimet e krahasimet që bëri më kalendarin maqedonas, grek e egjiptian, jep saktësisht 30 majin e vitit 323 p.K. si ditën e fundit të Aleksandrit të Madh në këtë botë.

Në vitet më pas pati që e kundërshtuan llogaritjen e tij dhe jepnin vitit 324 si vit të vdekjes, por shkencëtarët e mëvonshëm i dhanë të drejtë dhe pranuan si të sakta llogaritjet e para të Champollion-it. Pra gjithsesi tetë vjet më vonë se sa kërkon të thotë testamenti ynë, që e nxjerr në hjekë te “kështjella” e Aleksandrisë, ku atij i bie ndërmend t’u dhurojë shkodranëve Italinë që nuk ishte e tija.

Nganjëherë më duket se (po të lëmë anash atë punën e kështjellës së Aleksandrisë), në një pjesë të këtij rrëfimi, autoret bëjnë një ngatërresë të pakuptueshme me “dajkon” e tij, Aleksandrin e I-rë të Epirit (Molosin), që mundi të hidhet në Italinë e Jugut për të lënë lëkurën e tij të vyer epirote në ato anë, pas ndonjë fitoreje.

Gjithsesi, kushdo vëren se në shkrimin e paraqitur si të Lucia Nadin-it, ka aq kundërshti logjike dhe historike si edhe padrejtësi të rendit trashëgimtar, sa kam frikë se fqinjët tanë në vend që të tërbohen, po mbajnë barkun nga të qeshurit.

ITALIA QË ËNDËRRONTE TIRANËN

Moshatarëve të mi, atyre që e kaluan fëmijërinë dhe rininë në vitet 1970-1980, do t’u kujtohet mbase figura kurioze e marksist-leninistit Fosco Dinucci, ose më mirë akoma zëri i tij, që përshëndeste turmat me një italishte të kulluar, që nga ballkoni i Komitetit Ekzekutiv në Tiranë, në mitingun e organizuar fill pas Kongresit VI të PPSH-së në nëntor të vitit 1971. Për të gjithë ne që ishim mësuar me italishten e Mike Buongiorno-s dhe të Raffaella Carrà-së dhe ndiqnim me pasion emisionet e RAI-t në radio dhe në televizion, ky italian që thurte lavde, në mes të kryeqytetit, vijës politike të PPSH-së dhe mësimeve të “compagno Enver-it” njëfarësoj do të zëvendësonte, edhe pse me maskë groteske karnevali, atë koncert me këngë italiane në sheshin Skënderbej që guxonim ta ëndërronim ndonjëherë, por që nuk e shijuam dot kurrë. Dinucci sillte me vete, të paktën, shpresën se jo gjithçka në lidhjet italo-shqiptare tashmë duhej të kalonte përmes valëve; dhe se mundësitë për kontakte njerëzore nuk ishin shterur.

Kjo është edhe tema e një libri të ri me titullin L’Italia che sognava Enver – Partigiani, comunisti, marxisti-leninisti: gli amici italiani dell’Albania Popolare (1943-1976), Editore Controluce (Nardò) (“Italia që ëndërronte Enver Hoxhën – Partizanë, komunistë, marksistë leninistë: miqtë italianë të Shqipërisë popullore (1943-1976)”), ka dalë tani në libraritë italiane dhe tek-tuk në ndonjë shqiptare. Autori, Nicola Pedrazzi, punon si hulumtues pranë Osservatorio Balcani e Caucaso Transeuropa (OBCT) dhe bashkëpunon rregullisht me media si “Il Mulino”, “Kosovo 2.0”, “Riforma”, “Confronti” dhe me vetë OBCT-në. I pasur me material dokumentar dhe analiza të reja faktesh herë të njohura dhe herë më pak të njohura, ky studim i rëndësishëm i Pedrazzi-t mbështetet në tre vjet kërkimesh në arkivat e Tiranës, të fokusuara në një aspekt pak të studiuar të regjimit totalitar të Tiranës: jo në mbylljen, por në “hapjen” e këtij regjimi ndaj botës, dhe pikërisht ndaj grupeve të së majtës italiane marksiste-leniniste dhe maoiste, në vitet 1960-1970. Ishin pikërisht këto lidhje që vazhduan, sado paradoksale të tingëllojë kjo sot, traditën e marrëdhënieve të pandërprera, disa-shekullore, mes dy vendeve, këtë herë edhe në kuadrin e rrjetit botëror të solidaritetit me Kinën Popullore dhe rolin udhëheqës të Maos. Siç thotë Pedrazzi vetë, “në arkivat e Tiranës kuptova se kish një tjetër histori italo-shqiptare që meritonte të rrëfehej: një histori që u shpalos pas kolonializmit fashist dhe që i parapriu anijes Vlora, dhe që përkon në kohë me diktaturën e Enver Hoxhës.”

ME PARATHËNIE NGA RRESHPJA

Sa mora në dorë romanin “Lulet e ftohta të marsit”, nga shkrimtari I. Kadare, u befasova nga çfarë pashë në faqen e fundit të parathënies së shkurtër nga Frederik Rreshpja:

 

Dhe jo thjesht ngaqë identifikimi eksplicit i autorit të një parathënieje ka diçka vetvetiu absurde: si rregull, duhet të jesh i njohur për lexuesin, që të shkruash një parathënie, dhe aq më tepër t’ia bësh këtë I. Kadaresë.

Në të vërtetë, Rreshpja njihet dhe lexohet mjaft, sidomos gjatë këtyre 20 vjetëve të fundit.[1] Madje një nga ata autorë dhe autoritete që kanë ndihmuar më së tepërmi për popullarizimin e këtij poeti ka qenë vetë I. Kadareja, i cili jo vetëm ka folur me simpati dhe admirim për të dhe e ka quajtur “Një ndër poetët më të rëndësishëm shqiptarë të shekullit XX”, por edhe i ka shkruar parathënien vëllimit përmbledhës Duke kërkuar Itakën, me poezi të viteve 1960-2006; si dhe i ka kushtuar një kapitull në librin Mëngjeset në Kafe Rostand.

Të shkruash parathënie sot në Shqipëri është akt politik: mjafton një parathënie strategjike, për ta katapultuar autorin përkatës në Olimpin e letrave kombëtare. Kjo është një nga arsyet pse shumë prej këtyre parathënieve, që kanë vlerë jo për çfarë thonë por si akte performative të imponimit letrar, nuk thonë gjë për veprat, por vetëm sa nënvizojnë një marrëdhënie të privilegjiuar mes dy autorëve. Por nuk ndodh kështu, me parathënien modeste të Rreshpjes, që zë diçka më pak se dy faqe, dhe ofron një paraqitje të thukët dhe të sinqertë të romanit. Madje autori i parathënies nuk u shmanget as pohimeve si ky më poshtë:

Vepra është thurur në një mënyrë të jashtëzakonshme, më me mjeshtëri se tërë romanet e tjera dhe ndoshta nga kjo gjë lexuesi shqiptar, i pamësuar akoma me arkitekturën matematike të letërsisë moderne, nuk e ka të qartë idenë qendrore të romanit.

Duke i shpjeguar lexuesit deri edhe pse ky nuk do ta kuptojë mirë tekstin që po gatitet të lexojë. Se ç’është kjo “arkitekturë matematike” e letërsisë moderne, këtë parathënia nuk e sqaron më tej: mjaftohet me kumtin se romane si ky qëndrojnë kaq lart, sa duhet më parë të shkollohesh me kanonin letrar modern, për ta marrë vesh (dhe shijuar). Me fjalë të tjera: mbylleni më mirë squpin, ju që nuk do ta pëlqeni ose nuk do ta kuptoni romanin.

Unë kam në dorë botimin e tretë të Luleve, të vitit 2012 (Onufri); ku nuk përmendet ndonjë redaktor i librit, por vetëm Bujar Hudhri, si ai që “përgatiti për botim.” Nëse është kështu, atëherë ky duhet të ketë vendosur edhe për shënimin shpjegues që Frederik Rreshpja është poet, a thua se nga lexuesi i romanit nuk pritet që ta ketë dëgjuar ndonjëherë këtë emër dhe as ta njohë letërsinë shqipe bashkëkohore.

Siç e ka thënë Kadareja vetë, “Koha ka qenë e pamëshirshme me Frederik Rreshpjen.” Aq e pamëshirshme, sa edhe kur këtij i ofrohet të shkruajë parathënien e një romani nga autori kryesor i letrave shqipe bashkëkohore, roli udhërrëfyes sakaq i ripërmasohet, duke ia përmendur diçka që mund të kish vlerë veç po të lihej e nënkuptuar: dhe pikërisht, që Rreshpja është poet.

Meqë Rreshpja nuk pat qenë tjetër veçse poet gjithë jetën e vet.

Se çfarë i ka shtyrë ata të Onufrit, që ta specifikojnë profesionin, në mos vokacionin, madje misionin e autorit të parathënies, këtë nuk e gjejmë dot. Por efekti i atij shënimi në fund të faqes të bën të mendosh edhe për një kohë kur Rreshpja do të ketë nevojë të identifikohet, kushedi dikur në të ardhmen; dhe kur ai mbase do të jetë harruar njëlloj siç u la në harresë gjatë viteve të regjimit totalitar, ose dikur në të shkuarën.

“Të jesh i braktisur në letërsi është, pa dyshim, një fatkeqësi,” thekson I. Kadareja, duke folur për kolegun e vet të pafat.

Paradoksalisht, kjo thënie gjen – shpresoj pa dashur – zbatim edhe në atë fusnotë të shtuar; e cila i thotë lexuesit: “Rreshpja nuk do të ishte askushi, pa këtë parathënie.”

Sërish Kadareja: “Koha ka qenë e pamëshirshme me Frederik Rreshpjen.” Dhe fusnota në thelb konfirmon: ka qenë dhe do të jetë.

(c) Peizazhe të fjalës


[1] Disa vlerësime shkrimtarësh dhe kritikësh bashkëkohorë për Rreshpjen mund të lexohen këtu.

PASOLINI / DROGA DHE KULTURA

Përktheu: Edon Qesari

Pse drogohet njeriu? Është diçka që s’e kuptoj, por përpiqem ta shpjegoj. Drogohet për mungesë kulture. E kam fjalën, afërmendsh, për shumicën dërrmuese apo mesataren e të droguarve. Është e qartë që drogohet kush përpiqet të mbushë një zbrazëti, atë çka i mungon, që shkakton pështjellim dhe angështi. Diçka që zëvendëson magjinë. Primitivët e pazhvilluar gjenden përherë ballë kësaj zbrazëtie të frikshme, në brendinë e tyre. Këtë, Ernesto De Martino[1] e quan “frikë për humbjen e pranisë vetjake”; kësisoj, pikërisht të prapambeturit e mbushin këtë zbrazëti përmes magjisë, duke i dhënë asaj kuptim dhe vëllim. Në kohët e sotme, tjetërsimi i shkaktuar nga kushtëzimi i natyrës zëvendësohet nga tjetërsimi për shkak të kushtëzimit shoqëror: pasi kalon dalldia fillestare (iluminizmi, shkenca, shkenca e aplikuar, rehatllëku, mirëqenia, prodhimi dhe konsumi), ndodh që i tjetërsuari nis të ndihet fillikat; atij, ashtu si të prapambeturit, i kall datën humbja e pranisë vetjake. Në të vërtetët, gjithsecili prej nesh drogohet. Unë (me ç’di) duke xhiruar filma, të tjerë trullosen me punë të tjera. Veprimi përherë ka luajtur rolin e drogës. “Che” Guevara drogohej nëpërmjet veprimtarisë revolucionare (si ajo e teorizuar nga kastrizmi romantik: vepro, pastaj mendo); gjithashtu puna që shërben për “prodhim” është një lloj droge. Lipset gjithmonë një siguri kulturore që të shpëtosh nga droga; nga ajo e vërteta, e kam fjalën. Të gjithë ata që drogohen janë të pasigurt nga ana kulturore. Rrugëkalimi nga një kulturë humaniste në një kulturë teknike shkakton trazirë në vetë thelbin e kulturës. Ata që e pësojnë nga kjo trazirë janë sidomos të rinjtë. Kjo është arsyeja përse shumë të rinj drogohen. Të mos kesh bazament kulturor, duke mos pasur kësisoj mundësi që të mbushësh zbrazëtinë e tjetërsimit, së paku përmes vetë-shqyrtimit dhe ndërgjegjësimit (vetjak dhe klasor), do të thotë, shkoqur fare, se je i paditur. Trazira në kulturë, në të vërtetë, bën që shumë të rinj të jenë tamam të paditur. Me pak fjalë, të mos lexojnë më, ose të mos lexojnë më me ndjenjë. Por duhet shtuar dhe diçka: të rinjtë e paditur që nuk drogohen, e që madje drogohen përmes veprimtarisë politike të specializuar (e cila është një padije e llojit të veçantë), janë shpesh tinëzarë, të ligj, të pamëshirë, të pakëndshëm: ashtu siç i do kultura teknike neokapitaliste e pashpirt (ndaj së cilës luftojnë). Ndërkaq që shumë të rinj “të paditur” të cilët drogohen janë, në përgjithësi, të mirë, shpirtpastër, mëshirëplotë, tërë zemër, vetëmohues, paqësorë, të butë, besimplotë (njësoj si të pazhvilluarit): kundërshtia e tyre në vetvete, pra ndaj vetë trupit të tyre, është shumë më tmerruese dhe mallëngjyese. Ata po, e meritojnë të jenë në krahun e atyre që japin ndëshkim, nëse do të mund të bënin. Krejt ndryshe nga nxënësit e shkëlqyer të klasës, që flasin njësoj si në libra (e pashpirt) e që kanë shembur urat: e kanë bërë të pamundur gjithë-përfshirjen. Kryengritja e tyre, edhe pse e tmerrshme dhe mallëngjyese, është e kotë: pikërisht se s’ka kulturë, apo gjendet jashtë saj. Pasi, në të vërtetë, është kollaj të jesh i mirë dhe shpirtpastër si të pazhvilluarit, është kollaj të jesh mëshirëplote për shkak të tmerrit që shkakton zbrazëtia ku jeton. Nga ana tjetër (dhe ky është përfundimi dëshpërues) të gjesh lirinë nga kjo “mangësi kulture” apo “interesi kulturor”, duket e pamundur; kjo e ka përgjithësisht prejardhjen, me gjasa, nga njëfarë “frike prej se ardhmes”. Kurrë si sot (kur “parashikimi” është shndërruar në shkencë) e ardhmja s’ka ngjallur kaq shumë mëdyshje, bash si një makth i padeshifrueshëm.


 

Botuar në të përditshmen “Il Tempo”, nr. 53, viti XXX, 28 dhjetor 1968.

[1] Ernesto De Martino (1908-1965), antropolog italian dhe studiues i besëtytnive primitive, i njohur veçanërisht për hulumtimet e kryera në popullatat rurale dhe të paindustrializuara të zonave jugore të Italisë.

ZAMIRI

nga Ajkuna Dakli

Kjo që po vjen drejt furrës është gjyshja e Zamirit. Është e bëshme e rrumbullakët dhe (sigurisht) e zeshkët.

Për çudi shtëpia e saj ndodhet mu përballë furrës. Them për çudi sepse lagja e tyre fillon nja dyzet shtëpi më poshtë dhe shkon deri te stacioni i trenit.

Të dy lagjet, e jona dhe e tyrja kanë të njëjtin emër dhe nuk ndahen me kufi por sapo kalon shtëpinë e parë kuptohet menjëherë që ke hyrë në lagjen e tyre.

Shtëpitë janë të ngushta, pa oborr, dhe të gjitha të mbështetura në murin e rrugës. Dyert janë gjithnjë hapur. Para derës kanë një gur të madh ku gjithnjë sheh ulur gra ose burra që kundrojnë udhëtarët që shkojnë ose vijnë nga treni. Fëmijë të vegjël të zbathur hyjnë e dalin nëpër shtëpitë nga të cilat bisedat dëgjohen deri në rrugë. Ditën e rrogave ka aheng. Kur vdes njeri, një grua me një tepsi del te dera dhe shpërndan hallvë për kalimtarët. Tregojnë, që njëherë një kalimtare, pasi hëngri nga një top hallvë pas çdo pyetje për të vdekurën, sa vjeç ishte, sa fëmijë la pas, nga se vdiq, etj , etj e mbaroi gjithë tepsinë.

Përveç këtyre ka edhe gjëra të tjera që ndryshojnë si për shembull profesionet e banorëve të kësaj dhe asaj zone. Zakonisht banorët e asaj ane bëjnë punë krahu. Nuk di te ketë prej tyre inxhinierë, mësues e aq më pak drejtorë ose njerëz në pozitë. Po këto gjëra unë nuk i di mirë se jam akoma e vogël.

Gjyshja e Zamirit i kalon me ngut ato dhjetë hapa që e ndajnë derën e saj nga dera e furrës dhe fillon të flasë pa hyrë mirë. Nuk ka sjellë ndonjë tavë. Mesa duket mes prindërve të Zamirit ka plasur ndonjë sherr tjetër.

Gjyshja ime e përshëndet shkurt dhe kthehet nga furra, merr lopatën e gjatë prej druri, nxjerr tavat me radhë që t’i kontrollojë mos digjen pastaj i fut prapë. Gjyshja e Zamirit vazhdon të flasë pa pika e presje.

Ajo thotë që nëna e Zamirit është e çmendur dhe bën sherr për çdo gjë. Pastaj thotë që babai i Zamirit nganjëherë pi më shumë se ç’duhet. Ajo që ai pi më shumë se ç’duhet duhet të jetë raki ( jo ujë) sepse unë kam dëgjuar të thonë që është pijanec. Nja dy herë e kam parë edhe vetë kur kthehet në shtëpi duke iu marrë këmbët.

Këto bisedat me sherre s’më pëlqejnë hiç.

Dal dhe kërkoj me sy Zamirin. Ai është ulur mbi shkallët prej çimentoje të verandës që ndodhet përpara dyqaneve. Në anën tjetër të verandës ndodhet porta e oborrit të shtëpisë së gjyshërve të mi.

E gjithë rruga që fillon që nga gërmadha e xhamisë e deri në fund te stacioni i trenit duke përfshirë edhe lagjen e tyre vjen i bën pazaret këtu.

Pikërisht për këtë punë pra, për një vend ku njerëzit të rrinë e të presin në radhë, meqë pritjet mund të jenë shumë të gjata, qeveria ka ndërtuar përpara dyqaneve këtë verandën e madhe të shtruar me çimento me tre shkallë nga të dy anët ku njerëzit venë shenjën e radhës, presin dhe fjalosen.

Gjyshit nuk duket se i pëlqen shume kjo afërsia e dyqaneve. Shpesh plas sherri dhe fillojnë të sharat me zë të lartë që në pikë të mëngjesit. Atij nuk i pëlqejnë të thirrurat me zë të lartë dhe thashethemet sepse është shumë serioz dhe i heshtur. Nuk thotë gjë, vetëm nganjëherë e vërej që mërmërit nëpër dhëmbë diçka që unë nuk e kuptoj.

Gjyshja nuk shpreh as pëlqim as mospëlqim. Mua për vete kjo veranda më pëlqen shumë se aty luaj sa herë vij te gjyshërit.

Gjyshja thotë se kopshti ka qenë i madh deri aty ku janë shkallët e dyqaneve sot, po qeveria i mori një copë të madhe për të ndërtuar dyqanet. Kështu shpjegohet ajo formë e çuditshme e kopshtit: dy barqe të mëdha lidhur me një si rrip të ngushtë. Dyqanet janë katër në rresht: bulmet, ushqimore, mish, bukë.

Dyqani i bukës është më i afërti pas furrës , pastaj vjen i mishit – më i qeti. Ai i bulmetit është më i zhurmshmi vetëm herët në mëngjes kur njerëzit zënë radhën e qumështit ose ditëve kur vjen djathi.

Se si është kjo historia e marrjes nga qeveria të shtëpive të njerëzve kur i duhen, unë nuk e di mirë. Shumë e ndërlikuar. Sa herë pyes të mëdhenjtë, ose janë të zënë me punë ose ndërrojnë bisedë. Kjo m’i bën gjërat në kokë akoma më rrëmujë se ç’janë kështu që kam vendosur të mos pyes më.

Nuk e di mirë as pse gjyshja ime e la mësuesinë për t’u bërë furrxhie. Edhe kjo mbetet nga pyetjet pa përgjigje. Po nganjëherë është kot të pyesësh sepse të mëdhenjtë i shmangen përgjigjes.

Pastaj, kjo puna e gjyshes në furrë është shumë interesante për mua.

Unë rri te cepi i furrës, aty ku janë ca rafte lyer me të gjelbër ku nganjëherë gjyshja ve tavat që nuk janë marrë në kohë dhe shikoj dritën e kuqe që duket nga gryka e furrës duke mbajtur një vesh te bisedat e të rriturve.

Historitë që gratë e lagjes sjellin në furrë më duken si gjellët që piqen nëpër tava. Ca hahen ca nuk hahen fare. Po shprehjet dhe pasthirrmat gjithnjë me pëlqejnë si avulli që vjen nga tavat e pjekura.

Zakonisht bisedat bëhen mes sehirxhinjve që sjellin, marrin ose presin tavat.

Gjyshja është gjithnjë e zënë ose me pjekjen, ose me mbushjen e furrës me tallash, ose me dru sipas rastit dhe nuk ia ka shumë ngenë muhabeteve. Herë pas here ajo kthehet nga ata që flasin, fshin duart në përparëse edhe u jep përgjigje.

Në verandë ka rënë dielli. Tani është kohë dreke, dyqanet janë hapur, po s’ka njerëz fare dhe është qetësi. Qumështi ka ardhur dhe është shitur me kohë dhe do ca orë derisa të zihet radha për mëngjesin tjetër. Tushi, shitësja, ka mbështetur bërrylat në banak dhe po shikon jashtë.

Zamiri është ulur pranë meje te shkallët. Hedh nga një vështrim herë pas here nga dera e shtëpisë së tij brenda së cilës duhet të jetë duke u zhvilluar ai sherri i madh po nuk thotë gjë. Pastaj kthen kokën me kaçurrela në një anë dhe më thotë të luajmë e ka kush e ka.

Unë pranoj me kusht që të mos largohemi shumë që aty.

Zamiri nuk duket se lexon libra. Nuk di fjalë interesante. Nuk i ka notat e mira. Kjo nuk më çudit shumë, se njeriu s’ka si të mësojë kur e kalon gjithë pasditen në rrugë. Po prapë Zamiri më pëlqen. Mbase ngaqë nuk përpiqet të tregohet “si i fortë” me gocat, siç bëjnë rëndom çunat e tjerë.

Mërzitem me “e ka kush e ka”. I them të luajmë pafkash. Marr një shkumës dhe vizatoj ca katrorë të mëdhenj mbi çimenton e verandës.

“Ej, po ajo është lojë gocash “ thotë Zamiri dhe qesh me gojën e madhe dhe kokën pak anash siç e ka zakon.

“Zamir!” them unë me ton autoritar.

“Mirë, mirë” thotë Zamiri dhe zbret në rrugë për të kërkuar një gur të sheshtë që ta përdorim si pafkë.

Te dera e furrës, gjyshja e Zamirit ka një copë herë që ka filluar të dalë, po nuk duket se biseda do mbarojë së shpejti pasi ajo vazhdon të flasë duke qëndruar në mes të hyrjes, as këtej as andej. Gjyshja ime është gjithashtu te dera. E dëgjon pa folur me duart mbështetur në bel dhe tund kokën. Shpresoj që tavat mos jenë duke u djegur.

Një grua me një tavë në dorë vjen, përshëndet dhe bën të hyjë. Gjyshja kthehet te tavat e tjera.

Gjyshja e Zamirit kalon për dy minuta rrugën nga furra te shtëpia e saj dhe shtyn derën e shtëpisë. Dera nuk mbyllet plotësisht. Dëgjohen ca të thirrura, pastaj nga dera del babai i Zamirit.

Është bërë “tapë” siç thonë të rriturit. Kjo duket ashiqare sepse këmbët i merren më shumë se kurrë.

Zamiri shtang aty afër derës së tij ku kishte vajtur për të kërkuar pafkën dhe unë mbi kuadratet e vizatuara me shkumës.

Babai i Zamirit e shikon të birin një çast pastaj i fut një shpullë, thotë ca gjëra që s’merren vesh dhe ikën poshtë për nga rruga e trenit duke iu marrë këmbët.

Zamiri nuk flet. Në faqen e zeshkët shenja e kuqe (pesë gishta) duket fare qartë.

Pasi sigurohet që i ati nuk shihet më nga rruga vjen dhe ulet afër meje në shkallët e verandës.

Nuk e vazhdojmë lojën. E pyes pse babi i vet e qëlloi. Pastaj e pyes nëse i dhëmbi po ai nuk përgjigjet.

Rrimë ca minuta ulur mbi shkallë. Nuk di çfarë të bëj. Pastaj i them prit një çikë. Shkoj me vrap në shtëpi hap çantën dhe marr një libër me përralla për fëmijë. Personazhet e librit vuajnë ca, po ama në fund përrallat kanë të gjitha mbyllje të gëzuar.

Dal me vrap dhe ia jap. Ai e hap dhe i sheh figurat. Rrimë dhe ca kohë ulur pastaj ai ikën në shtëpi këmbëzvarrë. Shenja e kuqe i ka mbetur akoma në faqe.

………

Sot kam ardhur prapë te gjyshja. Kanë kaluar disa ditë nga koha e shpullës.

Kërkoj me sy Zamirin dhe e shoh si gjithnjë në rrugë. Nuk po luan. Është ulur te shkallët e verandës dhe po mendohet me kokën e kthyer në njërën anë si zakonisht.

I them a do vish të luajmë, po ai nuk përgjigjet. Çuditem po nuk e zgjas shumë dhe iki sepse dëgjoj zërin e nënës sime që ka ardhur të më marrë. Nesër nisemi për pushime.

Shtyj portën e madhe dhe hyj në sallonin e mesit pa u ndier, si mace, ndërkohë që nëna dhe gjyshja po fjalosin në kuzhinë. Ajo që më zënë veshët më le pa frymë.

Disa ditë më parë në sherr e sipër babai i Zamirit e kishte goditur nënën e Zamirit me thikë. Goditja duhet të kishte qenë në zemër, sepse ajo kishte vdekur në vend. Pas kësaj kishte ardhur policia dhe e kishte marrë babanë e Zamirit në burg. Tashti në shtëpinë e tij kishte mbetur vetëm gjyshja dhe dy motrat e mëdha.

E pyes nënën ç’ka ndodhur dhe ajo më përgjigjet se nëna e Zamirit ka vdekur po nuk jep hollësira. Pastaj fillon të flasë për pushimet.

Kur dalim, kthej kokën po Zamirin nuk e shoh më te shkallët. Ndjej një si ngërç në krahun e majtë të kraharorit.

…………………………..

Për shumë kohë nuk e pashë më Zamirin.

Pasi të ëmën e kishin plasur në varreza dhe të atin e kishin plasur në burg, plaka, dy vajzat dhe Zamiri mbetur pa një kacidhe, kishin shitur shtëpinë dhe kishin gjetur një vrimë për të futur kokën diku në pjesën e poshtme të lagjes, ku banonte soji i tyre hallemadh dhe gazmor.

Zona ime e lojës nuk arrinte deri atje.

Pas disa vitesh, kur isha tashmë studente, duke udhëtuar me trenin Elbasan-Tiranë mbushur si kuti konservash nga turma që avullonte djersë, pisllëk e gjithfarëlloj erërash të tjera, valixhe, çanta, thasë, që vareshin mbi kokat tona nga zgarat e hekurta mbi ndenjëset, ndjeva dikë që me shikonte me ngulm.

Zamiri. Ishte veshur ushtar. I pashëm, i gjatë, i hajthëm me kapelën shtrembër mbi kaçurrelat e zeza dhe kokën si zakonisht të kthyer pak anash.

Po më shihte pa më përshëndetur. Dukej në mëdyshje nëse duhet të më fliste apo jo.

E përshëndeta shkurt me kokë.

Ma ktheu përshëndetjen, pastaj ktheu kokën nga ana tjetër dhe u largua pa e zgjatur duke çarë me vështirësi mes turmës.

Kërshërisë së shoqes ngjitur me mua se ku e njihja atë jevgun “që ishte shumë king” iu përgjigja shkurt me zë të ulët se kishim qenë fqinj. Tjetra shtoi edhe nja dy argumente faktit se megjithatë nganjëherë janë racë e bukur sidomos kur qëllojnë me sy me ngjyrë, pastaj ktheu kokën dhe filloi muhabetin me dikë tjetër.

………..

Duhet të ketë qenë mbase fundi i 1997-ës, një fundjavë kur shkova në shtëpi nga Tirana dhe i bëra një vizitë gjyshes.

Ulur në dhomën e ndenjjes, ndërsa gjerbnim të dyja gllënjkat e kafes, s’di pse mu kujtua Zamiri dhe e pyeta nëse e dinte nga bëhej.

Oh tha ajo, I shkreti Zamir! E vranë para ca muajsh.

E pyeta nëse qe ngatërruar me ndonjë nga bandat e kriminelëve që vërtiteshin rrugëve atë vit.

Nuk qe ngatërruar me askënd tha ajo. E vranë ndërsa po përpiqej të ndihmonte një banor të lagjes sonë që një nga bandat e kishin futur në mes e po e rrihnin në rrugë pasi ia kishin zhvatur gjithë ç’kishte me vete.

I sulmuari kishte shpëtuar. Në polici kishte treguar se nuk njihte asnjë nga ata që e sulmuan dhe as atë djalin që qe përpjekur ta ndihmonte. Gjithçka kishte ndodhur shumë shpejt. Ajo që i kujtohej fare qartë ishte thirrja e njërit nga horrat “Na o jevg qelbur! Na!” ndërsa e godiste Zamirin me thikë. Goditja duhet të kishte qenë mu në zemër, sepse ai kishte vdekur në vend.

 

MJEKU QETHIR DHE KRYEMINISTRI TRUDEAU

nga Kanadaja, Kristi Pinderi

Qethiri, ishte një ndihmës-mjek i përkushtuar në Pogradec në vitet ’70-të dhe ’80-të. Njerëzit e respektonin për profesionalizmin që kishte në punë, mirëpo i qëndronin larg. Me raste e tallnin dhe e vinin në lojë për zërin e tij të hollë.

Për pak kohë, Qethiri kishte vuajtur dënim me burg pasi kishte shkelur nenin 137 të Kodit Penal të Republikës Popullore Socialiste të Shqipërisë. Ky ishte neni më i shkurtër në të gjithë historinë e ligjeve shqiptare.

Me vetëm 46 karaktere, i quajtur neni për “Pederastinë”, kjo fjali që ngjante si një mallkim sanksiononte me një gjuhë të thatë, të shpejtë dhe evazive (sikur edhe në ato pak karaktere të ndihej njëlloj neverie) se, “Pederastia dënohet: me heqje të lirisë gjer në dhjetë vjet”.

E mbaj mend shumë mirë Qethirin, pasi vetëm përmendja e tij ma bënte mishin kokrra kokrra kur isha i vogël e kur njerëzit e rritur më hakërreheshin se, nëse nuk do e forcoja zërin si burrë, do përfundoja edhe unë si Qethiri! Sot edhe kësaj dite nuk arrij ta besoj si mundet që fëmijët të traumatizoheshin në atë mënyrë, por më vonë do të kuptoja që kjo traumë ishte në fakt, pjesë e një sistemi të frymëzuar nga shteti.

Unë atëherë isha 7 apo 8 vjeç dhe përmendja e atij emri shkaktonte tek unë një lloj pështjellimi të përzier me frikë, neveri dhe kompleksim të atillë sa kur një mëngjes, teksa ndodhesha me time më në spitalin e qytetit e ajo më mërmëriti në vesh: “shikoje, ky është Qethiri”, mua sa nuk më ra të fikët!

Ishte i shkuar në moshë, me flokë të thinjur, i gjatë, me trup të drejtë dhe dinjitoz, ndërsa mbante një përparëse borë të bardhë dhe të hekurosur për merak. Mirëpo ai imazh nuk i shkonte fare përfytyrimit tim prej fëmije. Deri përpara atij momenti Qethiri kishte qenë për mua subjekt, jo objekt. Fenomen, jo njeri i hekurosur! E nëse do duhet të ishte njeri, atëherë duhet të ishte me mjekër e flokë të zgjatura si diversantët e fshehur në male dhe i pisët, me baltë e më thonj të palarë!

Por kur nisi të fliste me zë të hollë si të një gruaje, atëherë e kuptova përnjëherë, pa pasur nevojë për sqarime të mëtejshme se pse të qenit si Qethiri “me zë të hollë si grua” mund të përbënte problem.

Arsyet pse në Shqipëri komuniteti LGBTI vazhdon të paragjykohet dhe të marxhinalizohet nuk kanë të bëjnë thjesht me mungesën e informacionit apo me mungesën e emancipimit të shoqërisë. Rrënjët janë të largëta, që kur marrëdhënia intime mes dy burrave u kriminalizua dhe u bë pjesë e Kodit Penal.

Është pafund interesant dokumenti zyrtar i shkruar në gjuhën shqipe që hedh dritë mbi tentativat e para të kriminalizimit të homoseksualizmit. Ndryshe nga çfarë mund të mendohet, kriminalizimi ndodhi jo gjatë periudhës së komunizmit, por shumë më herët, që në 1925.

Në vitin 1925 Shqipëria me siguri kishte probleme shumë më të mëdha dhe ekzistenciale për një shtet të sapokrijuar, megjithatë zyrtarë të Ministrisë së Brendshme shkruanin faqe të tëra relacion për Këshillin e Ministrave për të argumentuar domosdoshmërinë e futjes në Kodin penal të marrëdhënies mes dy burrave.

Unë kam mundur ta shikoj me sytë e mi këtë dokument në Drejtorinë Qendrore të Arkivave të Shtetit mirëpo nuk arrij të kuptoj se për çfarë arsye shtetarët e asaj periudhe shqetësoheshin për diçka të tillë. Një teori e besueshme do të ishte se kjo bëhej ndoshta për të ndjekur gjurmët e Gjermanisë së Bismarkut, imituar më pas nga Austro-Hungaria aq shumë e rëndësishme për pavarësinë dhe frymëzimin e shtetit shqiptar, vende këto që e kishin kriminalizuar homoseksualizmin (në Shqipëri konsiderohej pederasti, ndërsa termi homoseksualizëm është një term i mëvonshëm i dalë nga qarqet mjekësore).

Ja çfarë thoshte ky dokument që “Kryesija e Republikës” ia dërgonte Ministrisë së Drejtësis në vitin 1925 (arkivuar në skedarët me titullin “Krime të Kundërnatyrshme” në Arkivin e Shtetit, vitet 1912-1944):

“Për t’u studiue nga ajo Ministri e për të na u njoftue mendimi i saj, këtu ngjitur ju dërgohet kopja e një projekt ligji mbi ndalimin e pederastis paraqit për në Kryesi të Këshillit t Ministruer me shkresa numër 2166 datë 30-10-925 (dmth viti 1925) të Ministris së P. Mbrendshme.

Aktet të na kthehen prap.”.

Më poshtë fillon edhe arsyetimi për këtë projekt ligj. Arsyetimi kryesor ka të bëjë me faktin që deri në atë moment në Kodin Penal të Republikës së Shqipërisë pederastia dënohej vetëm në rastet e marrëdhënieve seksuale mes një të rrituri dhe një të mituri (nën moshën 15 vjeçare).

Duhet thënë që në fakt, kjo me konceptet aktuale nuk quhet marrëdhënie mes së njëjtit seks, por pedofili (!) e për pasojë ai kod penal ishte më se normal dhe që duhet përshëndetur. Por shikoni se çfarë ndodh më poshtë me amendimin e tij. Thotë Kryesija:

“Në nenin 197 të Kodit të sipërthan dënohen ata q’i bajn punën e shëmtuet një tjetrit q’i asht pesë me dhet vjeçe e posht e nuk ndëshkohen ata q’i i bajn po kët vepër nji personi 15 vjeç e nalt. Dmth në ligjet sod në veprim Pederastia asht e ndalueme kur qi pasivi asht 14 vjeç e poshtë dhe e lirë kur qe ay asht 15 e nalt”.

M’u kujtuan të gjitha këto detaje këtë javë kur kryeministri i Kanadasë Justin Truedeau mbajti një fjalim të shumëpritur për të kërkuar ndjesë, në emër të shtetit kanadez, të gjithë pjesëtarëve të komunitetit LGBTQ2S (2 spirit apo njeriu me 2 shpirtra është termi që përdorin banorët e parë indigjenë të Kanadasë për personat gej ose lezbike ose transgjinorë ose biseksualë, persona që përpara se Kanadaja vetë të kolonizohej nuk ishin të kriminalizuar).

“Mua më vjen keq! Ne të gjithëve na vjen keq!”, tha Trudeau teksa lexonte ndjesën zyrtare. “Një nga zgjedhjet më të nderuara që një person mund të bëjë në jetën e tij është të zgjedhë t’u shërbejë qytetarëve. Ndoshta t’u shërbejë në qeveri, ose në ushtri, ose në polici. Në çfarëdolloj detyre që dikush vendos të shërbejë, ta dedikosh jetën për ta bërë Kanadanë, – e në fakt të gjithë botën, – një vend më të mirë, është një nga thirrjet më fisnike. Mirëpo mundohuni tani të përfytyroni, nëse mundeni, që vendi të cilit ju keni vendosur t’i shërbeni, nuk ju do! Befas vendos të mos ju pranojë! Ky vend ju shikon ju si me defekte, madje ju konsideron si rrezik kombëtar. Dhe jo sepse ju nuk mund ta bëni punën tuaj, apo se ju mungon patriotizmi, apo kurajoja, por për shkak të asaj që ju jeni si individë dhe për shkak të asaj që janë partnerët tuaj”.

Mijëra e mijëra vetë u dënuan në kohën e Mbretërisë shqiptare, e më pas në Republikën Popullore Socialiste. Dënimet janë mbajtur të fshehura në shumicën e rasteve ngaqë pushteti shqiptar nuk ka dashur në asnjë rast të pranojë publikisht ekzistencën e individëve të  cilët i konsideronte si një rrezik për moralin shoqëror, e për pasojë u druhej sikur të ishin një rrezik kombëtar.

Janë me mijëra familjet e atyre qytetarëve të shkatërruar nga ai neni i shkurtër me 46 germa. Disa prej tyre nuk dolën nga burgjet, disa të tjerë u detyruan të bëheshin pjesë e sistemit të shtypjes përmes spiunimit, disa të tjerë u shkatërruan përfundimisht për fajin e vetëm se nuk e fshehën dot që ishin, deri diku, ndryshe nga shumica.

Pati, ndër ta, edhe njerëz si Qethiri, të cilët u detyruan të vuajnë një dënim më të madh se dënimi me burg. Ata u detyruan që pas burgut të ktheheshin në shoqëri, jo për tu integruar, por për tu shndërruar në tabele qitjeje për të mbrojtur me demek moralin shoqëror!

Përndjekja ndaj njerëzve si Qethiri ishte sistematike, ishte shtetërore, ishte zyrtare dhe ligjore. Dhe pastaj, ishte edhe shoqërore…

Unë e kam të vështirë të besoj që dikush që është lindur dhe rritur në atë sistem të pranojë befas brenda një kohe kaq të shkurtër se e ka gabim tërë botëkuptimin me të cilin është formuar, qoftë dhe në mënyrë të dhunshme, në një shoqëri të padrejtë dhe hipokrite. Si mund t’u thuash sot shqiptarëve se ajo me të cilën ata janë brumosur si detyrë ndaj vendit nuk është gjë tjetër veçse përndjekje dhe krim i frymëzuar nga shteti?

Çfarë është më e dhimbshme është fakti që në Kuvendin aktual ka njerëz të pushtetit të dikurshëm totalitar që e kishin pjesë të karakterit dhe të punës së tyre përndjekjen e të tjerëve.

Nuk e harroj se si në një emision televiziv deputeti Tritan Shehu, i cili në politikë nuk mbahet mend, sipas mendimit tim, për asgjë tjetër veçse për një episod në Lushnjë ku askush nuk e di ku mbaron realiteti e ku fillon legjenda urbane, pra nuk e harroj dot momentin kur ky zotëri tha se edhe në vitin 1995 kur Shqipëria e dekriminalizoi homoseksualizmin, pra e shfuqizoi nenin 137, ky vetë e votoi jo sepse ashtu e besonte, por sepse kishte qenë presioni i Këshillit të Europës që e kishte detyruar Parlamentin të votonte ashtu!

Pra njerëz si ky edhe sot do donin që individët ose të futeshin në burg, ose të trajtoheshin si të sëmurë për shkak të mënyrës dhe personit që dashurojnë.

Unë nuk jam budalla që meqë tani jetoj në Kanada, të besoj vërtet se Shqipëria do ndjekë tani përnjëherë shembullin e Kanadasë dhe do i kërkojë ndjesë atyre qytetarëve të vendit që i ka përndjekur sistematikisht për më shumë se 70 vjet. Unë jam idealist vërtet, por jam edhe i ndërgjegjshëm që kjo gjë nuk ka për të ndodhur tani shpejt në vendin tonë të dashur të zaptuar nga pesimizmi, korrupsioni, fataliteti dhe mungesa e shpresës.

Ama, nëse nuk i kërkoj unë sot Shqipërisë të kërkojë falje për krimet që ka bërë ndaj komunitetit LGBT, nuk mund të rroj dot i qetë as tani e as për vitet në vijim. E sigurisht, e di edhe se deri ditën kur ky vend të bëjë paqe me krimet e së kaluarës, ndaj kujtdo, jo vetëm ndaj LGBT, ditët e mira e të bardha për fëmijët tanë do të jenë akoma larg.

VIZITË NË MANASTIR

nga Teuta Toska (*)

Nuk e heq dot nga mendja Manastirin. E vizitova për herë të parë në jetën time në ditët e fundit të nëntorit, ditë që për një shqiptar janë gjithnjë të ngarkuara me histori, me kujtime kolektive. Këto kujtime nuk janë nga jeta ime, por më vlojnë nëpër gjak e nëpër mendje si dije gjenetike.

Emrin e Manastirit e kam dëgjuar herët, si të gjithë shqiptarët, sapo ndërmendesh për gjuhën tënde. Ndoshta që në klasë të parë? Vetëm 6 vjeç? Ndoshta në festën e parë kombëtare që mbaj mend të jetë festuar në ato kujtimet e mia gjithë dritë, por shumë të largëta në kohë.

Në dhomën time e shoh çdo ditë emrin e Manastirit: një libërth me kopertinë gri, me dy emra burrash të njohur poshtë një skice libri të hapur të vizatuar me dorë, njëra faqe e kuqe e tjetra e zezë, me një pendë të bardhë e një pushkë e zezë, diçka pa shije, por që të ngulet menjëherë në mendje. Kështu më duket se janë të gjitha simbolet e identitetit kombëtarist: të pabukura, por që nuk të hiqen nga shpirti. Ky libër më del përpara nëse ulem të shkruaj, të lexoj, të pushoj, të mendoj: “Kongresi i Manastirit”, Sh.Demiraj dhe K.Prifti. Një “triadë” për t’u nderuar me admirim: Ngjarja e 1908-ës, Gjuhëtari dhe Historiani. Si ndodhka kështu që ky libër kaq i vogël rri kështu në mendjen time? Dhe sikur të bëja sakrilegj, nuk ia ndryshoj dot vendin: ai duhet të më rrijë përpara, në të njëjtin vend, si një koordinatë ekzistence. Ai është aty, prandaj unë jam.

Pastaj Manastirin e kam kaluar me kaq herë përpara syve të mi nëpër ato qindra faqe të redaktuara, të lexuara, që flasin për Gjerasimin, Sevastinë, jetën e tyre, familjen e tyre, udhëtimet e tyre, lëngimet, luftërat, punët, bëmat, shpresat e tyre. Nëpër atë qytet ka ecur Gjerasimi, Sevastia, Gjergji, Parashqevia, Kristo, janë veshur me rrobat e tyre të bukura dhe kanë dalë dhe kanë takuar njerëz, kanë folur për motin, për qeverinë, për të ardhmen, kanë blerë ushqimet, kanë shijuar borën e parë, gjethet e pemëve që bien mbi lumin që përshkon qytetin, janë trishtuar, janë gëzuar, kanë vuajtur, janë shpëtuar, kanë njohur Atë. Ky qytet më ka dalë përpara para se ta vizitoj.

Deri në Ohër rrugën e kisha të njohur, pastaj makina u zhyt nëpër pyjet plot ngjyra vjeshte dhe nëpër rrugë të panjohura për mua. Nuk e di për ty, por ndërsa jam duke udhëtuar nëpër udhë që nuk i kam vizituar më parë vetja del nga unë: jam e derdhur nëpër këto pemë, nëpër atë shteg, nëpër këtë rrugë që gjarpëron në zhdukje, nëpër atë shtëpi në mes të atyre pemëve, e vjetër por që mbahet mirë. Mund të mbyll sytë dhe mund ta kujtoj itinerarin e kësaj rrugës tjetër nga ajo që ka bërë makina jonë – udhën që ka përshkruar syri dhe mendja ime.

Rruga ishte e gjatë, por e bukur. Ishte sikur zhytej në thellësi: në hapësirë [dhe në kohë]. Largoheshim nga Shkupi dhe ngjiteshim në thellësi. Ndërsa makina përparonte nëpër një peizazh aq të ri për mua, por si të njohur, dalluam borën që si pluhuranë kishte mbuluar pemët dhe shkurret.

– Borë!

– Po, sepse jemi në të njëjtën lartësi me Korçën.

“Korça!”, ja pra. Prandaj m’u duk se po e njihja rrugën: po më dukej se po shkoja në Korçë! Ja ku u bashkua në një vijë logjike a gjeografike a historike [kush mund ta gjejë?!] qyteti tjetër që i shton edhe më shumë mallëngjim fundit të nëntorit. “Korça”, jo e sotmja, por ajo e përfytyrimeve të mia të së djeshmes, e rreshtave të lexuara nga jeta e heronjve të mi, e njeriut që do të doja ta njihja, t’i kisha qenë vetëm një ditë në krah. Ajo “Korçë” m’u ngjit nga pas për në Manastir.

Manastiri është gjithnjë Manastiri, dhe nuk mund ta përmend atë emrin tjetër që shënohet në tabelat shenjuese të rrugëtimit, emrin që të shfaqet në celular kur i kërkon google-it të të drejtojë. Kështu që edhe pse ti po hyn në një qytet me një emër tjetër në të tashmen, ai nuk do të pushojë të jetë gjithnjë po ai që ti e di.  Sepse unë kam ardhur për të gjetur imazhet e munguara që m’i kanë përvijuar fjalët e shkruara qindra vite më parë prej atyre që kam dashur t’i njoh.

Qyteti është si të gjitha qytetet e bukura që imagjinon t’i shohësh një ditë, ku ëndërron të arratisesh në kohët kur i yti të duket i vogël, i lodhshëm, pa dashuri. Manastiri na u duk një qytet i gjerë me një lumë që e përshkonte tej e tej, me godina të bardha e të verdha në të dy krahët e lumit, të radhitura njëra pas tjetrës me durim dhe ngadalë në kohë. Qyteti dukej i hapët, si ti kur shtrihesh i shpenguar dhe përkap me gjymtyrë gjithë hapësirën që dëshiron. Asgjë nuk të kufizon.

Dhe ashtu si ti e do, njerëz kishte aq pak në rrugë, dhe makina edhe më pak: një madhështi e zhytur në qetësi. Në qetësi dukej edhe shëtitorja kryesore e qytetit, me dhjetëra njerëz të ulur në kafene, duke biseduar me njëri-tjetrin, në orën e mbylljes së punëve. Mu aty të vjen ndërmend se ky qytet është në Ballkan. Ajri ishte aq i ftohtë sa e ndjeva veten në majë të malit, ajër i kulluar nga ftohtësia.

Qendra duket se ka rrëshqitur pak në kohët moderne, dhe pas ndërtesave më shumë se njëshekullore radhë-radhë, dy, vetëm dy të tilla të kujtojnë se sapo e kemi mbyllur shekullin e 20-të. Dhe si për t’i ngatërruar në mendje kohërat, ngjarjet, personat dhe personazhet, fletët e librave dhe heronjtë, ja muri anësor i një ndërtese 3-katëshe me një orë në gjithë faqen që shikon në shesh. Tri katet e saj kanë tri shekuj distancë nga njëri-tjetri. Mbi kryet e saj me shkronja të mëdha kumti dymijëvjeçar i filozofit “Panta rei”.

Të nesërmen dielli shndriste aq shumë nëpër rrugë, sa gjethet e rrapave dukeshin si copëza qelqi me shumë ngjyra: të verdha, portokalli, të kuqërreme. Ujërat e lumit vezullonin nga çdo anë që ta shikoje atë: nëse kaloje mes përmes urave prej guri, betoni a druri, i kalojë përbri, në njërën anë apo në tjetrën. Në atë të ftohtë të zakontë të një mëngjesi vjeshte të tretë në Manastir ndieje aq ngrohtë, ndieje aq dritë.

– Shkojmë në shtëpinë e Kongresit?

Ne vinim nga Pazari i Vjetër. Në ato rrugë shumëshekullore koha nuk kishte ecur as me hapat e turistëve të ngeshëm si ne. Edhe po të mos e kisha parë shtëpinë që e ka bërë të famshëm qytetin për shqiptarët, mua do të më mjaftonte ky takim me këtë qytet. Ai është shumë më tepër për mua sesa shtëpia e Kongresit. Por i kthyem hapat dhe u bashkuam me ata që kishin ardhur për të parë më së pari Muzeun.

Rruga deri të shtëpia-muze shkonte përbri lumit, një rrugë e gjatë, e gjerë, e zhytur në qetësi. Ecëm afër ndërtesave të vjetra publike, ndërtuar në kohë të ndryshme, të mirëmbajtura aq sa ta dalloje shenjën e shekullit që kishte kaluar në mure, në dritare e në kangjellat që rrethonin oborret e vogla. Kur filloi të ndihej pak lodhja, ja ku ishim në murin e katit të parë të ndërtesës së Kongresit. Priteshin vizita nga autoritetet shqiptare e maqedonase dhe ne arritëm të ngjitnim vetëm shkallët e drunjta brenda ndërtesës dhe të shihnim dyert e vjetra prej druri, të kyçura me dry, të dhomave të vogla ku dikur ishin biseduar dhe vendosur gjëra shumë të mëdha. Befas m’u kujtua Parashqevia. Nuk mund të ikja pa lënë një shenjë. Jo për vete. Për atë. Dhe shkrova në librin e shënimeve: “Në emër të Parashqevisë ka ardhur sot Teuta”.

Zbrita pa trishtim. E çfarë mund t’u shtojë kujtimeve të mia, mendimeve të mia, qëllimeve të mia, ndjenjave të mia shikimi i disa fotografive, i disa objekteve të kohës, i  librave të botuar, i “shkronjave tona[1] të ngulitura tek e tek dhe pa kuptim nëpër mure, i sendeve prej metali dhe druri nga “ajo” kohë?

Zbrisja shkallët sikur të isha banore e qytetit që po shoqëronte disa turistë entuziastë, pa asnjë ndjenjë të re. Sapo dola, ndjeva zhurmën e lumit dhe kalova rrugën për t’iu afruar dhe për t’ia dalluar thellësinë. Qëndrova aty derisa rrjedha e lumit të mos kishte asnjë të re për të më treguar. U ktheva të shoh përballë shtëpinë e Kongresit, shtëpinë e Gjergjit, shtëpinë ku nënë Maria kujdesej për miqtë e shumtë. Dhe ndërsa u ktheva ta shoh, pashë shtëpinë që e kam parë në aq faqe libri, në aq fotografi të kohës, në pulla poste, në stema që vihen në gjokse një herë në kaq vite. Një shkulm ndjenjash më ngrohu dhe më shtrëngoi kraharorin. U mallëngjeva prej vërteti. Të mitë janë këta lot? Pse?

Dhe që prej asaj dite nuk e heq prapë nga mendja Manastirin. Një copë e imja [e jona] e shkulur dhe e ruajtur aq mirë, po aq larg. Tani nuk është vetëm një grumbull fjalësh.

(c) Autorja

(*) Teuta Toska është përgjegjëse e departamentit të gjuhësisë, Fakulteti i Shkencave Humane, Universiteti “Aleksandër Xhuvani”, Elbasan


[1] Himni i alfabetit shkruar nga Parashqevia e përsërit këtë tog në çdo strofë, p.sh. “shkronjat tona janë të arta / këto duamë”.

MENDIME TË PAKREHURA (XXIX)

(nga Stanislaw Lec*)

Ndonjëherë është më lehtë të shohësh në sy vdekjen, se njerëzit.

Etimologjia? Të gjitha fjalët rrjedhin nga ajo ulërima e parë.

Arti i miniaturës po jep shpirt. Kë të zvogëlosh sot?

Me atë tipin mund të flasësh dhe, njëkohësisht, të mendosh. Natyrisht, jo për çfarë po flitet.

Historia përsëritet, sepse na mungojnë historianët me sens krijues.

Në një bombë të vërtetë me sahat, eksplozivi është koha.

Çfarë përfundimesh nxjerrin kaviet nga eksperimenti?

Disa foljeve u mungon e ardhmja.

Truri mund të kish bërë shumë gjëra, sikur të mos i duhej të mendonte.

Ta shkurtojmë metrin. Do të bëhemi më të mëdhenj!

I tregonte gjuhën armikut? Po, duke e lëpirë.

Fjala është krijesë e gjallë, prandaj nuk i duhet marrë erë nga mbrapa.

Ka vende ku një libër kuzhine do të ishte letërsi subversive.

Hyji nuk bën mrekulli. Thjesht bën detyrën.

Kush arrin të vetëvritet, nuk arrin as ta përgëzojë veten për arritjen.

Të bekuara ato kohë kur shkonim te muri veç për të urinuar.

Fëmija gjithnjë sheh mbrapa pasqyrës, vetëm ne të rriturit e pranojmë që jemi të sheshtë.

Arti që kërkon të dalë nga katër muret e shtëpisë shpesh përfundon brenda katër mureve të shtetit.

Shpirtrat delikate avullojnë pa lëshuar aromë.

Sikur t’i besonim, të paktën, të kundërtës së shpifjes!

Manekinët hiqen si njerëz, për të nxitur shitjet.

Kam frikë se vdekja do të na mohojë edhe jetën e përtejme.

Shkrimtarët që shiten më lehtë janë ata që askush nuk ua blen librat.

E kërcënonin: “Do të të mbulojnë lotët e viktimave të tua!” “Lotët janë të pastër,” thoshte. “Nuk lënë njollë!”

Nuk duhet të fillojmë kursimin duke pakësuar sasinë e bonsensit.

Që nga kohët e përmbytjes së madhe, bota lahet vetëm me gjak.

Çfarë nuk ekziston, nuk është mister.

E shkreta kokë e njeriut. I rri ngushtë kurora e krijimit.

Qytetari arrin pjekurinë në sallat e pritjes të pushtetit.

Ca e kanë ngrohur kaq shumë vendin në diell, saqë ky do të mbetej i ngrohtë edhe po të shuhej dielli.

Pulsi i kohës shpesh rreh nën vargonj.


(*) Stanislav Lec (Stanisław Jerzy Lec, 1909-1966), shkrimtar polak dhe një nga aforistët më të mëdhenj të shekullit XX. Materialin më sipër e kam përzgjedhur dhe përkthyer nga përmbledhja e tij Pensieri spettinati (italisht).