EMOJI TË REKRUTUARA (V)

Dallimet mes ligjërimit të shkruar dhe atij të folur gjithnjë ofrojnë një pikënisje të frytshme, për të kuptuar përdorimin praktik të emojive: këto shfaqen detyrimisht “në shkrim”, por me synimin për të sjellë aty elemente të së folurit, duke filluar nga kontekstualizimi.

Për nga vetë funksionet që u jepen, emojit kanë natyrë dialogjike – duke vendosur një lidhje të çastit, ose qark të shkurtër mes folësit (subjektit të thëniezimit) dhe tjetrit (dëgjuesit, marrësit, të adresuarit). Meqë komunikimi po zhvillohet me shkrim, ndërsa emojit duan t’i kapërcejnë caqet që vendos shkrimi dhe të restaurojnë një kontekst sado imagjinar të bisedës (shkëmbimit gojor), atëherë emojive u kërkohet të rikthejnë praninë e biseduesve në “tekst” – çfarë edhe e realizojnë para së gjithash nëpërmjet fytyrave: 😊☹etj.

Nuk është rastësi që studiuesit e kanë gjetur origjinën e drejtpërdrejtë të emojive te shenja e smiley-t, një stilizim i një fytyre që buzëqesh, të thjeshtëzuar në tiparet elementare. Nëse buzëqeshja sugjeron tonin e thënies dhe synon zbutjen ose pozitivitetin, fytyra – sado e algjebrizuar – shënjon një prani simbolike të folësit, krahas dhe paralelisht me elementet deiktike në ligjërim (si përemri “unë”, pronorët “im, imja”, veta e parë e foljes, etj.) që i referohen edhe ato autorit të thënies. Kjo do të thotë që tek emoji ka gjithnjë një aspekt indeksikal, një shigjetë të drejtuar të paktën ndaj folësit, i cili i bashkëlidhet aspektit ikonik, ose ngjashmërisë skematike a strukturale të emojit me fytyrën.

Kur dy vetë bisedojnë, i shoqërojnë fjalët e tyre jo vetëm me shprehje të fytyrës, por edhe me variacione në tonin dhe në melodinë e fjalëve (prozodinë), si dhe në lartësinë e tingullit (pitch), të cilat ligjërimi i shkruar nuk mund t’i riprodhojë veçse në mënyrë përafruese – për shembull, nëpërmjet shenjave të pikësimit, rendit të fjalëve dhe disa konvencioneve tipografike, p.sh. ndryshimi i fontit (të zeza, të pjerrëta), etj. Veç këtyre modulimeve intonative, biseduesit kanë në dispozicion edhe gjeste, përfshi këtu gjestet konvencionale ose të kodifikuara në kulturë dhe gjestet indeksikale, siç është rasti kur themi “qeni im” dhe e tregojmë qenin me gisht.

Emojit ndihmojnë për t’i përçuar të gjitha këto funksione karakteristike të ligjërimit të folur – që nga fytyrëzat që shprehin emocione dhe performativë të tjerë, si miratim, lutje, refuzim, etj., tek gjestet e stilizuara, si ato të gishtave (thumbs up, etj.) dhe gjestet indeksikale (si emoji i një maceje, që shfaqet kur bie fjala për macen) duke e sjellë, të stilizuar, praninë fizike (trupore) të subjektit, në tekst. Të gjitha këto përdorime janë më të natyrshme në chat, sepse chat-i i shkruar, me shkëmbim mesazhesh tekst, i riprodhon më mirë rrethanat e një bisede gojore të mirëfilltë dhe ka më shumë nevojë për kornizim (framing); por nga chat-i e kanë gjetur rrugën edhe në kontekste të tjera gjysmë-bisedore dhe pseudo-bisedore online, siç është rasti i statuseve në Facebook, i tweet-eve dhe i mesazheve në Instagram. Kështu, në Facebook komentuesit poshtë një statusi mund të sillen si të ishin në një dhomë chat-i dhe biseda ose debati të ndodhte në kohë reale; çfarë do t’i bënte të natyrshme emojit, madje do të ftonte për përdorimin e tyre, si rele të kontaktit mes pjesëmarrësve (dhe zbutjen e konfliktit ose funksione të tjera pragmatike).

Kjo nuk ndodh, në korpusin e statuseve që kemi marrë në shqyrtim – të kryebashkiakut të Tiranës Veliaj. Sepse Veliaj vërtet i harton statuset me stilin tipik të ligjërimit bisedor online, duke i pasuruar me gjithfarë emojish, përfshi edhe fytyrëzat që me gjasë i referohen gjendjeve të tij shpirtërore rregullisht pozitive, ndonjëherë edhe euforike, me synimin për t’ia kaluar (ngjitur) këto gjendje lexuesit; por ai ka zgjedhur të mos u përgjigjet asnjëherë ndërhyrjeve dhe komenteve nga miqtë dhe vizitorët, çfarë e anulon sakaq kontekstin e bisedës. Komunikimi është i sinkronizuar me rrjedhën e ngjarjeve ku përfshihet Bashkia dhe kryetari i saj, jo me ndonjë dialog a shkëmbim në rrjetin social. Në një farë mënyre, 😊dhe 😆dhe 😍duhej të ishin shprehje të fytyrës së autorit të tekstit (“folësit”), por meqë ai nuk merr pjesë kurrë në bisedë, ato reduktohen në maska të zgavërta; njëlloj si buzëqeshja e maces Cheshire, te Liza në Botën e Çudirave, e cila mbetej edhe pasi macja vetë ishte zhdukur, ose, mutatis mutandis, mesazhi i postës zanore (voicemail) që dëgjojnë ata që na telefonojnë, por nuk na gjejnë dot.

Gjithsesi, mund të pranojmë, me marrëveshje, që emojit shprehëse në statuset e Veliajt tregojnë gjendje shpirtërore publike të autorit të statusit në kontekstin e statusit vetë; i cili konsiston në tekst informues, emoji shoqëruese dhe zakonisht një numër fotosh praktikisht gjithnjë të inskenuara (staged) ose një video. Fotot tregojnë evente në Tiranë të organizuara nga Bashkia ose takime të kryebashkiakut Veliaj me personalitete ose qytetarë të rastit; ka pastaj një numër të madh fotosh të këtij me fëmijë të vegjël, foto të punëtorëve të Bashkisë, rigorozisht me uniforma fosforeshente, të angazhuar në punë të ndryshme; foto të kryebashkiakut me uniformë pune dhe kaskë mbrojtëse, duke shqyrtuar ndonjë planimetri ose karabina; foto “incidentesh” të vogla në rrugë, por gjithnjë me ngjyrime të lehta komedike; foto të këndeve të lojërave ku luajnë fëmijët dhe të korsive të biçikletave dhe të personave që ngasin biçikleta; foto të lulishteve, me të gjelbrat të hiper-theksuara.[1] Edhe pse analiza e fotove nuk është objekt i hulumtimit tonë, lexuesi është i ftuar që gjithnjë të ketë parasysh që emojit në statuset e kryebashkiakut funksionojnë si pjesë të një konteksti multimedial, ku shpesh fotot kanë përparësi ndaj tekstit; dhe emojit vihen në punë si hallkat lidhëse të tekstit me Veliajn nga njëra anë dhe me fotot nga ana tjetër. Në këtë kuptim, emojit i shërbejnë kozmetikës së statuseve njëlloj sikurse punët e shumta bashkiake në Tiranë fokusohen në kosmetikën e qytetit.

Që statuset e Veliajt nuk kornizohen dot si mirëfilli informative, këtë duket se e mbështet edhe vërejtja e Marcel Danesi-t, se “informacioni në sens denotativ vetëm rrallë herë përfshihet në situata ligjërimore” dhe se “nuancat emotive-retorike që përcjellin mesazhet me emoji nuk mund të klasifikohen sipas parimeve të transferimit të informacionit.” Me fjalë të tjera, statuset me emoji shërbejnë për t’i mbajtur në kontakt (fatik) mes tyre pjesëmarrësit në komunikim dhe për të përcjellë gjendjet emocionale të subjekteve që flasin (që prodhojnë ligjërimin ose thëniet); dhe informacioni faktik që përmbahet atje është në shërbim të konotativitetit. Statuset e Veliajt nuk mund të zëvendësojnë faqen e informacionit zyrtar të Bashkisë dhe as mund ta pretendojnë këtë: ato janë një vitrinë multimediale për të shitur në publik imazhin e Bashkisë – një lloj tabele emulacioni e shekullit XXI – dhe një advertorial non-stop për kryetarin Veliaj. Ky është i vetmi interpretim që mund t’ia ruajë logjikën dhe koherencën veprimtarisë së kryetarit në Facebook.

(vijon)

© 2018, Peizazhe të fjalës™. Ndalohet rreptësisht riprodhimi.

Shënim: Kjo është pjesa e pestë e një serie, të cilën mund ta lexoni të plotë duke klikuar këtu.


[1] “Imazhet,” vëren teoricieni i mediave Todd Gitlin, “paraqitin ose pikturojnë realitete, por ato vetë nuk janë realitete.” (Media Unlimited: How the Torrent of Images and Sounds Overwhelms Our Lives, Metropolitan Books, 2001, f. 22).

RRETH KOMENTEVE

Të nderuar lexues dhe vizitorë të faqes sonë,

kohët e fundit është shtuar numri i komenteve ad hominem dhe i atyre jashtë teme, çfarë na ka krijuar probleme neve si administratorë të faqes dhe moderatorë të komenteve. Ju lutemi të mbani parasysh se koha që kemi në dispozicion për t’u marrë me komentet është vetvetiu e kufizuar dhe se vendimi ynë për t’i lejuar komentet të publikohen menjëherë, pa kaluar në moderim, mbështetet në mirëkuptimin tuaj dhe në respektin për hapësirën ku jeni mysafirë dhe për njëri-tjetrin si lexues të Peizazheve.

Prandaj po ju lajmërojmë se tash e tutje komentet që ne si moderatorë i gjykojmë si jashtë teme ose të papërshtatshëm (pse janë ad hominem ose irrelevantë) do të hiqen pa njoftim dhe recidivistët do të vihen në moderim dhe, nëse edhe ashtu nuk arrijnë të përshtaten, do të përjashtohen krejt nga debatet. Jemi të detyruar ta marrim këtë masë, në mënyrë që të minimizojmë kohën që na duhet të kalojmë me mirëmbajtjen e hapësirës së diskutimit dhe me diskutimet rreth vendimeve tona specifike. Dhe ju lutemi veçanërisht, në asnjë rast mos e përdorni hapësirën e komenteve për të komunikuar me redaksinë e Peizazheve; për çdo pyetje, sugjerim ose ankim na shkruani te peizazhe at gmail dot com.

Disa nga ju mund të kenë mendime të tjera se si duhet komentuar dhe si duhen moderuar diskutimet; e kemi të qartë që vendimet tona janë subjektive dhe të kritikueshme. Megjithatë, kjo faqe që në fillim është konceptuar si e organizuar rreth kontributeve nga shkrimet kryesore, ndërsa komentet lejohen për kënaqësinë e diskutuesve më shumë se për nevojat strategjike të faqes vetë. E kuptojmë që ka prej jush që janë mësuar të angazhohen dhe të debatojnë në faqe të tjera, sipas rregullash të tjera; ndoshta edhe ne, po të kishim mundësi më të mëdha financiare dhe organizative, do t’i kishim organizuar diskutimet ndryshe.

Prandaj shijoni prurjet që sjellim, angazhohuni në diskutime me autorët dhe me njëri-tjetrin për temat përkatëse, sillni kontributet tuaja për t’i botuar nëse dëshironi dhe mbani parasysh, kur të mundeni, që gjithçka këtu ju ofrohet ekskluzivisht dhe falas.

MENDIME TË PAKREHURA (XXXVII)

(nga Stanislaw Lec*)

Asnjë Zot nuk i ka mbijetuar humbjes së besimtarëve të vet.

E bëri copë-copë rrota e fatit.

Në fillim ishte kryeartikulli, në fund nekrologjia.

Budallallëku nuk të shpëton. Me mishin e gomarit bëjnë sallam.

Baza e racionalizmit është besimi tek arsyeja.

Brezat e kanë trashëguar puthjen – sipas traditës gojore.

Jemi të padrejtë ndaj shpifjes: a nuk dëshiron ajo vallë të trajtohet, me çdo kusht, si e vërtetë?

Nuk do ta shuash zjarrin duke i pështyrë.

Të dish të lexosh mes rreshtave të pashkruar.

Zakonisht janë eunukët që mbikëqyrin ligjshmërinë e ndjenjave.

Ishte më i urtë se të urtët që i kishin paraprirë. E dinte që nuk ka nevojë të jesh kaq i urtë.

Shpesh martesat nuk kanë kuptim, por fëmijë.

Të urtët hartojnë ligjet, më pak të urtët i zbatojnë. Apo e kundërta?

Të mendosh që bota është krijuar në kohët kur gjithçka duhej bërë me dorë!

Nuk më pëlqen buzëqeshja e përzier me lot. Është e holluar.

Monologu i brendshëm i ventrilokistit.

Ata që nuk kanë zot, janë besimtarë që nuk duan të jenë të tillë.

Dëgjova këtë ultimatum: “Do t’ju lëmë të flini të qetë kur të ndaloni së ëndërruari.”

Disa duhet t’i çosh në parajsë të lidhur me zinxhirë.

Sikur të ekzistonin vërtet aq shumë kohë sa ç’ka në gramatikë!

Kur populli është lakuriq, i veshin këmishën e forcës.

Është plagjiator: i merr paradokset drejt e nga jeta.

Nuk bënte kurrë prapa. Kthehej dhe vazhdonte përpara!

Sadizmi shpesh shfaqet si mungesë e çdo ndjenje.

Fëmija i përfton prindërit.

Ëndrra e tiranëve: t’ua presin kokën qytetarëve, por t’i mbajnë gjallë.

Ai shkrimtar krijoi një shkollë, i së cilës ishte nxënësi më i dobët.

 


(*) Stanislav Lec (Stanisław Jerzy Lec, 1909-1966), shkrimtar polak dhe një nga aforistët më të mëdhenj të shekullit XX. Materialin më sipër e kam përzgjedhur dhe përkthyer nga përmbledhja e tij Pensieri spettinati (italisht).

DOKTRINA E FATIT TË QARTË

nga Ernest Nasto

Kemi shkruar më parë për pështjellimin e madh të shkaktuar nga dukuria Trump në skenën politike amerikane, sidomos për kundërvënien e hapur të vizionit të deritanishëm të ‘‘qytetit mbi kodër’’ me vizionin trumpian të ‘‘America first’’. Kjo doli përsëri në plan të parë me kërcënimet e presidentit amerikan ndaj aleatëve të G7 e pastaj ndaj NATO-s në Bruksel. Prandaj këtu më poshtë po u drejtohemi disa zhvillimeve të rëndësishme në historinë amerikane në shekullin XIX, të cilat lanë gjurmë të thella në ndërgjegjen e tyre kombëtare, në kuptimin nga amerikanët të vizionit e të misionit të tyre në botë.

Dukuria më themelore e atij shekulli, po të përjashtojmë skllavërinë dhe Luftën Civile, ishte shtrirja masive e Shteteve të Bashkuara drejt Perëndimit nën ndikimin e doktrinës së njohur si ‘‘Fati i Qartë’’ (Manifest Destiny). Kjo doktrinë erdhi si rezultat i kombinimit të disa ideve më të hershme, veçanërisht atyre të shtetit natyror dhe të shtetit kristian. Nocioni i ‘‘fatit të qartë’’ filloi të dilte aty nga mesi i shekullit XIX, dhe në thelb shprehte bindjen e amerikanëve se Providenca hyjnore u kish caktuar atyre një detyrë të qartë e të dukshme. Kjo detyrë s’ishte tjetër veçse shtrirja në të gjithë perëndimin përtej maleve Apalashe dhe dominimi kësisoj i të gjithë territorit të sotëm të Shteteve të Bashkuara. Rritja e popullsisë në territoret perëndimore kishte qenë në fakt galopante, ajo ishte dyfishuar ndërmjet viteve 1810-1820 dhe është e lehtë të përfytyrohet besimi i patundur i amerikanëve në bekimin hyjnor ndaj një ndërmarrjeje të tillë. Dhe idetë e hershme të lartpërmendura, si dhe ajo e Amerikës si vendi që do të inauguronte fillimin e epokës së artë (apo ‘‘mileniumit të lumtur’’, shih këtu) shërbenin për bukuri si themele të kësaj doktrine të re.

Në një frymë të tillë publicisti John O’Sullivan e shprehte bindjen për këtë ‘‘fat të qartë’’ në terma besimtare, kur shkruante më 1845 se ‘‘pretendimi ynë mbi territorin Oregon bazohet vetëm në atë që jemi qartazi të destinuar të shtrihemi e të zotërojmë tërë kontinentin… për të zhvilluar eksperimentin e madh të lirisë dhe të vetëqeverisjes federative që vetë Providenca na e ka besuar. Zoti i natyrës dhe i kombeve e ka caktuar Oregonin për ne, dhe me bekimin e Tij ne do t’i ruajmë me vendosmëri të drejtat që Ai na ka dhënë, dhe do të zbatojmë pa frikë detyrat e mëdha që Ai na ka ngarkuar”.

Duket pra se ‘‘fati i qartë’’ lidhej edhe me konceptin e popullit të zgjedhur, edhe me shtetin natyror e po ashtu me vizionin e Amerikës si përçuesja e mileniumit të lumtur. Por ajo që duhet theksuar është ndryshimi i mënyrës se si amerikanët do ta luanin rolin e tyre të ndriçimit të popujve e vendeve të tjera. Në të kaluarën, në kapërcyell të shekujve XVIII-XIX, theksohej se kjo do të kryhej vetëm nëpërmjet dhënies së një shembulli pozitiv, siç kuptohet nga fjalët e predikuesit të njohur Lyman Beecher (babai i autores Harriet Beecher Stowe). Ai shkruante se ‘‘qeverisja me dhunë do të ndalohet, dhe vendet njëri pas tjetrit do të ndjekin shembullin tonë derisa e gjithë toka të jetë e lirë’’.  Edhe piramida e pambaruar tek emblema e Vulës së Madhe të Shteteve të Bashkuara (në anën e pasme të kartëmonedhës njëdollarëshe) jepte të njëjtën ide, pra që ajo do të mbarohej vetëm kur vendet e tjera të shpëtonin nga shtypja dhe të bënin të tyret parimet e lirisë dhe të vetëqeverisjes demokratike nën shembullin amerikan.

Por më vonë, diskursi politik filloi të shprehej gjithmonë e më tepër në terma të doktrinës së ‘‘fatit të qartë’’ duke shpalosur një kuptim të ndryshëm të rolit të Amerikës në botë. Sipas përkrahësve të kësaj doktrine, Zoti e kishte zgjedhur Amerikën jo aq për të shprehur përgjegjësi morale për botën, por më tepër që ajo të përqafonte fatin, apo qëllimin, e saj në botë, një qëllim që ishte sa i qartë, aq edhe i vetëkuptueshëm. Ky fat apo qëllim ishte ‘‘i qartë’’ sepse Amerika ishte në të njëjtën kohë edhe një vend kristian, besnik ndaj urdhëresave të Zotit, edhe një shtet natyror, që vetëm sa pasqyronte rendin e gjërave në mënyrë të natyrshme, pra ku çdo gjë është ashtu si duhet të jetë.

Për këtë arsye, duke qenë i vetmi vend i tillë në historinë e botës, ajo kishte plotësisht të drejtë ta shtrinte ndikimin e saj jo vetëm nëpërmjet shembullit, por edhe me anën e forcës, fillimisht në Amerikën Veriore e pastaj edhe në të gjithë botën. Ky ndryshim rolesh, nga shembulli paqësor në ‘‘fatin e qartë’’, shoqërohej kësisoj edhe me justifikimin e përdorimit të forcës në arritjen e objektivave amerikane, duke mos u mjaftuar vetëm me shembullin moral.

Kjo doktrinë u përdor p.sh. në kohën e luftës së Shteteve të Bashkuara me Meksikën për çështjen e Texas-it (1845-1848) dhe akoma më tepër gjatë luftës amerikano-spanjolle të vitit 1898. Ndërhyrja amerikane në Filipine gjatë asaj lufte u konsiderua nga shumë zëra si haptazi me qëllime të zotërimit kolonial. Por presidenti McKinley iu përgjigj drejtpërsëdrejti kritikave të tilla duke deklaruar se amerikanët s’kishin pasur nevojë të merrnin pëlqimin e hapur të filipinasve për ndërhyrjen, sepse, sipas tij, ai pëlqim ishte në ‘‘çdo aspiratë të mendjes së tyre dhe në çdo shpresë të zemrës së tyre’’. Kjo thuhej në një kohë kur kryengritja anti-amerikane e filipinasve vazhdoi për më se dy vjet me radhë, dhe kur në përfundim të saj gati 20 për qind e popullsisë vendase ishte shfarosur nga lufta apo sëmundjet.

Siç e përmendëm pak më lart, doktrina e ‘‘fatit të qartë’’ lidhej ngushtë me idetë e popullit të zgjedhur, të shtetit natyror dhe të shtetit përçues të mijëvjeçarit të lumtur. Kështu zgjedhja hyjnore kuptohej si funksion i zhvillimit të eksperimentit të lirisë dhe vetëqeverisjes federative, në ndryshim të thellë me konceptimin e hershëm të Puritanëve. Këta kolonë të parë të kontinentit të ri e shihnin zgjedhjen e tyre prej Zotit si një akt sovran e misterioz hyjnor, pra aspak për ndonjë meritë të tyre. Por pas vetëm gati 200 vjetësh, në shekullin XIX, arsyet e zgjedhjes hyjnore për Amerikën jo vetëm që s’ishin më misterioze, por përkundrazi, ato ishin fare të qarta, me rrjedhimin logjik që edhe fati, apo qëllimi i saj në botë, ishte po aq i qartë. Zoti e kishte zgjedhur pra Amerikën sepse kjo e fundit mbështetej në ‘‘lirinë dhe vetëqeverisjen federative’’. E thënë me fjalë të tjera, në shekullin XIX besohej që amerikanët ishin aq dukshëm në përputhje me vullnetin e Zotit saqë ky i fundit s’kishte se si të mos i zgjidhte ata.

Po aq e fortë ishte edhe lidhja e doktrinës së ‘‘fatit të qartë’’ me idenë e shtetit natyror, e cila për fat të keq linte vend për t’u kuptuar në mënyra të ndryshme. Kjo sepse nga njëra anë ajo shpallte se ‘‘të gjithë njerëzit’’ kishin disa të drejta ‘‘të patjetërsueshme’’ të cilat buronin nga ‘‘natyra dhe Zoti i natyrës’’. Por nga ana tjetër ajo ide nënkuptonte se disa njerëz ishin më të natyrshëm se të tjerët, dhe prandaj duhej të kishin më shumë nga të drejtat e patjetërsueshme në fjalë. Dhe amerikanët e asaj kohe s’mund të bënin ndryshe veçse të konsideronin si ‘‘natyrore’’ përvojën e tyre vetjake, me pikëpamjet dhe paragjykimet e tyre, që do të ishin doemos e tipit europian. Për rrjedhojë ata që nuk u përshtateshin normave europiane ishin, me përkufizim, ‘‘të panatyrshëm’’.

Një kuptim i tillë i ‘‘të natyrshmes’’ pati pasoja të rënda për popullsinë vendase të Amerikës, indianët, kultura e të cilëve ishte, siç dihet, krejtësisht e ndryshme nga ajo e  popujve europianë. Kur u ndeshën me kultura të tilla, eksploratorët e shumtë, duke filluar me ata spanjollë e italianë, e më vonë edhe anglezët, detyrimisht shprehën gjykimet e tyre për to bazuar në kriteret europiane. Mbi këtë bazë ata i cilësuan vendasit inferiorë, jo vetëm si në kundërshtim me rregullat e natyrës, por edhe si jo humanë. Kështu popullsitë indiane ishin, në sytë e të ardhurve, specie të ulëta e të panatyrshme, dhe vetë prania e tyre një pengesë për përparimin dhe zgjerimin e Amerikës.

Është për t’u shënuar gjithashtu se amerikanët mendonin asokohe se Zoti u kishte caktuar kufij natyrorë të gjitha kombeve të botës, dhe kështu ishte detyra e tyre të shtriheshin drejt viseve të reja të Perëndimit derisa kufijtë politikë të përputheshin me kufijtë natyrorë në fjalë. Pikërisht mbi këtë bazë u argumentua nevoja për të aneksuar Texas-in, sepse amerikanët duhet të shkonin tek kufijtë natyrorë të caktuara nga ‘‘Arkitekti i madh i Gjithësisë’’ në mënyrë paqësore nëse mundeshin, por në rast të kundërt, edhe me forcë. Të ardhurit gjithashtu besonin se sistemimi, kultivimi dhe përmirësimi i tokës përbënin thelbin e rendit natyror të gjërave, duke u bazuar tek urdhëresa në librin e Zanafillës 1:28 ku Zoti u thotë njerëzve ‘‘Mbusheni dhe sundojeni tokën’’. Meqë popullsitë vendase nuk e kishin bërë një gjë të tillë, kjo ishte një arsye më tepër për t’i quajtur ato si jo të natyrshme, bile si jo pjesë të racës njerëzore. Prandaj pretendimet e kolonëve të bardhë mbi ato toka kishin përparësi ndaj çdo pretendimi tjetër për arsye se ‘‘vetëm ata e përdornin tokën në përputhje me qëllimet për të cilat Zoti e kishte krijuar atë’’.

Duket pra se thirrjet për të transformuar botën ishin të konceptuara tërësisht mbi terma eurocentrikë, duke çuar logjikisht në justifikimin e doktrinës së ‘‘fatit të qartë’’. Kështu pastori dhe mendimtari i shquar Alexander Campbell në gjysmën e parë të shekullit XIX, shpjegonte në predikimet e tij pas luftës me Meksikën dhe aneksimit të Texas-it se ‘‘Zoti i gjithëfuqishëm e ka rrethuar tokën nga lindja në perëndim me popujt anglo-saksonë, me gjuhën, shkencat dhe qytetërimin anglo-sakson, duke u blatuar një fuqi dhe madhështi të paparë Britanisë së Madhe dhe Shteteve të Bashkuara mbi oqeanet dhe detet’’. Po ashtu sipas tij shtrirja e tyre do të vazhdonte derisa paqja dhe vëllazërimi të triumfonin kudo sepse ‘‘në të tërë tokën do të ketë vetëm një Zot, një besim, një shpresë dhe një gjuhë’’.

Në përputhje me sa përshkruam me lart, janë të kuptueshme arsyet se përse doktrina e ‘‘fatit të qartë’’ pati si rezultat të pashmangshëm shfarosjen praktike të popullsive vendase. Një rol shumë prominent në këtë proces pati gjenerali dhe politikani Andrew Jackson, president i SHBA në periudhën 1829-1837, i cili ishte shquar si udhëheqës ushtarak në betejat kundër indianëve. Qysh në fillim të presidencës së tij Kongresi adoptoi Ligjin për Dëbimin e Indianëve, që u shoqërua me zhvendosjen masive dhe të detyruar të vendasve drejt Perëndimit. Është për t’u shënuar se këto zhvendosje e spastrime ndodhën shumë vjet para se ‘‘fati i qartë’’ të fillonte të përmendej si një koncept dhe doktrinë e veçantë, gjë që dëshmon se koncepti në fjalë kishte zënë rrënjë prej kohësh në ndërgjegjen kombëtare amerikane.

Në këtë kontekst konfrontimet e të ardhurve me vendasit u bënë të pashmangshme, dhe këtu një shembull mjaft domethënës përbën sidomos fati i fisit Cherokee, që banonte në viset jugore të Karolinave e të Georgia-s. Ky fis i madh e i fuqishëm besonte se nuk do të cenohej nga të bardhët nëse adoptonte zakonet dhe mënyrën e jetesës së këtyre të fundit. Ata ndërtuan kësisoj fshatra që ngjasonin me ato të së bardhëve, futën praktikën e pronësisë private, filluan të merren me artizanat e zejtari, krijuan një shkrim për gjuhën e tyre, adoptuan një kushtetutë dhe organe qeverisëse të ngjashme me ato të së bardhëve, dhe pranuan në territoret e tyre shume misionarë kristianë. Ata filluan gjithashtu të botojnë një gazetë dhe bile adoptuan edhe praktikën e mbajtjes së skllevërve afrikanë.

Por për fat të keq gjithë këto përpjekje nuk patën asnjë lloj rëndësie kur në tokat e tyre u zbulua ar dhe gati 40000 kolonë të bardhë u dyndën në ato toka. Ata konfiskuan fermat dhe shfarosën kafshët e gjuetisë duke i vënë kështu vendasit para kërcënimit nga uria. Në këto rrethana këta të fundit deklaruan se territori i tyre ishte praktikisht një vend i pavarur, dhe kërkuan mbrojtje nga qeveria federale bazuar në një traktat të vitit 1791 që ndalonte gjuetinë e paligjshme nga ana e të bardhëve dhe shpallte se këta të fundit duhej të kishin pasaporta për të hyrë në territorin Cherokee. Mirëpo në vend që presidenti Jackson të zbatonte detyrimet e atij traktati, ai u deklaroi indianëve se zhvendosja e tyre në Perëndim ishte në të mirën e tyre, sepse do të bënte që ata të harronin ‘‘zakonet e tyre të egra’’ dhe të ktheheshin në një popull ‘‘të qytetëruar dhe kristian’’.

Ndërkaq 3 misionarë kristianë filluan një proces gjyqësor kundër shtetit të Georgia-s, në mbrojtje të indianëve, dhe e ndoqën atë deri në Gjykatën e Lartë. Kur kjo e fundit shpalli vendimin në favor të indianëve dhe cilësoi veprimet kundër tyre si shkelje të traktatit, presidenti Jackson sfidoi Gjykatën ta zbatonte vetë atë vendim, gjë që kjo e fundit kuptohet që s’kishte asnjë mundësi ta bënte. Indianët Cherokee u detyruan të fillonin shpërnguljen masive në të ashtuquajturin ‘‘Shtegu i lotëve’’, dhe gjatë këtij procesi rreth 8000 prej tyre, d.m.th. gati gjysma, humbën jetën nga uria dhe mundimet e rrugës.

Të njëjtin fat pësuan pak a shumë edhe fiset e tjera Indiane si pasojë e përpjekjeve sistematike për nënshtrimin e tyre, të cilat, siç e pamë, ishin të frymëzuara nga doktrina e ‘‘fatit të qartë’’. Krerët indianë protestuan kundër një trajtimi të tillë, dhe duhet theksuar se në fjalimet e shkrimet e tyre ata kritikonin ashpër hipokrizinë dhe cinizmin e të bardhëve, duke thënë se vendasit, me gjithë mëkatet e tyre, s’mund të ishin kurrë aq të këqij sa të ardhurit. Megjithatë protestat e tyre s’patën asnjë sukses, dhe qeveria amerikane vetëm më 2009 kërkoi zyrtarisht falje për keqtrajtimin e popullsive indiane.

Edhe zezakët amerikanë protestuan shpesh ndaj këtij trajtimi të indianëve. Ata i kishin provuar vetë në kurriz efektet e doktrinës së ‘‘fatit të qartë’’ dhe mohimin e të drejtave ‘‘të patjetërsueshme’’ nga ana e të bardhëve, e kështu e kuptonin situatën e indianëve më mirë se kushdo tjetër. Prandaj predikuesit dhe liderët zezakë e kritikuan me forcë atë doktrinë gjatë gjithë shekullit XIX. Në kohën e luftës amerikano-spanjolle për Kubën dhe Filipinet, predikuesi zezak D.P. Brown deklaronte se lufta nuk ishte për interesat e njerëzimit, por për interesat tregtare të vetë Amerikës. Ishte zor të besohej, sipas tij, se një qeveri që s’kishte shprehur asnjë lloj shqetësimi për jetën dhe lirinë e dhjetë milion qytetarëve të saj nga më besnikët, të përfshihej papritmas nga ‘‘dashuria për lirinë e vëllezërve tanë zezakë në një vend tjetër’’. Ai ftonte popullsinë me ngjyrë të Amerikës të protestonte në mënyra të ndryshme, edhe nëpërmjet votës, kundër nënshtrimit të popullit të pambrojtur të Filipineve, kundër ‘‘mashtrimit të çuarjes tek ata të besimit kristian me Biblën në njërën dorë, dhe zjarrin e hekurin në dorën tjetër’’.

Mund të themi si përfundim se doktrina e ‘‘fatit të qartë’’, me shkrirjen e elementeve fetare dhe laike, pati një funksion të rëndësishëm në justifikimin e shtrirjes së Shteteve të Bashkuara drejt Perëndimit. Vizioni i saj mbështetej mbi terma eurocentrikë, dhe vërtet mendohej se do të çonte në paqen universale, por vetëm pasi të tjerët të ishin nënshtruar dhe vetëm sepse qytetërimi anglosakson do të ishte kudo mbizotërues.

Duket pra se vetëkuptimi i amerikanëve si komb dhe popull i veçantë, si shembull për të tjerët, ka qenë vazhdimisht i pranishëm gjatë gjithë historisë së tyre, në përputhje me vizionin e trajtuar edhe më parë të ‘‘qytetit mbi kodër’’. Këtu nuk është fjala të diskutohet se sa të drejta kanë qenë këto vetëkonceptime të amerikanëve për misionin e tyre, por vetëm të tregohet se ato kanë ekzistuar dhe kanë qenë nxitje të fuqishme lëvizjesh e politikash madhore jo vetëm për vetë Amerikën, por edhe për tërë botën. Mbetet për t’u parë nëse gjithë kjo bazë historike do të mundet t’u rezistojë prirjeve të sotme izolacioniste të shprehura sidomos nga ‘‘America first’’.

MË KEQ SE VJEDHJE

Një grup mediash të afërta me qeverinë dhe Bashkinë e Tiranës të paktën sa i përket qëndrimit ndaj fatit të godinës historike të Teatrit Kombëtar, u sollën dje si afishe propagandistike, duke përcjellë jo vetëm të njëjtin lajm (të rremë) për protestën qytetare kundër vendimit për prishjen e Teatrit, por edhe të njëjtin formulim lajmi dhe të njëjtën foto.

Këtë e pikasi portali Politiko.al, i cili botoi – të pranëvëna – pamje të çastit nga faqet online të shqiptarja.com, Tirana Post, Dita dhe Lexo.al, të ilustruara me të njëjtën fotografi droni dhe me të njëjtin titull (sërish fake): Fotolajm/ Tirana braktis kundërshtarët e Teatrit pas botimit të skandaleve, pak njerëz në protestë.

Burimi i këtij lajmi është i paqartë. Në të aludohet se arsyeja e “braktisjes” është “botimi i skandaleve” – pa çka se këto “skandale të botuara” nga mediat, për kinse përvetësime fondesh nga disa prej liderëve të protestës, kanë rezultuar edhe ato të rreme (edhe Robert Budina edhe Kastriot Çipi i kanë përgënjeshtruar bindshëm baltosjet; dhe tani edhe Besian Pesha). Vëreni edhe trukun e vendosjes së lajmit vetë – që në protestë nuk pati shumë njerëz dhe që kundërshtohet nga burime të tjera – si premisë, dhe duke e konfirmuar pastaj me një shpjegim se pse kinse ndodhi kështu.

Këtu nuk ka as profesionalizëm, as respekt për lexuesin, as respekt për kolegët, as respekt për qytetarin; por vetëm gatishmëri për të shërbyer, ose media që kanë lidhur në qafë shallin e pionierit dhe ulërijnë: “Gjithmonë gati!”

Shqiptarja.al e paraqet lajmin si të përgatitur nga l.q., ndërsa Dita si të përgatitur nga l.h. Me gjasë, këto janë inicialet e personave që e kanë vendosur lajmin në faqen online; në një kohë që burimi mbetet enigmatik, i pashfaqur, i implikuar, “sekret”.

Ironia këtu është se vetëm dy javë më parë, Carlo Bollino, te Shqiptarja.al, botoi një editorial me titullin Mjaft me hajdutët e lajmeve!, ku shkruante:

Është koha t’i thuhet mjaft piraterisë online. Është koha t’u thuhet mjaft hajdutëve të lajmeve, pasi ajo çka ndodh çdo ditë në mediat shqiptare është një seri pa fund vjedhjesh, ku asnjë fajtor nuk paguan. Vjedhja është një krim që kryhet kur dikush përvetëson çfarëdo gjëje që i përket dikujt tjetër.

Edhe lajmet, ose më mirë artikujt me të cilët paraqiten lajmet, janë të mira private, janë pronë intelektuale e atij që i prodhon dhe i publikon. Por, ndërkohë që çdo lloj hajduti vepron në fshehtësi dhe, kur zbulohet, përfundon në burg, hajdutët e lajmeve, në të kundërt, veprojnë në dritën e diellit dhe askush nuk i kërkon apo dënon.

Argumentin e Bollino-s e rimori pastaj Elvin Luku në Media Look.

Nuk di sa mund të vlejë akuza e Bollino-s për “vjedhje” në rastin e lajmit dyfish të rremë, për protestën e Teatrit: gjasat janë që klonimi i lajmit shpesh të mos jetë rezultat i vjedhjes, por thjesht të vijë ngaqë i njëjti lajm u dërgohet gazetave dhe portaleve i paketuar nga i njëjti burim. Në rastin e tanishëm, ky është pikërisht burimi që kërkon ta minimizojë problemin e shembjes së Teatrit Kombëtar dhe e bën këtë, mes të tjerash, duke u shkelur të drejtat qytetare liderëve të protestës (Kastriot Çipi dhe Robert Budina dje, Besian Pesha sot, kushedi kush tjetër nesër; duke kërkuar qimen në vezë, a thua se këta po kandidojnë për kryepeshkop); dhe që spekulon se mospjesëmarrja e duhur në protestë vika ngaqë njerëzit nuk dashkan të udhëhiqen nga persona me precedentë penalë (vëreni si mospjesëmarrja merret si e mirëqenë, thjesht ngaqë paska një fotografi krejt të pacertifikuar, të nxjerrë nga një dron: i kujt është ky dron? I forcave të NATO-s?).

Një pështirje mediatike e denjë për çmim ndërkombëtar.

Që disa media dhe portale në Tiranë nuk janë veçse zgjatime të pushtetit ekzekutiv, këtë kritikët e mediave e kanë vënë në dukje shumë herë; dua të veçoj këtu një hulumtim të fundit nga Media Look, me titull “Televizionet, gazetat e portalet online “në shërbim” të Bashkisë Tiranë”, e cila ka arritur në përfundimin se

Mediat kryesore audiovizive, print dhe online në Shqipëri përdoren si altoparlant për të përhapur propagandën e Bashkisë së Tiranës.

Mes rezultateve të këtij monitorimi, bie në sy që lajmet e publikuara nga faqja online e “Panorama” për veprimtaritë e Bashkisë përkojnë në masën 86.4% me njoftimet në faqen e Bashkisë; ndërsa lajmet e publikuara nga faqja online “BalkanWeb” përkojnë në masën 93%.

Me këtë nuk dua të them se edhe lajmin e rremë për protestën e ka shpërndarë Bashkia e Tiranës, meqë nuk kam asnjë provë për këtë; por dua vetëm të vë në dukje se një numër i madh mediash dhe portalesh japin të njëjtat lajme sepse u binden të njëjtëve padronë; dhe se lajme të tilla, pronë intelektuale e autoriteteve, duhen shoqëruar jo me shenjën e pronësisë intelektuale, por me etiketën MONUMENT KULTURE – MBROHET NGA SHTETI.

Mbase duhet filluar me shembjen e kësaj mendësie totalitare, që lihet të gjëllijë kështu e patrazuar.

© 2018, Peizazhe të fjalës™. Ndalohet riprodhimi i paautorizuar.

EMOJI TË REKRUTUARA (IV)

Para pak ditësh një tërmet prej rreth 5 ballësh goditi Tiranën dhe zona të tjera në Shqipëri; dhe siç mund të pritej, kryebashkiaku Veliaj përmes një statusi në Facebook dha disa porosi për qyetarët, të tilla si “evitoni ndërtesat” dhe “telefononi emergjencat”, së bashku me një thirrje për ta përballuar këtë situatë #BASHKË dhe, çfarë më tërhoqi vëmendjen, disa imazhe që tregojnë se si duhet vepruar, kur ka lëkundje tërmeti.

Teksti që shoqëronte dhe shpjegonte këto imazhe ishte në anglishte, jo në shqipe. Tani, ose Veliaj kish qenë vetë në “emergjencë” të madhe dhe nuk kish pasur kohë ta përpunojë statusin e vet deri në atë shkallë sa ta jepte në shqip; ose kjo pjesë e statusit u drejtohej anglisht-folësve që frekuentojnë faqen e tij në Facebook, sidomos në raste “emergjencash”; ose kryebashkiaku i Tiranës u jep përparësi imazheve në statuset e veta, ndërsa fjalët i trajton siç trajtojnë disa të tjerët imazhet (emojit, fotografitë), ose për ilustrim fakultativ.

Në fakt, edhe mua që nuk kam ndonjë ekspertizë grafike për të nxjerrë në pazar, nuk do të më duheshin më shumë se pesë minuta, për ta zëvendësuar anglishten me shqipen, tek ai imazh. Nëse kjo nuk ka ndodhur te Veliaj, gjasat janë që zyra e Marrëdhënieve me Publikun, që i përgatit dhe i mirëmban këto statuse, të mos i japë rëndësi komunikimit mirëfilli gjuhësor që ndodh në faqe; por të përqendrohet në anën vizuale, përfshi këtu fotot, emojit dhe mesazhe të tjera ikonike. Pa çka se, për një lexues që nuk e njeh anglishten, mesazhi nuk besoj se është dhe kaq i tejdukshëm: Të jetë vallë fjala për viktima të tërmetit, që kanë nevojë për ndihmë mjekësore? Apo imazhet tregojnë se çfarë mund t’i ndodhë dikujt, gjatë lëkundjeve të tërmetit?

Ndryshe nga emojit, figurat në atë imazh janë tërësisht të depersonalizuara: nuk kanë as tipare fytyre, as veshje: janë thjesht ekzemplarë të një homo algebricus, të de-humanizuar, i cili ekziston në atë masë që ilustron/shembëllzon zbatimin e një urdhri (drop! cover!). Duke qenë tërmeti arsye për shqetësim, por i pashfrytëzueshëm për të komunikuar hare dhe entuziazëm, hiperventilim prej fizkulturisti, cheerleading dhe “hajde djema!”, emojit ua lënë vendin hieroglifeve të disiplinës, ose mesazheve që rregullojnë sjelljen e turmave në hapësirat anonime të “mos-vendeve” (të Marc Augé-së).

Kjo anglishte e papritur, në faqen zyrtare shqip të një funksionari publik të një vendi ku shqipja është (ende) gjuhë zyrtare, më sugjeron se autori i statusit – që po e identifikoj me Veliajn për lehtësi – nuk i jep më rëndësi dallimit mes shenjës gjuhësore dhe shenjës ikonike (emojit) në komunikimin me publikun. Dhe nëse është kështu, tolerimi i anglishtes në një poster me gjasë të rëndësishëm (meqë tregon si duhet të veprojmë për t’u mbrojtur, në rast se tërmeti na kap në mjedise të brendshme) sjell me vete një farë ngjashmërie me përdorimin dekorativ (ornamental) të fjalëve të shkruara anglishte në imazheritë e gjuhëve aziatike (Kinë, Japoni, Kore). Në kontekste të tilla, anglishtja e humb fuqinë denotative, për të ruajtur vetëm konotacionin e prestigjit. E njëjta dukuri ndodh kur amerikanët dhe qytetarë të tjerë në Perëndim bëjnë tatuazhe të shenjave të kinezçes, pa e pasur idenë se çfarë kuptimi kanë ose mund të marrin (ky blog i kushton vëmendje dukurisë së përdorimit ornamental të shenjës gjuhësore).

Anglishtja ornamentale në tekste të tilla mund të krahasohet me adoptimin e disa emojive që u referohen gjesteve kultural-specifike të kulturës amerikane, por që mund të interpretohen ndryshe në kultura të tjera – si dora me gishtin e madh të ngritur lart, me kuptim miratues ose “çdo gjë në rregull”; edhe pse i njëjti gjest, në kulturën tradicionale shqiptare ka pasur kuptim tjetër, fyes. Edhe emoji i përdorur për “OK” është kultural-specifik dhe gjesti përkatës, tek ne, ende përdoret me kuptim fyes ose kërcënues. Sidoqë pakkush do t’i interpretojë gabim emoji të tilla, sidomos kur ato shfaqen në tekste me ekspozim të madh publik si ato të një kryebashkiaku, sërish gjasat janë që personi që i përdor, në këtë rast Veliaj, të shihet si “i amerikanizuar”, meqë huazimi i gjesteve nga një “gjuhë” tjetër (vizuale) nuk ndryshon, në thelb, nga huazimi i fjalëve të huaja. Në të dy herët, përftesa e drejton lexuesin e tekstit tek autori dhe duhet marrë si shenjë (indeks) subjektiviteti.

Shenjat gjuhësore dhe shenjat vizuale (ikonat, konkretisht emojit) e përcjellin kuptimin në mënyra të ndryshme – duke qenë të parat praktikisht arbitrare, ndërsa të dytat praktikisht jo; për ç’arsye edhe emojit i depërtojnë lehtë barrierat ndërgjuhësore, ndërsa fjalët jo: kalit i thonë cavallo në italisht, Pferd në gjermanisht dhe horse në anglisht, por ikonëza (emoji) e kalit nuk ka arsye pse të ndryshojë pamje nga një gjuhë dhe kulturë në tjetrën.

Megjithatë, në periferi të shenjëzimit gjuhësor, gjen elemente/shenja të cilat nuk janë tërësisht arbitrare, pse i ruajnë lidhjet ikonike/indeksikale me referentët e tyre – e kam fjalën për fjalë të tilla si pasthirrmat (ah! oh! psst! uh! oh-le-le! shhht! eh! firifiu! qyqja! ku mutin!) dhe onomatopetë a fjalët onomatopeike (dum-dum, ciu-ciu, cic-mic, ham-ham, guguftu, çak-çak). Pasthirrmat zakonisht shprehin një ndjenjë a reaksion të vetvetishëm; ndërsa onomatopetë emërtojnë diçka në bazë të tingullit a të zhurmës që i bashkëlidhet (fëshfërin, shushurin, cicërin, turfullon, bubullin, tringëllin).

Brenda kulturës pop amerikane, dhe që andej edhe kudo gjetiu në botë, pasthirrmat dhe sidomos onomatopetë gjetën përdorim të gjerë në stripat vizatimorë (comic strips, comic books), ku fjalë të tilla si BANG! CRUNCH! KABOOM! BAM! WHAM! BANG! SPLAT! POOF! CRACK! ZAP! SNAP! SMASH! ARGH! OOPS! WHOOSH! BOOM! OUCH! i ndesh rëndom të kombinuara me vizatimet (dhe ndonjëherë në font të posaçëm dhe me efekte të tjera vizuale), për t’i shtuar narrativës elemente “të drejtpërdrejta” të aksionit, të zhurmës, të ndërveprimit fizik. Këto janë momente kur gjuha nuk rrëfen (tell) por tregon (shows). Stripat vizatimorë përmbajnë lloje të ndryshme shenjash – që nga vizatimet, te “efektet zanore” dhe teksti gjuhësor, që mund të vendoset në flluskë kur përcjell çfarë thonë ose çfarë mendojnë personazhet, ose poshtë imazhit kryesor; nga pikëpamja semiotike, nuk është e vështirë të gjesh ngjashmëri të theksuara me tekstet e sotme të chat-it dhe të statuseve në rrjetet sociale, me një dallim: zakonisht, në stripat vizatimorë teksti gjuhësor shoqëron dhe plotëson imazhet, ndërsa në ligjërimin e sotëm miks të Internetit ndodh e kundërta, janë imazhet (emojit) që plotësojnë tekstin gjuhësor. Por kjo pranëvënie, kjo bashkekzistencë kodesh të ndryshme, bën që shenjat të afrohen edhe funksionalisht mes tyre dhe të shkëmbejnë polen, duke marrë imazhet disa tipare të shenjave gjuhësore dhe e kundërta.[1] Për shembull, “efektet zanore” në stripat vizatimorë vijnë tejet të stilizuara (“BANG!” do të shënjojë shkrepjen e një revolveri), duke marrë karakteristika të fjalës; por edhe fjalët mund ta humbin funksionin referencial dhe të përdoren vetëm për konotacion, si në rastin e anglishtes te statusi në krye të këtij shkrimi. Gjithsesi, le të mbajmë parasysh që një fjalë onomatopeike si WOOF!, duke imituar (rimarrë) të lehurën e qenit në anglishte (HAM-HAM! në shqipe), vendos me të një marrëdhënie ikonike në thelb të njëjtë me atë që vendos emoji i një qeni, me qenin. Kjo do të vlente edhe për marrëdhënien midis emojive ekspresive dhe pasthirrmave; dhe, mutatis mutandis, midis emojive të pikësimit (ato që mbyllin një varg tekstor) dhe shenjave të pikësimit, si pikëçuditja, pikëpyetja, tripikëshi etj.

Gjithsesi emojit përshkruese (si ajo e biçikletës që shoqëron një tekst çfarëdo për korsitë e biçikletave në Tiranë), jo vetëm që nuk i shtojnë gjë kuptimit denotativ të tekstit, por edhe e varfërojnë atë, sepse ia heqin fjalës pasurinë kuptimore, për ta kthyer në sinjal prej kartoni. Fjala biçikletë sjell me vete potencialin për t’u përdorur edhe në një informacion për një aksident të dikujt që ecte me biçikletë, edhe për të përcjellë një lajm për një etapë të Tour de France, edhe për të njoftuar se ata që ecin me biçikletë në një qytet të ndotur aq keq u ekspozohen partikulateve në atmosferë, aq sa një shëtitje prej 30 minutash, më shumë e dëmton shëndetin, se sa i bën mirë. Por emoji i biçikletës nuk e ka këtë potencial: përdorimi i tij në tekste është artificial, redundant dhe tejet i kodifikuar – duke shënjuar, në rastin e statusit të Veliajt, preokupimin e tij dhe të institucionit të tij me biçikletarinë në Tiranë.

[vijon]

© 2018, Peizazhe të fjalës™. Ndalohet reptësisht riprodhimi.

Shënim: Kjo është pjesa e katërt e kësaj eseje. Pjesët e tjera i gjeni këtu, këtu dhe këtu.


[1] Efekte të ngjashme gjen edhe në mangat japoneze, të cilat kanë origjinë të pavarur nga stripat vizatimorë, por pastaj i kanë bashkëndarë disa karakteristika. Por nuk është këtu vendi për t’u zgjatur më tej në analiza intertekstuale.

DYZIME SH-KRIM-TARËSH

“Unë fitova Nobelin në letërsi. Po ti çfarë krimi ke kryer?”

Bill Mauldin fitoi një Pulitzer për karikaturën e botuar në 30 tetor 1958, në gazetën “St. Louis Post-Dispatch”, ku shihej një i dënuar në një gulag sovjetik pyeste të dënuarin tjetër: “Unë fitova Nobelin në letërsi. Po ti çfarë krimi ke kryer?”

I dënuari fitues i Nobelit nuk ishte veçse Boris Pasternaku i Dr. Zhivagos, suksesi i të cilit në Perëndim, me përkthimin e një vepre ende të pabotuar në atdhe, ishte sa letërsisht i merituar, aq edhe efekt i luftës së ftohtë.

Pushteti totalitar sovjetik, edhe pse i dobësuar pas destalinizimit dhe i etur për ta zbutur imazhin e një vendi të sunduar madje të formësuar nga terrori policor, reagoi ashpër ndaj vendimit të Akademisë Suedeze, duke nxitur dhe mbështetur një fushatë masive në mediat kundër Pasternakut.

Në kohën e Stalinit Pasternaku ndoshta do të kish ngrënë sakaq një plumb kokës; dhe ish-viktimat e terrorit të viteve 1930 nuk u impresionuan shumë nga linçimi që iu bë nobelistit të ri në mediat. Prandaj edhe poetja dikur e persekutuar keq Anna Akhmatova e komentoi kështu fushatën anti-Pasternak, me shoqen e vet Lidia Çukovskaja: “Një betejë fluturash.”

E megjithatë, historia nuk njeh rast të dytë, kur një super-shtet të ngrihet i gjithi në këmbë kundër fituesit të Nobelit letrar, për shkak të fitores[1]. Ky paradoks, i kontrastit mes prestigjit të Nobelit dhe poshtërimit të autorit nga autoritetet, ndihmon për të kuptuar natyrën paranoide të pushtetit totalitar.

Romancierja Galina Nikolajevna i pat shkruar atëherë Pasternakut, për t’i thënë se i adhuronte poezitë e tij të hershme, por tani ishte gati t’ia jepte një plumb ballit. “Jam grua që kam hequr shumë dhe nuk e kam zakon t’i përçmoj të tjerët, por për tradhti si kjo juaja nuk do të ngurroja ta shkelja këmbëzën,” përfundonte letra.

Pasternaku iu përgjigj kështu: “Ju jeni më e re se unë dhe do ta jetoni ditën kur njerëzit ta interpretojnë ndryshe se çfarë ndodhi.”

Të mos i humbasim dy ironi: Pasternaku po dënohej edhe për romanin, por sidomos për Nobelin që i dhanë – diçka që nuk varej prej tij. Dhe ironia tjetër: ndëshkimi publik ishte i rëndë, sepse autori i Dr. Zhivagos konsiderohej si poet i madh sovjetik.

Kjo asimetri absurde, mes meritës dhe përgjegjësisë, do ta bënte gjithnjë të frikshme mënyrën si ndëshkonte pushteti totalitar.

Edhe Nikolajevna, e cituar më lart, që fliste me “zërin e masës”, e bënte qartë dallimin mes poezive të mira të Pasternakut dhe tradhtisë së tij: poezitë ishin vërtet të mira, por Pasternaku njeri dhe qytetar nuk mund të kapitalizonte mbi vlerën e tyre.

Me fjalë të tjera: poezitë ishin të mira, por plumbin simbolik ballit nuk do ta merrte dr. Zhivagoja, por autori i romanit.

Fatin e Pasternakut e pat ndjekur nga afër, aso kohe, edhe yni Ismail Kadare, që gjendej në Moskë, për të studiuar shkrimtarí, në Institutin Gorki. Kadareja e ka rrëfyer këtë incident – duke i dhënë vetes nuk dihet çfarë licencash letrare – te novela Muzgu i perëndive të stepës.

Versioni i hershëm i Muzgut qarkulloi në Shqipëri dikur në vitet 1978-1979; ose disa vjet pasi Kadareja vetë e kish përjetuar një fushatë linçimi të ngjashme me atë të Pasternakut, pas botimit të Dimrit të vetmisë së madhe, në 1973.

Krimi i tij ishte se kish shkruar një roman të bukur.

Me siguri do të ketë patur, edhe gjatë asaj fushate, letra që i kanë kujtuar Kadaresë poemat e tij për Partinë dhe romanet e tij ideologjikisht më solide.

Si poet, Kadareja fitoi ekspozim të madh me poemat “Shqiponjat fluturojnë lart” dhe “Përse mendohen këto male”, të qarkulluara në vitet 1960; të cilat e transformuan mënyrën si shkruhej poezia e Realizmit Socialist në Shqipëri.

Këto poema, që në vitet 1970-1980 i mësonin përmendësh nxënësit e shkollave anembanë vendit, tani nuk i kujton kush më; dhe kritikët më të balancuar i këqyrin si një kompromis mes bindjeve vërtet komuniste të Kadaresë rinor dhe haraçit që një shkrimtar i atyre viteve në Shqipëri duhet t’i paguante regjimit, për të botuar veprat brenda një kulture në thelb në shërbim të pushtetit.

Paralelizmi mes Pasternakut dhe Kadaresë gjen shprehje edhe në këto aspekte biografike dytësore: edhe Pasternakun, pas botimit të Dr. Zhivagos dhe Nobelit, filloi ta shqetësonte interesimi i admiruesve të vet, në Perëndim, për poemat e tij të dikurshme, meqë ai gjykonte se këto meritonin të harroheshin: “Është hidhërim dhe dhimbje e parrëfyeshme për mua,” i shkruante ai një përkthyesi, “që të më zënë në gojë, gjithnjë e gjithnjë, ato thërrime të varfra jete dhe të vërtetash, të shpërndara në një shkretëtirë marrëzirash të vdekura dhe skematike … Më habit përpjekja juaj për të shpëtuar gjëra që e kanë merituar të dënohen me rrënim dhe harresë.”

Dhe më tej, në një bisedë me Lidia Çukovskajan, u pat shprehur kështu:

“Poemat nuk ngrenë peshë… Nuk e kuptoj pse njerëzit humbin kohë me vargjet e mia. Unë gjithnjë ndihem keq, kur yt atë [shkrimtari Kornei Çukovski] u kushton vëmendje atyre marrëzirave. E vetmja gjë e vlefshme, që kam bërë në jetën time, është romani [Dr. Zhivago]. Dhe nuk është e vërtetë që këtë po e vlerësojnë veç për arsye politike. Është gënjeshtër. Njerëzit e lexojnë sepse iu pëlqen shumë.”

Sërish, dy hije ia ngjethin mendimet shkrimtarit: frika se mos reputacioni i tij si poet i madh sovjetik i detyrohet edhe raportit të tij të privilegjiuar me elitën politike sovjetike; dhe frika tjetër, se mos edhe suksesi i Dr. Zhivagos në Perëndim, i detyrohet sërish nevojës së Perëndimit për ta përdorur romanin kundër Bashkimit Sovjetik. Nuk janë në fakt dy hije, por dyzim djallëzor i së njëjtës hije: makthit se mos krejt jetën letrare Pasternakut ia kish falsifikuar politika.

I bindur se poezitë e tij agjitative tani nuk mund të shpëtohen, autori i Dr. Zhivagos kapet pas së vetmes vepër, të cilën nuk arriti t’ia japë lexuesit të vet për së gjalli: romanit tashmë të anatemuar.

“E vetmja gjë e vlefshme që kam bërë në jetën time është romani.”

Aq i madh ishte suksesi i Dr. Zhivagos në Perëndim, sa edhe kritiku më apolitik nuk do të mund ta shpjegonte dot thjesht me meritat artistike të romanit. Ja edhe një ironi tjetër: pasi u botua në SHBA në shtator të vitit 1958, vepra e Pasternakut me të shpejtë doli në krye të listës së best-sellerëve të The New York Times, duke zhvendosur që andej… Lolitën e Nabokovit: edhe kjo kontroversiale, por për arsye të tjera; edhe kjo e linçuar, por për arsye të tjera. Dy autorët, Pasternaku politikisht sa i anatemuar aq edhe i admiruar, dhe Nabokovi buzëhollë dhe politikisht indiferent, ishin të kundërt mes tyre, e megjithatë vinin nga e njëjta xehe letrare: kultura ruse.

Por edhe diçka tjetër i bashkon këta të dy: Nabokovi pat ikur nga Rusia ende i ri, në vitin 1918, dhe i pat shkruar veprat e veta në mërgim, më parë në Berlin dhe pastaj në SHBA, më parë në rusishte dhe pastaj në anglishte; Pasternaku, përkundrazi, nuk u largua kurrë nga Bashkimi Sovjetik dhe as mund ta përfytyronte jetën e vet si shkrimtar larg atdheut – pa çka se një nga masat ekstreme, që u propozuan kundër tij dhe ajo masë që ai i druhej për vdekje, në periudhën e linçimit post-Nobel, ishte dëbimi nga Bashkimi Sovjetik.

Një nga inkuizitorët e tij në atë periudhë, sekretari i përgjithshëm i Komsomolit Semiçastnij, në një fjalim të mbajtur përballë njëzet mijë të rinjve dhe të rejave ë Pallatin e Sportit në Moskë dhe në praninë e Hrushovit vetë; por edhe të transmetuar live në radio dhe në televizion; e krahasoi Pasternakun me një derr që dhjet atje ku ha dhe pastaj vazhdoi:

“Pse të mos ia lejojmë këtij emigranti të brendshëm të thithë ajrin kapitalist që aq shumë e ka dëshiruar dhe për të cilin paska folur në librin e vet? Jam i sigurt se shoqëria tek ne do ta mirëpresë këtë. Le të bëhet ai, pra, emigrant i vërtetë dhe të shkojë te parajsa e tij kapitaliste. Jam i sigurt se askush prej nesh dhe aq qeveria nuk do ta pengojë në ndonjë mënyrë – përkundrazi, të gjithë do të mendojmë se ikja e tij do të na pastrojë ajrin.”

Edhe në letrën që i shkroi Hrushovit, pas këtij kërcënimi, Pasternaku thotë se “nuk mund ta konceptoj fatin tim ndaras Rusisë, ose jashtë saj… Largimi nga vendi im do të jetë për mua i njëvlershëm me vdekjen, prandaj po ju kërkoj që të mos e merrni këtë masë ekstreme kundër meje.”

Një intelektual shqiptar i fundviteve 1980, përfshi këtu edhe Pasternakun tonë, Kadarenë, do ta kish të vështirë ta kuptonte këtë dramë ekzistenciale të autorit të Dr. Zhivagos: modeli Nabokov tashmë kish triumfuar edhe në teori.

 

© 2018, Peizazhe të fjalës™. Ndalohet rreptësisht riprodhimi.

Shënim: Për shkrimin më lart, janë shfrytëzuar të dhëna nga libri The Zhivago Affair: The Kremlin, the CIA and the Battle Over a Forbidden Book, nga Peter Finn dhe Petra Couvée (Pantheon Books, New York, 2014).


[1] Hitleri i pat ndaluar tre shkencëtarë gjermanë, Richard Kuhn (1938), Adolf Butenandt (1939) dhe Gerhard Domagk (1939), që t’i pranonin çmimet Nobel, dy të parët në Kimi dhe i treti në Mjekësi.

EMOJI TË REKRUTUARA (III)

Për të parë më në hollësi se çfarë “pune komunikative” bëjnë emojit e hedhura në statuset e kryebashkiakut Veliaj, le të nisemi nga një status çfarëdo, si ky i mëposhtmi:

Dhe ta krahasojmë me të njëjtin status, por tashmë të pastruar nga emojit:

Te statusi origjinal, na dilte përpara emoji i një kronometri, që shoqëronte një kohëzgjatje (me gjasë, për të treguar se puna u krye shpejt, ose ishte me afat); më tej, emoji i një traktori, që shoqëron foljen “asfaltuam” për të treguar, gjithnjë me gjasë, se për asfaltimin u përdorën mjete të mekanizuara; dhe në fund, siç është zakoni, emoji të një veture, një kamioni, një semafori dhe një autostrade.

Nga këto emoji, dy të parat, ajo e traktorit dhe ajo e kronometrit, u përkasin të ashtuquajturave çifte të pranëvëna (“adjacency pairs”), sepse të tilla ikonëza rimarrin – por sipas një shenjëzimi ndryshe – fjalët paraprijëse, orëve dhe asfaltuam. Teknika e pranëvënies fjalë/imazh është shpjeguar si një rrugë për të nënvizuar emocionalisht fjalët (dhe kuptimet) përkatëse, ose për të treguar se këto fjalë kanë rëndësi afektive të posaçme për folësin (përdoruesin e emojive)[1]. Të ngjashme me këto janë edhe katër emojit përmbyllëse, të cilat përveçse e “pikësojnë” statusin, duke i dhënë tonin efektiv (trafiku), e rimarrin togfjalëshin “lëvizja e mjeteve” duke e ilustruar.

Po të lexojmë tani statusin e pastruar prej meje, kuptimi nuk ka ndryshuar, sepse lexuesit njëlloj i njoftohet se Bashkia ka asfaltuar një rrugë; por mungesa e emoji-ve dhe e efektit “deflektiv” të tyre, nxjerr befas në pah, mes të tjerash, metaforën e paqëlluar të “kurorës së një rruge të re akull” (gjërat e reja nuk mbajnë kurorë, ndryshe nga nuset dhe mbretërit); sikurse edhe faktin gjuhësor se një rrugë është “e aksesueshme” nga mjetet, jo nga lëvizja e mjeteve; dhe më në fund, se folja mbanë përmban një gabim drejtshkrimor (duhej shkruar mban).

Ky status modest, për një punë të mirë por modeste, brenda detyrave rutinë që duhet të kryejë Bashkia, mund të ishte komunikuar pa ndihmën e ikonëzave të kronometrit, të traktorit dhe të mjeteve të qarkullimit. Por nëse arritjen reale e njofton teksti, suksesin e kryebashkiakut Veliaj e promovojnë emojit, të cilat janë barasvlera virtuale e fanfarës mesjetare ose cheerleading-ut modern.

Si mënyrë komunikimi, kjo që po analizojmë ka trashëguar shumëçka nga ligjërimi promocional klasik i reklamës tregtare, i cili synon t’i tërheqë vëmendjen lexuesit, për ta nxitur që të blejë diçka; dhe në këtë funksion edhe e informon për virtytet e mallit, të cilat mund të jenë të vërteta pa çka se të ekzagjeruara, por ndonjëherë edhe të pavërteta. Ligjërimi advertorial është i detyruar të jetë pozitiv për nga toni, sepse – si rregull – nuk mund ta reklamosh një produkt ose shërbim duke informuar për dobësitë e tij, mangësitë dhe të metat e tjera; dhe as duke rrëfyer për të gjitha ato raste kur produkti a shërbimi kanë dështuar. Nuk bëhet më fjalë, pra, për bisedë me miqtë, por për tellallisje të mallit (sales pitch).

Për ta ilustruar këtë tezë – se statuset e kryebashkiakut Veliaj në Facebook i përkasin ligjërimit promocional tregtar (advertorial), po përdor një ngjarje të para pak ditëve në Tiranë: përmbytjen e Bibliotekës Kombëtare dhe dëmtimin e librave, gjatë një stuhie të pazakonshme që goditi kryeqytetin.

Le të përfytyrojmë tani se një kryetar bashkie që dëshiron të komunikojë realisht me qytetarët, miqtë dhe dashamirësit e vet, do t’u rrëfejë këtyre jo vetëm për sukseset e punës së tij, por edhe kur gjërat nuk shkojnë mirë në qytetin për të cilin ai kujdeset – duke i informuar saktë dhe në kohën e duhur dhe duke treguar për ta respekt, sa kohë që i begenis duke u qarë hallet: të qytetit, të qytetarëve dhe të tijat personale.

Ky status do të mund të formulohej pak a shumë si më poshtë:

Më duket normale që një kryebashkiak të dilte me këtë status, thjesht informues, për një ngjarje të padëshiruar. E megjithatë, ky komunikim jo vetëm nuk ndodhi, por edhe nuk do të mund të ndodhte, pse do ta përjashtonte vetë intonimi i faqes në Facebook të Veliajt (ajo që muzikantët e quajnë “armatura e çelësit”).

Le të shohim tani si do të mund të dukej, statusi imagjinar i mësipërm, i hartuar me teknikën e përzier tekst + emoji, nga zyra e e Bashkisë për Marrëdhënie me Publikun:

E kemi ndërtuar këtë tekst duke përdorur të njëjtat emoji që gjenden rregullisht te statuset e Veliajt, por këtë herë i kemi vënë në shërbim të një teksti tjetërlloj – që informon për një situatë emocionalisht negative, e cila shkakton shqetësim të madh shpirtëror dhe kulturor, si te Kryebashkiaku e stafi i tij, ashtu edhe te qytetarët. E kotë të shtojmë një ky lloj teksti nuk mund të funksiononjë dhe vështirë se do të shohim ndonjëherë statuse të ngjashme me këtë sipër, në komunikimin publik të Erion Veliajt.

Çfarë mund të deduktohet, pikërisht, nga ky eksperiment i vogël? Mund të supozojmë vallë se janë emojit që e kanalizojnë ligjërimin kryebashkiak drejt fanfarës, bomboneve dhe shampanjës, duke e “detyruar” që ky të fokusohet vetëm në arritjet; apo që emojit, dhe konteksti që ofron përdorimin e tyre – rrjetet sociale, si Facebook-u dhe Twitter-i – nuk mund të përdoren, në nivel institucional, veçse për të reklamuar një personalitet, një celebrity, ose institucionin vetë; ose për ta bërë këtë “të shijshëm” për konsumatorët e rrjeteve sociale? Sikurse e pamë edhe në pjesën e parë të kësaj eseje, tekstet e përziera, ku kombinohen fjalë dhe imazhe, janë të tilla që qëllimisht e pezullojnë gjykimin kritik, duke e infantilizuar publikun deri në atë shkallë, sa ky të mund të manipulohet për ta blerë produktin (ky infantilizim ndeshet rëndom në personazhet e mikro-narrativave të reklamave televizive, ku shpesh gratë janë vanitoze, burrat tuhafë ose puerilë, pleqtë babaxhanë dhe fëmijët “cute”; e kërkon teknika e reklamës që të largojë çdo lloj kërcënimi, qoftë edhe subliminal, që mund të vijë nga realiteti i paraqitur si sfond ose si narrativë).

Në shembujt që analizojmë, produkti që shitet përkundrejt valutës afektive të ofruar nga publiku, është statusi i vetë kryebashkiakut Veliaj, si lider i suksesshëm (“punë jo llafe”) dhe shpërndarës afektesh pozitive – çfarë edhe ringjall, në rrethanat e bashkëkohësisë, rolin e pritshëm social të mbretit a të princit në shoqërinë mesjetare standard. Këtë “feudalizim” të komunikimit mes politikanit (administratorit publik) dhe qytetarëve e ndërmjetëson edhe imponimi i ligjërimit vizual mbi të shkruarin, nën mimetizimin prej toni bisedor (konversacional), ku subjekti i ligjërimit a personi që i përfton tekstet paraqitet si i folur, jo si i shkruar (spoken not written), çfarë edhe e redukton temporalitetin e komunikimit në të tashmen me fytyrë të kthyer nga e ardhmja (çfarë po arrijmë, çfarë do të arrijmë); ku edhe çdo tekst (status) është njëkohësisht edhe performativ politik (kryebashkiaku që riprodhohet politikisht nëpërmjet emojive).

[vijon]

© 2018, Peizazhe të fjalës. Ndalohet rreptësisht riprodhimi.


[1] Përftesën tekstuale të çifteve të pranëvëna Marcel Danesi (The Semiotics of Emoji (Bloomsbury Advances in Semiotics, November 2016) e ka quajtur “fokusim situacional” që arrihet duke e përtheksuar (highlighting) një situatë të caktuar, për ta ndihmuar bashkëfolësin të fokusohet te ajo situatë specifike për dërguesin. Kështu, në chat-et private, çiftet e pranëvëna, vazhdon Danesi, e lejojnë dërguesin të nxjerrë në pah emotivisht një situatë personale të caktuar, që lidhet me vendndodhjen e tij specifike. Ky fokusim situacional parakupton që komunikimi ofron mjetet shprehëse për eksternalizimin e gjendjeve ego-dinamike; pra, i ndihmon bashkëfolësit për të realizuar axhendat dhe synimet personale përmes emotivitetit të emojive. Gjithnjë sipas Danesi-t, imazhet në çiftet e pranëvëna synojnë ta futin të adresuarin [e ligjërimit, A.V.] tek ajo situatë ku adresuesi duket se dëshiron të tërheqë vëmendjen – dhe ky është një shembull tipik i funksionit konativ të komunikimit. Danesi citon këtu Goodwin and Goodwin (Goodwin, Charles and Goodwin, Marjorie, “Assessments and the Construction of Context,” in A. Duranti and C. Goodwin (eds.) Rethinking Context: Language as an Interactive Phenomenon, Cambridge, Cambridge University Press, 1992, ff. 1-13), të cilët i quajnë këto përdorime “strategji që u ofrojnë pjesëmarrësve mundësi për të shfaqur vlerësime ngjarjesh dhe njerëzish në mënyra relevante për projekte më të mëdha ku ata janë përfshirë.” Në këtë mënyrë, vazhdon Danesi, autori i tekstit është në gjendje të përcjellë një koment ose për gjendjen e vet shpirtërore, ose për perceptimin që ia bën ai ose ajo një situate të caktuar.

DATËLINDJA

Si sot 11 vjet më parë u themelua “Peizazhe të Fjalës”. Vendimi për ta krijuar ishte i çastit, emri i zgjedhur në procesin e regjistrimit rimerrte adresën e emailit. E vetmja ambicie ishte të kishim një hapësirë për të komunikuar me lexuesin dhe për rrahjen e mendimeve.​ As që guxonim të përfytyronim çfarë do të ndodhte me blogun në rrjedhë të viteve dhe aq më pak që, sot pas kaq kohësh, ekzistenca e “Peizazheve të fjalës” do të varej nga negocimi i pandërprerë midis arkivit të shkrimeve dhe përditshmërisë së përsiatjes. Suksesi ynë kryesor? Ndoshta që kemi shmangur transformimin në atë establishment të diskursit publik, të cilin deshëm atëherë ta sfidonim. Ndoshta që i jemi ruajtur edhe atij konformizmi të frikshëm që sjell me vete dëshira për të qenë alternativë dhe anti-konformistë. Ndoshta që, duke u rritur vit pas viti, i kemi shpëtuar plakjes dhe sklerotizimit. Ndoshta që, si anija në det, e kemi gjetur rrugën në sinkroni me valëzimin. Urimi ynë për ju bashkudhëtarët? Mos na u ndani.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

(foto nga festimi i 10 vjetorit vjet në nëntor në Tiranë këtu)

 

 

LA VIE EN ROSE

nga Ana Idromeno

Kutërbimi i groshëve që janë lënë në sobë më shumë se çe kërkon koha e tyre e zierjes, është asfiksues, sidomos kur sapo ke hapur sytë. Ende s’ka gdhirë plotësisht. Kush dreqin e ka vënë tenxheren të vlojë që tani, pyes veten e bezdisur. E zhys kokën poshtë jastëkut por era e fortë ia del të më zërë edhe aty. Nëse kjo është ndonjë proçkë e time ëme, do t’i bëj namin, them dhe ngrihem vrik me revoltën arrogante që i karakterizon njerëzit si puna ime, të cilët e kanë (ende) luksin të mos stresohen për zierjen e groshës.

Por kuzhina është bosh. Çdo gjë duket në vendin e vet dhe rrezet e para të diellit s’kanë bastisur ende aty. Era vjen nga jashtë. Këtë do të ma konfirmojë vetëm pak minuta më vonë britma e nevrikosur e komshiut që ia del të ngjitet në katin tim me një shpejtësi pothuajse konkurruese me vetë erën. Zëri i tij është i thellë por buçitës. Nëse do e krahasoja me një notë muzikore, kjo do të ishte padyshim një Do maxhor që si ka rënë kush prej një kohe të gjatë…

Miti (kështu e thërrasin bashkëshortin e komshijes), është një burrë me bark të lëvdueshëm dhe shumë qime rreth e përqark kërthizës që më duket sikur e zbulon atë me krenari ditëve të nxehta të verës. Flokët i ka kaçurrela dhe hundën të madhe. Nget një motorr të vjetër, kaq të vjetër sa që kur kthehet në shtëpi me të, të krijon përshtypjen se mjetit po i bien pjesët njëra pas tjetrës, në mënyrë të dhimbshme.

Ulërima e Mitit s’është megjithatë vetmitare. Ajo pasohet menjëherë nga klithmat e D. që s’kanë lidhje me groshët apo gatimin në përgjithësi por me 20 vite martesë, një ekonomi rrëmbythje, disa “kurva” që D. pretendon t’ia ketë zbuluar Mitit gjatë bashkëjetesës së mundimshme dhe lekët e bërë rrush e kumbulla prej tij për alkool. Të gjitha thuhen me një frymë pas së cilës bie një heshtje përçmimi, sikleti, faji. Njëfarë heshtje që s’paralajmëron asgjë të mirë.

Skuthtazi, shtyj lehtë derën e dhomës së prindërve dhe me një shkathtësi të pa përvetësuar si duhet, ia dal gjithsesi të vjedh një cigare Marlboro nga xhepi i xhaketës së tim eti. Trimufuese për aktin, zhdukem drejt parvazit të ballkonit. Nuk e konsideroj veten njeri mëngjesi, nga ata që zgjohen plot me jetë dhe energji, të lumtur pa arsye ose për arsye që mua më dëgjohen idiote, ama freskia e atyre orëve të para s’ka të paguar dhe e shijoj pafundësisht sa herë më jepet rasti.

Meqënëse sherri midis Mitit dhe D. gjykoj të ketë zgjuar tërë lagjen, hap radion prej nga ku zëri i ngjirur i Louis Armstrong më përkëdhel për shtatë palë qejfe. Po, përdor ende një radio të viteve ‘90 (për kuriozitetin e lexuesve). Është iluzioni i ëmbël i arratisjes nga epoka e ftohtë e Fejsbukut dhe WhatsApp-it. Ndërhyrjet e valëve simotra në sistem pushojnë shpejt dhe kënga del e kthjellët. Është një këngë romantike e viteve ‘40, shkruar dhe performuar fillimisht nga Édith Piaf dhe përshtatur si diçka më pak se një dekadë më vonë në anglisht, shoqëruar këtu nga tromba e Armstrong-ut; një adhurim i hershëm imi.

Muzika vijon në atë që unë si dikush e cila s’ka studiuar as solfezhin dhe as diçka realisht me rëndësi nga kjo fushë, e quaj “kreshendo andante”. Kreshendoja apo çfarëdo qoftë realisht, shoqërohet nga tingulli i lugëve dhe pjatave që përplasen (por çuditërisht s’thyhen) me të njëjtin ritëm me këngën.

Miti e kërcënon gruan se do t’ia fusë me shpullë nëse kjo se qep gojën. D. e provokon duke e nxitur që ai ta qëllojë, sipas kësaj vetëm kjo i ka mbetur që ai ta përqafojë plotësisht stereotipin e burrit injorant dhe të dhunshëm nga kjo anë e botës ku në vend të urimit klasik mëngjesor, njerëzit zgjedhin ta mallkojnë njëri-tjetrin në mënyrë pasionante, me të atillë pasuri leksikore që do t’i përdridhte gjuhëtarët nga zilia.

“Bushtër!”, bërtet Miti. “Burrë mu*i!!”, ia kthen D. Situata përngjan me një skenë teatri: përplasja e një dere trondit edhe xhamat e dritareve të mia; njëkohësisht, tromba e Armstrong që konkurron nga kati i tretë me melodinë spektakolare të shkëmbimit të Mitit me D. thuajse humbet pas ndërhyrjes së një fizarmonike që disa çiliminj të pastrehë – mbirë nga hiçi – nisin ta luajnë aty përkarshi rrugës.

Fik radion dhe e rehatuar siç jam në çimento, provoj t’i nxjerr fjollat e tymit në formë rrumbullake. Teksti i këngës që fliste për puthje të atij lloji që të çojnë afër portave të parajsës vazhdon të më luhet në kokë, teksa porta konkrete e shtëpisë së kësaj familjeje të brishtë është përplasur sërish. Kësaj here Miti ka ndezur motorrin dhe ia ka mbathur nga sytë këmbët. D. ia ka plasur të qarës dhe fqinji përballë tyre ka marrë mjaftueshëm zemër sa për të na bërë të ditur të gjithëve se i është çarë trapi që në pikë të sabahut!

Refuzoj ta fik cigaren pa e sjellë edhe njëherë tymin rreth e përqark gojës që të dalë si O-ja e çibukut të shumëkëmbëshit te Liza në Botën e Çudirave. Unë s’matem dot me këtë personazh intrigues pavarësisht se çuditë e jetës në Ballkan do t’ia sfidonin imagjinatën edhe një autori si puna e Carroll. Prandaj, vendos ta fik atë ushqim kanceroz dhe të shpresoj në mos cenimin e heshtjes për një kohë të gjatë, jo shumë të gjatë por mjaftueshëm sa për të marrë veten nga kjo shfaqje aspak e huaj…

Mbështes krahët në hekurat e ftohta të parvazit kur alarmi që do duhej të më sinjalizonte kohën e zgjimit, nis të luhet papritur sepse mesa duket, qetësia mbetet ende ide abstrakte këndej pari.

(c) 2018, autorja.

DARKA E PËRGJUAR (I)

nga Arjan Shahini

Thuhet se John Le Carré (David J. M. Cornwell), nga autorët e famshëm të librave me spiunazh dhe ish-agjent i shërbimeve sekrete (MI5), ka përdorur informacione të vërteta në librat e tij[1], të cilat gjithsesi klasifikohen si trillime letrare. Hipoteza ime është se “Darka e gabuar” e Kadaresë[2] ka gjasa të bazohet në Dosjen (formular) të Sigurimit të Shtetit për Eqrem Çabej[3]. Besoj se vepra është një përpjekje e Kadaresë për të kuptuar ngjarjen.

Lexues, ki kujdes! Burokracia i shndërron interpretimet në fakte sociale nëpërmjet kujtesës shkresore. Këto lloj të vërtetash, shumë herë të stisura, përmbajnë dosjet e Sigurimit. Vetëm se janë shkruar, nuk i bën më të vërteta se ato që janë thëne e nuk janë regjistruar. Me ketë dilemë përballet çdo studiues i arkivave. Prandaj edhe Dosja “Ç” përbën një trillim të bazuar në fakte, sikur edhe “Darka e Gabuar”, që mëton të jetë e bazuar në fakte. Në të dyja rastet vetëm supozimi se trillimi është i bazuar në fakte është i vërtetë, por faktet e përmendura jo.

Darka e gabuar

Me pak fjalë, fabula e romanit është: Dr. Gurameto, një mjek i arsimuar në Gjermani, fton për darkë një oficer gjerman, ish-mikun e tij, gjatë kohës së pushtimit të Shqipërisë nga forcat gjermane. Forcat gjermane kanë marrë peng një grup individësh për tu hakmarrë për sulmin ndaj autokolonës së tyre. Nga darka rezultoi se pengjet u liruan. Me ardhjen e komunistëve në pushtet kjo darkë u bë shkak për dyshimin e regjimit ndaj Dr. Gurametos, i cili torturohet për të konfirmuar këto dyshime.

“… një lajm i mirë nisi të përhapej ndryshe nga të tjerët, si një puhizë prilli. Flatronte kujdesshëm, më i brishtë se ylberi, i cenueshëm lehtë nga gjithçka. Vetë era e grykës së Tepelenës, ajo që nuk s’prapsej përpara asgjëje, dukej se i hapte udhë të arrinte atje ku duhej: pengjet po liroheshin.

… Dhe këtë mrekulli e kishte bërë doktor Gurametoja i madh!

… Qyteti i tërë, ndërsa duhej t’i binte në gjunjë doktor Gurametos së madh, t’ia lante këmbët me lot e t’i kërkonte ndjesë për dyshimet, aty për aty, duhet t’i kthehej për ta dënuar atë që u gëzua para kohe për rënien e heroit, shemrin e tij, Judën dhe turpin e Europës, doktor Gurameton e vogël.

… Këto kureshti, herët a vonë do të rikthenin pyetjen e parë, atë të fillimit, të pashmangshmen: ç’ishte në të vërtetë kjo darkë, që ende nga disa quhej “darka e turpit” e nga të tjerë “darka e ringjalljes?” (fq. 37-38)

Për të verifikuar hipotezën, propozoj që vepra të analizohet si një histori e zhanrit të spiunazhit[6], ku përfshihen shërbimet sekrete shqiptare, sovjetike e ato gjermane. Historia, nga kjo perspektivë, i ngjan më shumë darkës së fundit të Krishtit.

Dr. Gurameto i madh, fton, në darkën e “tradhëtisë” së tij, një profet të rremë  – oficerin gjerman, “një mik i madh, një shok universiteti … më të ngushtin e miqve … vëlla e shkuar vëllait” (fq. 41), çfarë nënkuptonte edhe afinitetit e tij me “dojç kultur”. Gurameto i kërkon mikut të tij gjerman lirimin e disa të burgosurve, për të cilën kërkesë kompromentohet dhe cilësohet si bashkëpunëtor i gjermanëve nga shërbimet sekrete shqiptare.  Për të shpëtuar jetën, ai duhet të mohojë shumëçka nga vlerat e tij, duke iu rikthyer disa herë në kohë darkës me versione të ndryshme të ngjarjes.

E ndjen veten se duhet t’i bindet urdhrit. … Në darkën e vet, ndoshta, atë që e ka marrë më qafë.” (fq. 207).

“Duke zbritur thellë e më thellë në kohë, disa u kujtuan për darkën e Krishtit, siç tregohej në shkrimet e shenjta, të sigurt se atje do të gjenin, më në fund, enigmën. Ishin të gjitha në atë darkë: Krishti vetë, pikëllimi i tij hyjnor, apostujt, madje, dhe Juda Iskarioti. Kështu u duk se po e gjenin të vërtetën, por shi atëhere ajo nisi të fironte. Që s’ishte Krishti doktor Gurametoja e, aq më pak, mysafirët gjermanë, kjo dukej që larg, por edhe Judë t’i quaje, ishte e tepërt. (fq. 35).

Historia zhvillohet si një analizë hetimore, ku shkaqet e sjelljes së Sigurimit të shtetit gjenden në disa rrafshe. Kadare përpiqet fillimisht të ofrojë një kontekst historik e social të Gjirokastrës, për të shfaqur më pas konfliktet e ndryshme sociale e politike në Shqipëri e qytet, dhe përfunduar me operacionet e Sigurimit të Shtetit për rastin në fjalë.

Syri magjik

Sigurimi i Shtetit në Shqipëri, „arma“ apo „mburoja dhe shpata“ e Partisë, ishte tërësisht i varur nga Partia e Punës. Partia e Sigurimi ishin njësitë kryesore të shtetit kundrazbulues, siç i quan Dziak[7] regjimet totalitare komuniste të fiksuara me çështjet e sigurisë e të kërcënimit të brendshëm. Organet e punëve të brendshme ishin „një armë e fuqishme e diktaturës së proletariatit që udhëhiqen nga Partia, për të dërmuar rezistencën e mbeturinave të klasave shfrytëzuese të përmbysura … për triumfin e çështjes së komunizmit”[8].

Partia vendoste politikat, personelin, jepte udhëzime për veprimtarinë, i mbikëqyrte nëpërmjet organizatave të masave dhe i ndëshkonte sipas rastit[9]. Organet sipas platformës udhëhiqeshin nga parimet politike të Partisë së Punës dhe platforma parashikonte një rol aktiv të qytetarëve (dmth. bashkëpunimin), pasi ato „mbështeteshin fuqimisht në popull“[10]. Emërimet e drejtuesve të drejtorive dhe kategoritë e operativëve vendoseshin në fillim me miratim të Byrosë Politike[11]. Lëvizjet e personelit ndërmjet Partisë dhe organeve të sigurimit ishin të shpeshta, ndërsa një pjesë e bashkëpunëtorëve ishin anëtarë partie e më vonë disa u bënë edhe anëtarë të Byrosë Politike (si p.sh. Hekuran Isai) apo ministra (Kadri Hazbiu)[12]. Konfliktet e brendshme brenda Partisë së Punës transferoheshin shpesh në organet e Sigurimit. Nga viti 1944 deri në 1990 prej 19 drejtuesve të sigurimit janë pushkatuar katër, burgosur katër dhe shkarkuar pesë drejtues[13]. Ndërsa ndikimi i udhëheqjes politike ishte madh. P.sh. Enver Hoxha udhëzonte organet e sigurimit për arrestime e dënime të personave të caktuar[14], e jo pak herë dosjet përmbajnë referime për udhëheqjen, apo që priteshin udhëzime prej saj.

Përgjegjës për mbikëqyrjen e inteligjencies përgjatë viteve 70 deri në fillim të viteve 80 ishte Drejtoria IV, Dega VIII, përgjegjëse për veprimtaritë kundërevolucionare. Kjo degë kishte nga një oficer drejtimi (në total 7 persona) për këto drejtime: (1) inteligjencian dhe rininë; (2) veprimtarinë dhe elementet anti-parti; (3) agjitacion-propaganda; dhe (4) ri-edukimi e internim-dëbimi. Dega VIII drejtonte strukturën ilegale, rrjetin sekret, për mbikëqyrjen e inteligjencës që merrej me arsimin e kulturën, industrinë, tregtinë dhe shëndetësinë[15]. Sidomos gjatë fillimit të viteve kjo degë ishte shumë aktive[16]. Me uljen e represionit gjatë viteve 80, struktura për inteligjencën dhe rininë u suprimua, pse regjimi vlerësonte se “rinia e vendit tonë dhe inteligjencia e re popullore” tashmë “e edukuar me virtytet e larta të moralit komunist” ishte në shërbim të regjimit “si ndihmëse e rezervë e luftarake e Partisë” [17]. Me survejimin e kontakteve, që studiuesit si Çabej kishin me të huaj, merrej Drejtoria IV, Dega I. Një pjesë e dokumentacionit kalohej edhe në degën II, që ishte për zbulimin anti-parti.

Struktura e Sigurimit te Shtetit. Sipas Thimo Bares, 1989, Historia e Armates se Sigurimit te Shtetit. Ministria e Punëve të Brendshme. (Para dhe pas 1958 , ka pasur disa ndryshime.)

Fijet që s’priten

Dosja e Çabej është hapur formalisht në 1952 nga Sigurimi i Shtetit, por shërbimet sekrete të ushtrisë kishin dosje për të prej 1948 (gjatë kësaj periudhe M. Shehu ishte ministër i Punëve të Brendshme[18]). Dosja është kompiluar në mënyrë të nxituar brenda 4 muajve derisa është klasifikuar si 2A (me cilësitë si i riatdhesuar dhe element anti-parti), çfarë ka lejuar marrjen e masave aktive për mbikëqyrje. Në 1954 bie intensiteti i vëzhgimit (përkon me emërimin e M. Shehut si kryeministër dhe K. Hazbiut si ministër i Brendshëm). Në 1958 është ri-klasifikuar si 2B (rrezikshmëri të ulët) dhe arkivohet në 1963, por ka përpjekje për tu hapur në 1969-72, deri sa mbyllet në 1981 me vdekjen e Çabejt. Po ashtu dosje ka pasur bashkëshortja e tij (2A), dhe me gjasë e bija.

Historia  institucionale e paraqitur në Dosjen E. Çabej është e ngjashme me planin e parë të rrëfimit në “Darka e gabuar”. Gjatë kohës që Çabej ishte në Romë, ai ndërhyn për lirimin e disa internuarve tek një oficer i lartë gjerman, të cilin e kishte pasur mik kur ishte student në Austri. Sipas raportimeve të ndryshme të liruarit janë 20-30-40-120 vetë, ndër ta edhe shumë komunistë. Ky ishte shkaku kryesor me të cilën ishte justifikuar hapja e dosjes. Mehmet Shehu, në një deklaratë pa datë e firmë, hedh edhe dyshime për të liruarit që ishin pritur me tren në Kosovë e dërguar me të holla më tej në Shqipëri.

Sigurimi e vlerësonte rrezikun që përbënte Çabej duke analizuar edhe faktorë të tjerë të arsyeshëm:

  1. Dyshimet mbi qëndrimet e tij anti-pushtet. Ka disa deponime të personave të burgosur që dëshmojnë për këtë qëndrim (janë rreth gjashtë persona që nuk kanë dhënë informacion të vlefshëm, por dy të tjerë e rëndojnë). P.sh. për të ka deponuar S. Kasimati, një mikeshë  e tij, dhe një familjar i afërt i saj që e perceptonte miqësinë e tij me të si shkak për sjelljen e saj kundra regjimit – Theksohet se S. Kasimati[19] ka dy deponime të ndryshme për Çabej, të dyja në një fletë të dosjes, çfarë tregon se ndryshimi i deponimit të parë është bërë nën presion, pasi i dyti rëndon pozitën e Çabejt);
  2. Armiqësia e tij për shkak të vrasjes së vëllait të tij, ish-prefekt në Kosovë, dhe kunati i tij që ishte arratisur si ballist;
  3. Edukimi i tij jashtë vendit – Çabej kishte përfunduar gjimnazin dhe studimet e larta në Austri, kishte pasur një qëndrim të gjatë për hulumtime në Itali dhe kishte njohje me albanologë të huaj.
  4. Miqësia e tij me disa persona që nuk ishin simpatizantë të pushtetit e vendoste gjithashtu nën lupën e operativëve, që nëpërmjet survejimit kishin mundësi të plotësonin disa dosje njëherazi.

Struktura e rrjetit të mbikëqyrjes së E. Çabej nga Sigurimi i Shtetit Struktura e rrjetit të mbikëqyrjes së E. Çabej nga Sigurimi i Shtetit

Por Sigurimi kishte edhe arsye të tjera që nuk i përkisnin fushës ligjore të veprimit të tij e që mund të lexohen nëpër rreshta:

  • motive të paqarta të Mehmet Shehut (Ministër i Brendshëm gjatë periudhës 1948-52 për t’u angazhuar personalisht për rastin Çabej në vitin 1952[20], tej dyshimit të tij për rastin e lirimit të së internuarve, për të cilën ai e cilëson “tradhtar” dhe përkon me kohën kur është hapur dosja;
  • përpjekje të dikujt me pushtet (ndërhyrë ndoshta nëpërmjet zv/Ministrit të Brendshëm, F. Shehu, i cili ishte interesuar personalisht për rastin[21]), për të ri-hapur dosjen e Çabej, duke yshtur një operativ që kishte punuar në Vienë kur Çabej ishte për vizitë atje[22];
  • Sipas Vehbiut (Komunikim Personal, dhjetor 2017), Enver Hoxha e ka mbrojtur nga reprezaljet e Sigurimit. Së paku siç konfirmohet  nga dosja dhe familjarët e ngushtë të tij, gjatë hetimit të S. Kasimatit është lakuar emri i Çabej disa herë e ky ndoshta ka qenë i rrezikuar. Në një bisedë të Enver Hoxhës në Byronë Politike që përkon me periudhën e hapjes së dosjes dhe mbikëqyrjes së Çabej, ku flitet mbi kontrollin që duhet të ushtronte Partia mbi inteligjencien dhe Institutin e Shkencave në veçanti, Hoxha[23] shprehet:

“[sic] Unë mendoj se ne na duhet ta dimë mirë se cilat janë kuadrot që punojnë mirë atje dhe kjo jo vetëm me emrat dhe biografitë e tyre, por edhe me kapacitetin e tyre. Ne e dimë p.sh. se çfarë elementi është Eqrem Çabej, po duhet të përpiqemi që ta bëjmë të punojë. Këto kuadro KQ duhet t’i marrë edhe t’i studiojë mirë dhe këtë do të mund ta bëjë po të dijë se çfarë bëhet atje. Nëse nuk bërë gjë gjer tani ky nuk është faji i shokëve që drejtojnë atje, po ai i KQ. … Ju të agit-propit duhet të interesoheni vetëm që të zbatohet vija e partisë në Institutin e Shkencave.”

Të vërteta të pavërtetueshme

Sipas prezantimit të veprës nga botuesi[4], rrëfimi është “bazuar mbi një ngjarje të vërtetë, që ka trazuar vite më parë një qytet të tërë, dhe ndonëse i hetuar për një kohë tepër të gjatë, herë haptas e më së shumti në fshehtësi, e vërteta e darkës ka mbetur ende sot e pashpjeguar plotësisht.” Një trillim historik që mëton të bazohet mbi fakte, thotë A. Manguel[5] në një reçencë të veprës, ku historia dhe mitologjia janë njësoj të pranueshme për të dëshmuar. Vetëm se, nëse mitologjia është e mirë për ti raportuar faktet, historia është më e mirë për ti ndriçuar ato (Manguel, po aty).

Dosja e Çabej është e deklasifikuar rishtazi nga Autoriteti për Informimin mbi Dokumentet e Ish-Sigurimit të Shtetit, por ajo është publikuar pjesërisht në Gazetën 55 (2008[24]).

Duke përdorur metodat e një punëtori operativ mund të konkludojmë se Kadare ka pasur qasje në dosje bazuar mbi këto rrethana:

  1. Dosja është publikuar në vitin 2008, një vit pas publikimit të librit të Kadaresë.
  2. Ismail Kadare ka botuar më parë (Pasardhësi, 2003[25]) një libër me tematikë të ngjashme (vrasjen e Mehmet Shehut) me Fahrin Balliun, botuesi i Gazetës 55 (ndërkohë që kishte marrëveshje për botimin e veprave të tij me SHPB “Onufri”).
  3. Të interesuarit e dinë se Kastriot Dervishi, ish-drejtor i Arkivit Qendror, ka miqësi të madhe me Fahri Balliun dhe ai boton rregullisht materiale të ngjashme në gazetën 55. Gjithashtu kam mundur të konfirmoj nga burime të besueshme se K. Dervishi e ka zotëruar dosjen në këtë periudhë.
  4. Besoj se R. Alimerko, emri që ka sigluar artikullin e hapjes së dosjes te 55, është një pen name i F. Balliut ose K. Dervishit. Ky emër ka shkruar gjatë periudhës 2007-8 vetëm në Gazetën 55 dhe ka të regjistruar 23 artikuj, nga këta 5 i ka për (kundër) Kasëm Trebeshinën (nr. 224-228) me të cilin ka fillua karrierën në shtyp (21 gusht 2007), dhe 8 artikuj për Çabej (nr. 258-257), me të cilin e përfundon (27 shtator 2008). Ndërsa stili administrativ i të shkruarit, që ngjason me shkrimet e tij të mëparshme, të çon tek njëri prej tyre.

Në këtë dosje ka fakte (të konfirmuara këto nga disa burime), por edhe rrena e interpretime të gabuara për shkak se të orientuara. Edhe pse ish-agjentë të Sigurimit të Shtetit janë krenarë për punën e tyre, mbrojtjen e regjimit dhe shtetit nga rreziqet e brendshme dhe të jashtme, dhe për profesionalizmin në vlerësimin dhe trajtimin e riskut (Komunikim personal me një ish-punëtor operativ, 2017), është evidente se kontrolli politik ndaj organeve të sigurimit ka ndikuar ndjeshëm në rezultatet e tyre.

Dosjet e përgjimit në cilindo shërbim të inteligjencës janë të mbushura me thashetheme, raportime ziliqarësh, inatçorësh e të tjera reflektime të konflikteve ndërpersonale. Analistët e shërbimeve sekrete që interpretojnë faktet brenda një kuadri institucional, në logjikën e analizës së riskut ndaj sistemit, duhet të dallojnë faktet e relevancën e tyre (rrëfimin e ngjarjeve, bisedave e lidhjeve ndërmjet personave me interes) nga motivi i rrëfimit. Patjetër duke i dhënë rëndësi bashkëpunëtorit dhe motivit të tij personal që shërben si shtysë për bashkëpunimin e mëtejshëm.

E vërteta është si një lëng që merr shijen e enës së vetë. Kur analiza e operativit është e orientuar nga një politikë e brendshme, apo e paracaktuar nga një direktivë e caktuar, faktet përzgjidhen e interpretohen përkatësisht orientimit. Kur P. Cockburn[26] interpreton leximin e dosjes së të atit të tij, Claud Cockburn, i dyshuar nga MI5 (Military Intelligence Section 5, kundëspiunazhi anglez) si simpatizant sovjetik për shkak se i majtë, ku nuk mungojnë raportimet e paranojakëve, arrin në përfundimin se „më e rëndësishme nuk ishte mbledhja e fakteve, sesa zgjedhja për të vendosur se cilat prej tyre ishin domethenëse dhe të vërteta.“

Për Kadarenë, organet e Sigurimit nuk mund të dilnin nga një kuadër interpretativ i paranojës së sistemit, që i duhej të merrej edhe me ndodhi origjinën e të cilave ata nuk e kuptonin, të paraqitura në „Darkën e Gabuar“ si mite e fantazma që i kërcënojnë regjimit Deutungsmacht (pushtetin e interpretimit). Operativët e kanë të pamundur t’i japin kuptim fakteve të listuara. Pse të ngërthyer nga gjendja e gadishmërisë dhe e „banalitetit të së ligës“, atyre u mungon forca e imagjinatës, ose e mirësisë, për të kuptuar fundja një veprim human të Çabej, i cili ka ndërhyrë të shpëtojë bashkëkombësit e tij.

Faktet në libër, sikur edhe në Dosje, janë shenja që nuk organizohen në një hartë a sistem që lehtëson të kuptuarit. E vërteta, e pakuptuar, varroset në Dosje, së bashku me dëshmitarin e vetëm të saj, me një plumb pas koke. Faji edhe nuk mund të kuptohet fare, e fajtori të viktimizohet gjithësesi, ose pikërisht pse nuk kuptohet. Shprehet Kadare në „Darkën e Gabuar“:

 “Me kohë, ata e kapën se, përpara se të ishte fjala për ndonjë shenjë të mbinatyrshme, ai shpjegim që rrihte të shfaqej, nuk ishte i përshtatshëm për dosjet hetimore. Ai do të flakej nga çdonjëra prej tyre, siç flaket mishi i huaj, dhe kjo aspak për shkaqe misterioze, por thjesht ngaqë për shpjegime të tilla ende nuk kishte gjedhe të përgatitura as nga mjeshtëria e hetimit, madje, as nga vetë gjuha.” (Fq. 205)

Nëse historia e Gurametos të madh, gjinekolog, lë të mendosh se ai është modeluar sipas Çabej (etimolog), model i Gurametos të vogël mund të jetë vete Kadareja[27] (“shemrin [i] tij, Jud[a] dhe turp[i] [i] Europës, doktor Guramet[o] [i] vogël”, fq. 37). Oshilacioni i brohoritjeve e përkrahjes së popullit për këta të dy sipas ngjarjeve e interpretimit të imponuar nga pushteti, rivaliteti i këtyre figurave në kokat dhe për kokat e njerëzve, nënkupton konfliktet që Kadare e Çabej kanë pasur me grupime të ndryshme gjatë karrierës së tyre (të dy janë nga Gjirokastra, por në libër Gjirokastra përfaqëson të gjithë Shqipërinë), por edhe ndjesinë (=paranojën?) që kanë të tillë individë se po përndiqen e meritat e tyre nuk po njihen; ose, veprimet e tyre – sikur edhe darka e gabuar – keqkuptohen, mbivlerësohen apo keqvlerësohen.

„… rroftë Gurametoja i madh, nderi i qytetit. E, aty për aty, nuk harrohej i kundërti, Gurametoja i vogël, për të cilin, natyrisht, do të thuhej: poshtë i vogli, në ferr të vejë dhe turp i lagjes e i qytetit qoftë. …. Të shumtë ishin ata që thoshin se e kishin pritur t’i binte maska si filogjerman që ishte [Gurametoja i madh], në kohën që të tjerët e mallkonin si Judë të qytetit, e, aty për aty, nuk i kursenin lavdet për doktor Gurameton e vogël, atë të paktin, të vogëlthin, që rrinte si të gjithë, i përvuajtur, por hero, për besë, nder i dy Shqipërive!“ (fq. 32).

 


[1] Shih Corera G. (11 Shtator, 2011) Tinker Tailor Soldier Spy: John Le Carre and reality. BBC News. Marrë nga: https://www.bbc.com/news/magazine-14846154

[2] Kadare I. (2008) Darka e gabuar. Tiranë: Onufri.

[3] Pjesë të këtij studimi, çka fokusohet vetëm te rasti i Dosjes Çabej  dhe vëzhgimi i inteligjencies, është financuar nga prezenca e OSBE-së në Tiranë dhe mbështetur nga Autoriteti për Informimin mbi Dokumentet e Ish-Sigurimit të Shtetit në Prill 2017.  Vepra mu e rekomandua që në fillim si e tillë, prandaj edhe leximi i saj ka qenë besoj i njëanshëm. Përderisa nuk munda ti shpëtoj kësaj perspektive gjate leximit, mendova të mundohem ta verifikoj këtë hipotezë.

[4] Shih Darka e Gabuar. http://bukinist.al/sq/sage-histori/3646-darka-e-gabuar.html

[5] Manguel A. (21 Shtator, 2012) The fall of the stone city by Ismail Kadare – Review. The Guardian: International Edition. Marrë nga: https://www.theguardian.com/books/2012/sep/21/fall-stone-city-ismail-kadare-review

[6] Manguel mendon se Kadare mund të jetë mbështetur tek skena përmbyllëse e Don Gjovanit.

[7] Dziak, John J. Chekisty: A history of the KGB. Lexington Mass.: Lexington Books,

1988.

[8] Platforma e Punës Operative e Organeve të Punëve të Brendshme, 00014 C.F.R. (1977).

[9] Sa i përket rregullimit të veprimtarisë së Sigurimit nga Partia, në historikun zyrtar të Sigurimit, hartuesit i referohen rregullisht vendimeve të organeve kryesore të Partisë. Shih: Bare T. (1989) Historia e Armës së Sigurimit të Shtetit. Vëllimi VII. Ministria e Punëve të Brendshme. (Autoriteti për Informimin mbi Dokumentet e Ish-Sigurimit të Shtetit, 2017).

[10] Po aty, fq. 4.

[11] Shih p.sh. mbledhjen e Byrosë Politike mbi kategorizimin e kuadrit të Ministrisë së Punëve të Brendshme (dt. 18.6.1949). AQSH, F. 14, V. 1949, D. 43.

[12] Dervishi, K. (2012) Sigurimi i Shtetit 1944-1991: Historia e policisë politike të regjimit komunist. Tiranë: Shtëpia Botuese 55..

[13] Dervishi, po aty

[14] Cituar nga Dervishi rasti i arrestimit të N. Kerenxhit, ish-drejtuesi i parë i Sigurimit të Shteti. (fq. 9).

[15] Bare 1989

[16] Shih Bare, 1989, fq. 33. Në këtë periudhë ashpërsohet lufta kundër shfaqjeve të huaja dhe ndiqen e dënohen një numër i madh personash, p.sh. numri i çështjeve penale të hapura u rrit me gati 60% nga periudha 1965-69 në periudhën 1971-74. Prej viti 1971 deri në 1974 u rrit numri i çështjeve të hapur mesatarisht me 1000 çdo vit.

[17] Dervishi, 2012, fq. 133. Urdhëri nr. 01/20 datë 19.08.1982 të MPB. Sipas Dervishit, dosjet më vonë u asgjësuan.

[18] Të dhënat mbi qeverinë janë marrë nga – Dervishi K. (2006) Historia e shtetit shqiptar : 1912-2005 : organizimi shtetëror, jeta politike, ngjarjet kryesore, të gjithë ligjvënësit, ministrat dhe kryetarët e shtetit shqiptar në historinë 93-vjeçare të tij. Tiranë: Shtëpia Botuese 55.

[19] Fq. 42 e Dosjes. Njëri deponim është shenjuar si i pavlefshëm.

[20] Janë dy referenca në Dosje: (1) Një raport i M .Shehut pa firmë e datë për rastin e të internuarëve ku e akuzon  Çabej si tradhëtar (fq. 69) ; dhe (2) një fletë raportimi i punëtorëve operativë mban shënimin se kërkesa për tu vendosur në përpunim aktiv vjen me porosi të Mehmet Shehut (fl. 14-15, dt. 6.10.1952).

[21] Në fakt është e vështirë të intepretohet drejtë forma e përfshirjes së udhëheqjes mbi dosjet, pasi referencat ose shënimet e tyre nëpër fletë mund të perceptohen edhe si forma te mikro-menaxhimit, që janë shumë prevalent në rastin e Shqipërisë. Kush ka punuar në administratë e di që edhe Kryeministrat ndërhyjnë ndonjeherë për raste të rëndomta që mund të trajtoheshin lehtë nëpërmjet respektimit të procedurave administrative.

[22] Me siguri dëshironte të kthehej sërish, çfarë mund ti ketë shërbyer si motiv për këtë raportim. Ndër të tjera operativi aludon se Çabej po prishte më shumë para nga kuota e tij dhe takohej me orë me persona të huaj (Dosja, fl. 180, dt. 13.8.1971, Xh. B, ish-deshifrant në Ambasadën Shqiptare në Vien).

[23] Mbledhje e Byrosë Politike”, (21 Shkurt 1950). AQSH, F. 14, V. 1950, D. 87, Fl. 26.

[24] Rushen Alimerko, “Si ndiqej EQ nga Sigurimi i Shtetit, Rushen Alimerko,” Gazeta 55. Shtator, 2008 (18.09.2008, 15-17; 20.09.2008, 16-17; 21.09.2008, 16-17; 23.09.2008, 16-17; 24.09.2008, 16-17; 26.09.2008, 16-17; 27.09.2008, 16-17).

[25] Tiranë: Shtëpia Botuese 55.

[26] Cockburn, P. (8 Qershor, 2018) “After assessing MI5’s files on my father, it’s clear that not all facts are equal”. Independent. Marrë nga: https://www.independent.co.uk/voices/mi5-files-fake-news-prevent-programme-newspapers-patrick-cockburn-a8389581.html

[27] Historia përfundon në 1953, vit kur Kadare publikoi tregimin e tij të parë.