NJË VERË PUSHIMESH TË PAHARRUARA

Edhe pasi trokita për të tretën herë, përsëri nuk vendosa ta shtyj derën e dhomës së prindërve dhe të hyj brenda. Jo për shkak të edukatës së hollë që kisha, por sepse kur e kisha bërë dikur një gjë të tillë,  i kisha gjetur të dy duke u puthur. Nuk më pëlqeu. M’u duk se kisha zbuluar arsyen  përse nëna zhdukej herë pas here dhe kur kthehej në shtëpi, mbante  një bebe në dorë. Kisha përshtypjen se ishim shtuar pak si shumë. Dhe meqë nuk kisha dalë ende nga mosha e magjive, besoja se po të mos i shihja unë të putheshin, invazioni i bebeve do të ndërpritej.

Kur së fundi dëgjova zërin e tim ati, shtyva derën, por nuk e kapërceva pragun e saj. Im atë po montonte teknografin, me të cili punonte nganjëherë në shtëpi, ndërsa nëna rrinte gjysmë shtrirë në shtrat, e zbehtë dhe me një libër në dorë. Ula ngadalë vështrimin te këmbët e mia dhe, duke u përpjekur të kap e të tërheq zvarrë edhe vështrimin e tyre, deklarova: Me këto këpucë nuk shkoj në shkollë! Prisja të më thonin se edhe kur i kisha patur të reja, njëlloj ishte, nuk shkëlqeja për rregullsinë e vajtjes në shkollë. Por jo. Nuk më thanë gjë. U panë një çast në sy e vazhduan në punë të tyre.

– Me këto këpucë nuk shkoj në shkollë, – bërtita më fort.

Im atë mori frymë thellë dhe m’u afrua si me bezdi të shihte më mirë këpucët e mia. Pastaj u përkul dhe si ma hoqi njërën prej tyre nga këmba, nisi ta këqyrë me shumë vëmendje. Ke të drejtë, më tha kur u ngrit. Nuk bëhet më keq! Janë shqepur fare.

Ndërsa provoja kënaqësi se gjithçka po shkonte mirë, mbeta i habitur nga fjalët e tij. Këpucët e mia nuk ishin hiç të shqepura.

– As nuk mund të riparohen më, – shtoi ai duke më hutuar fare.

Ia mora menjëherë nga dora, që të bindem vetë, i rrotullova gjithandej, por asgjë nuk ndryshoi. Këpucët e mia vërtet nuk ishin fringo, por aspak të shqepura. Puna ishte se mua më pëlqenin një palë këpucë çeke që i kisha parë në vitrinën e një dyqani në rrugën e Durrësit. Kisha arsyet e mia të parrëfyeshme që në përfundim të pushimeve verore, të shkoja me këpucë të reja shkollë. Po nëse ato që kisha atij, për çudi i dukeshin edhe të pariparueshme, kjo veçse më afronte edhe një hap më pranë qëllimit tim.

– Për fat të mirë, tani nuk je më i vogël, – tha ai duke u kthyer te teknografi i  tij.

Kjo ma prishi pak qejfin. Çfarë donte të thoshte? Se sa më i madh të jesh aq më pak rëndësi kanë këpucët? Po të ishte kështu, atëherë ai me moshën që kishte duhej të shkonte zbathur në punë.

– Mund të punosh vetë për të blerë një palë të reja, shpjegoi im atë duke turbulluar edhe revoltën që po përgatitej brenda meje.

Pashë  i skandalizuar nga nëna. Ajo kishte kthyer përsëri sytë nga libri i saj, që me siguri do të ishte Manastiri i Parmës, me të cilin e mbaj mend gjithnjë, edhe kur ngrihej të merrte ilaçet, por edhe  kur numëronte pikat e vajit, që  lejonte të dilnin nga gryka e shishes dhe të bënin rënie të lirë mbi trahana. Meqë edhe nga ajo anë nuk po më vinte asnjë lloj ndihme, vendosa t’i dal zot vetes.

– Unë jam i vogël! – ua kujtova të dyve me zë të vendosur, që të kuptonin se në një pikë të tillë nuk lejoja dyshime.

– Ka punë edhe për të vegjël, – ia bëri ai pa i kthyer fare sytë të më shohë, si për të nënvizuar pavlerën e argumentit tim. Dhe kjo tamam atëherë kur isha bërë gati t’u flisja për këpucët që kisha zgjedhur në atë vitrinën e rrugës së Durrësit.

Pa ditur të sjell argumente të tjera, nisa të ndjek i hutuar lëvizjet e tij, tek montonte teknografin pranë dritares duke u kujdesur që të  kishte pjerrtësinë e përshtatshme. Më tej vendosi një vizore të gjatë horizontale, e cila nëpërmjet një sistemi makarash të vogla, zhvendosej paralelisht mbi tabakun e letrës milimetrike që ishte shtruar paraprakisht mbi syprinë dhe së fundi fiksoi krahun e lëvizshëm metalik të një abazhuri. Kur m’u duk se ishte më i gatshëm të më dëgjonte, iu afrova fare pranë dhe ngrita kokën ta shoh në sy.

– E çfarë pune? – e pyeta ndërkohë që ajo ndjenja e parë e padrejtësisë, po  i linte vendin kureshtjes.

– Punë për ty.

– Dhe me lekët që do fitoj do blej këpucë?

– Do blesh këpucë.

– Çeke?

– Çeke.

Me tim atë asnjëherë nuk kemi qenë miqtë të mirë,  madje kam përshtypjen se kurrë nuk u njohëm tamam,  por kjo gjithsesi ishte diçka më e mirë se shamata, që e shqetësonte së tepërmi time më (Ishin të vetmet raste kur ajo e linte menjëherë librin e saj dhe ngrihej të shuante sherrin që në fillim). Megjithatë, hera herës nuk kanë munguar edhe paktet e aleancat. Dhe sa kohë që vareshin vetëm prej nesh, i kemi respektuar deri në fund.

Kështu ndodhi edhe atëherë, por pa e ditur se ajo historia e këpucëve të mia lidhej me ndonjë ngjarje jashtë shtëpisë e aq më pak me ngritje temperaturash në konfliktet planetare.

Në të vërtetë, ai  teknografi montohej herë pas here në dhomën e prindërve sepse im atë merrte porosi për projekte të ndryshme ndërtimi, të cilat i bënte privatisht. Kjo deri në një kohë të caktuar qe krejt e lejueshme. Në të vërtetë ai punonte në terren, ishte shef kantieri ndërtimesh, por duke qenë mbase specialisti i vetëm në vend për sistemet e ngrohjeve qendrore ai shpesh herë merrte porosi  nga institucionet edhe për projekte instalimi  kaldajash industriale e gjithfarë impiantesh nën presion. Më kujtohet se u mor shumë edhe me ndërtime “civile”, projektoi  rinovimin   e parë të Hotel Dajtit, ministrive etj. Ishin tamam raste kërkesash të tilla, që kërkonin ngritjen e teknografit në dhomën e tyre dhe ai niste e punonte natë e ditë, në shoqërinë e pamunguar kurrë të nënës sime.

Ashtu i mbaj mend të dy në dhomën e tyre, ai i përkulur mbi teknograf duke bërë llogaritje e duke hequr vija me bojë kine mbi letër kalk milimetrike, në ngjyrë blu ose rozë dhe ajo  gjysmë e shtrirë në shtrat, në shumë raste e sëmurë dhe, kur nuk ishte e tillë, shtatëzënë. Me librin e saj në dorë, si zakonisht. Dhe gjithnjë duke biseduar, edhe pse secili merrej me punën e tij, edhe pse  pyetja e njërit  shpesh herë merrte përgjigje pas dhjetë a pesëmbëdhjetë minutash prej tjetrit. Nganjëherë mbase të nesërmen, kur ngriheshin herët të pinin kafenë bashkë, ende pa u zgjuar ne, sektori i  zallamahisë.

Gjithsesi, atë ngritjen e teknografit në dhomën e tyre, me kohë edhe ne kalamajtë kishim nisur ta prisnim me interes të veçantë. Ai paralajmëronte të ardhura plotësuese për familjen. Projektet e tij paguheshin mirë dhe ajo ishte e vetmja kohë kur ne e hapnim gojën dhe formulonim kërkesa, për rroba a këpucë të reja, për të cilat kishim menduar gjatë. Listën, nëna e ruante me kujdes në komodinën e saj, por kur zgjatej në mënyrë  dëshpëruese, lista pësonte edhe ndryshime, tkurrej. Disa “zëra” të kushtueshëm nisnin e zhdukeshin si me magji, por kjo nuk ishte arsye e fortë që të ulte interesin tonë për porositë e projekteve të reja që babai merrte nga koha në kohë.

Por dikur ato reshtën fare. Projektet vinin nga Bashkimi Sovjetik. Pala shqiptare vetëm se duhej të merrej me zbatimin e tyre. Dhe në kushte të tilla, im  atë e kalonte kohën duke ndjekur punimet nëpër kantiere ujësjellësish, hidrocentralesh a fabrikash të ndryshme, nga mëngjesi e deri në darkë vonë.

Kjo ishte arsyeja që ajo që po ndodhte ato ditë në dhomën e tyre, pra shfaqja e teknografit, qe diçka krejt e papritur, por ajo që pashë kur u ktheva nga  fusha e Xha Tomit në darkë, nuk kishte ndodhur asnjëherë. Në anë të teknografit ishin vënë dy karrige, para të cilave rrinin në gjunjë dy vëllezërit e mi, fare pak më të mëdhenj se unë. Në ndenjëset e karrigeve,  që atë mbrëmje shërbenin si tavolinë, kishte lapsa dhe fije letre të mbushura me kërkesa përllogaritjesh, që ata i bënin me kujdesin më të madh. Përfundimet pastaj ia jepnin tim ati, si pjesë formulash të komplikuara, tërësinë e të cilave dinte ta zgjidhte vetëm ai. Unë isha i fundit që u bashkohesha atij “grupi pune”.

Nuk e dija se çfarë i kishin kërkuar tim ati dy vëllezërit e mëdhenj, por për vete më dukej se e kisha mbyllur pazarin që më parë dhe ndihesha krenar që do t’i blija këpucët  me punën time.

– Shko dhe merr karrigen tënde, – më tha tim atë .

Nxitova në kuzhinë  dhe solla me gëzim një karrige. U ula në gjunjë, mbështeta bërrylat në ndenjësen e saj dhe prita me padurim. Nuk vonoi shumë dhe ai më solli një copë letër të mbushur me shifra. Rezultatin duhej t’ia jepja atij, mundësisht sa më shpejt. U ndjeva shumë i zoti dhe  përvesha mëngët, por gjithçka nisi të rrënohej në mënyrë të pamëshirshme. Nuk isha në gjendje të bëja asgjë. Në të vërtetë ishte fjala për të nxjerrë rrënjën katrore të një serie të gjatë shifrash, me qëllim që babai të fitonte kohë në zgjidhjen e atyre formulave të veta që zgjateshin si papirus hieroglifësh. Por tamam atë nuk dija ta bëja.  Për më tepër, askush nuk kthente kokën të më shihte me pak keqardhje, për të cilën kisha aq nevojë ato çaste.

Atë natë nuk e dija se fati i këpucëve të mia në të vërtetë lidhej me probleme pastërtie ideologjike, më saktë me akuzat e qeverisë shqiptare për tradhti të Bashkimin Sovjetik ndaj marksizmit-leninizmit, gjë që do t’i ngrinte nervat Moskës  dhe do e shtynte të ndërpriste bashkëpunimin me Tiranën. Me fjalë më të thjeshta, do të ndërpriste ndihmat që na jepte, gjë që rrënonte krejt industrinë në ngritje të vendit. Por një  fabrikë, pjesë e Kombinatit të tekstileve, në mos gaboj, nuk e di pse paraqiste problem të madh për qeverinë shqiptare. Im atë, pasi ishte marrë me nje hidrocentral rrëzë Dajtit,  kishte drejtuar punimet e profilit të tij për realizimin e projektit të TEC-it të Kombinatit, kohë nga e cila kisha dëgjuar të flitej për netë dehjesh epike me inxhinierët rusë. Por prej vitesh punonte në kantiere të tjerë. Veçse, nevoja e madhe për atë  fabrike projektet e së cilës  nuk  do të vinin kurrë nga Moska, e kishte shtyrë qeverinë të ngrinte një grup pune specialistësh shqiptarë, të cilëve u qe kërkuar që në një kohë sa më të shkurtër, të gjenin zgjidhje teknologjike për ndërtimin dhe vënien e saj në punë. E tepër të thuhet se ata që do të merreshin me të, ndërkohë  që drejtonin edhe sektorët e tyre përkatës, do të shpërbleheshin.

Mua, ato çaste më dukej se po rrëshqisja poshtë karriges. Prej andej u bëja ndonjë shenjë vëllezërve të më ndihmonin, por ata ishin të zënë me porosinë që kishin. Nisa të mendoj se një sjellje e tillë mizore ishte thjesht pasojë e konkurrencës. Mbase kushti ishte që sa më shumë ushtrime të bënte secili, aq më shumë fitonte. Për fatin tim të mbrapshtë, nuk kishte “akord grupi”, ku secili të punonte sipas mundësive dhe fitimi do të ndahej në mënyrë të barabartë. Vëllazërisht, me që ra fjala.

Dikur vëllai i madh u ngrit të shkonte të pinte ujë dhe tek po kalonte  pranë meje i hodhi një sy të shpejtë asaj letrës që kisha përpara. Si mjeshtër që ishte në matematikë, ai i bëri menjëherë të gjitha veprimet me mend, dhe kur iu duk se nuk po e shihte njeri, nxitoi të shkruante rezultatin në letër e doli jashtë. Unë e rrëmbeva atë menjëherë dhe ia zgjata tim eti, edhe pse pa ndonjë zell e krenari të dukshme.

Nuk e prisja fare që të gjithë të linin punën dhe të kthenin kokën nga unë. Edhe nëna e la librin anash dhe më pa gjatë. Ia plasa të qarit dhe dola jashtë. E kuptova se kurrë nuk do të isha në gjendje të fitoja para për ato  këpucët që kishin nisur të më dalin në ëndërr.

E pra, fjala ishte vetëm që të nxirrja  rrënjë katrore, pafundësisht rrënjë katrore numrash realë, pozitivë. Ishte kjo që kërkohej prej meje. Dhe për dreq, atë veprim, aspak të ndërlikuar  e kishim pasur para pak kohësh në programimin shkollor, veçse kishte kohë që orët e mësimit  unë i kaloja i mrekulluar nga çdo fjalë e lëvizje e shoqes sime të bankës. Dhe që të mos e fsheh, ishte ajo që kisha dëshirë të më shihte me ato këpucët e mia të reja në shtatorin e ardhshëm.  Se në fund të fundit edhe unë duhej të gjeja gjësendi që ta hutoja atë!

Fshiva lotët dhe deklarova: Më jepni gjëra me të lehta,  këto akoma nuk i kam mësuar.

Vëllezërit më panë me habi, por nuk folën, nuk më denoncuan. Unë shkova të mbyllem në banjë dhe si kyça derën nga pas, mora një kaçavidë dhe nisa ta ngul midis shollës dhe syprinës së këpucëve të mia. Që të dyja tani ishin të shqepura. Ai as që kishte se çfarë  të thoshte më. Këpucët qenë bërë ashtu siç i ishin dukur atij. Detyrimisht që do të më blinte të tjera. Punoja a nuk punoja  unë!

Ndërkohë aty në dhomë ishin marrë vendime të rëndësishme për mua, që i mësova sapo u ktheva. Që atë natë, njëri nga vëllezërit ishte ngarkuar të më bënte një kurs ty përshpejtuar të nxjerrjes së rrënjës katrore. Ishte ajo që kërkohej gjithnjë e më shumë.

Në pak ditë atmosfera ndërroi rrënjësisht. Ishte kohë pushimesh verore dhe unë zbrisja poshtë pallatit vetëm sa për të njoftuar miqtë e mi se duke qenë  tepër i kualifikuar në matematikë,   më duhej të merresha me ca gjëra të rëndësishme, për të cilat nuk kisha të drejtë t’u flisja më shumë. Pastaj u thoja në vesh se po ndërtoja një fabrikë.

Në të vërtetë në shtëpi kishte edhe një makinë llogaritëse, që saktësisht e quanim rigë llogaritëse. Qe një rigë me profil trekëndësh me një material si të fildishtë dhe sipërfaqe të shkallëzuar  në të cilën  një kursor të lëvizshëm duhej të zhvendosej në një pozicion të caktuar për të nxjerrë rrënjët katrore, madje edhe për koefiçentë të tjerë të natyrës trigonometrike, që nuk më kujtohen. Por atë e përdorte vetëm im atë.

Për të tjerët kishte kërkesa disi më të vështira se të miat dhe, duke relativizuar saktësinë e këtyre kujtimeve, më duket se  shpesh ishte fjala për një koefiçent enigmatik me emrin theta (θ) që vinte e përmendej  pareshtur. Ishte fjala për temperaturën mesatare që rezultonte nga përzierja e dy a më shumë lëngjeve me temperatura të ndryshme, në vartësi të volumit, presionit  etj. Kërkohej saktësi e madhe, se në vartësi të asaj temperature varej edhe qëndrueshmëria e materialeve që fiksoheshin në suporte të ndryshëm në një sallë tharjeje industriale, gjë që përbënte edhe pjesën e projektit që i takonte tim ati.

Tre vetë të ulur në gjunjë para karrigeve duke bërë llogari e folur me vete, babai që qëndronte më këmbë, i përkulur mbi teknograf duke kontrolluar saktësinë e përfundimeve tona e duke vazhduar të përpunojë idetë e tij me bojë kine mbi një tabak letre kalk milimetrike dhe nëna që kishte filluar të ngrihej diçka më shpesh dhe lëvizte midis nesh duke na fërkuar kokën e sjellë ndonjë gotë uji,  është imazhi që  zapton edhe sot e gjithë ditën kujtesën time të asaj vere të paharruar.

Kur je në siklet shpesh as që e kupton veten  se bëhesh qesharak. Mbetjen e mbledhjeve dhe zbritjeve të mija unë i fiksoja me pesë gishtat e dorës së lirë, duke i ngritur një e nga një në ajër, por kur numri ishte më i madh se aq, atëherë fusja në punë mjetet rrethanore. E gjashta  ishte hunda, e shtata mjekra, i teti veshi i majtë, i nënti ai i djathti, ndërkohë që nxitoja të hidhja rezultatin në letër, sa pa e harruar.  Dhe nuk i vija re ca zgërdhirje rrotull meje. Aq më bënte, ishin këpucët ato që kishin rëndësi për mua.

Babai nuk fliste shumë dhe shpesh ne e harronin praninë e tij,  kështu që ishte nëna që vendoste se kur ne duhet të ndërprisnim punën e të shkonin të flinim. Por, pasi merrte ilaçet e saj të darkës, shpesh atë vetë e këpuste gjumi dhe ne iknim në majë të gishtave dhe e linim babanë duke punuar. Kisha përshtypjen se ai e kishte hequr fare gjumin nga orari i veprimeve, sepse edhe kur më kishte ndodhur të zgjohesha në mesnatë apo aty ndaj të gdhirë, shihja gjithnjë dritë nën derën e dhomës së tyre.

Qëllonte që nëna zgjohej dhe merrte përsëri librin e saj në dorë, por pak më pas e merrte përsëri gjumi.  Vite më vonë nuk kam lënë gjë pa lexuar për Manastirin e Parmës, në përpjekje që të kuptoj se çfarë e tërhiqte aty. Përfundimet që nxirrja nganjëherë ishin aq të frikshme, sa përpiqesha të mos mendoja e analizoja më tej.

Ndërkohe tabakët e mëdhenj të kalkut të mbledhura rul, që përfaqësonin faza të ndryshme të projektit, shtoheshin gjithnjë e më tepër në një anë të  teknografit, shpesh të litografuara në disa kopje.

Babai  kishte nisur të largohej, për të paraqitur projektin në këshillat teknikë dhe kthehej me kërkesa të tjera. Kishte një distancë  fare të shkurtër   midis  miratimit të projekteve dhe vënies së tyre në zbatim. Por shpesh ai zhdukej edhe më gjatë për të akorduar projektin me specialistët e fushave të tjera, arkitektë, teknologë prodhimi, inxhinierë elektrikë etj.,  apo për t’u shpjeguar idetë e tij teknikëve të zbatimit. Mbaj mend makinat që ndalonin poshtë pallatit dhe ai ngrihej të vishte çizmet dhe një pardesy  të zezë e të gjatë deri poshtë këmbëve dhe ikte për t’u kthyer vonë natën.

Na vinte çudi kur mbeteshim vetëm, por ndonëse e mendonim të gjithë, atë vit as që bëhej fjalë të shkonim në plazh te ajo “dhoma e çamëve“ , që merrnim nganjëherë me qira.

Dikur, më përfundimin e pushimeve, u mbyllën edhe detyrimet. Sikundër projektet tona edhe ato që kishin bërë kolegët e tjerë të grupit të punës ishin në duart e inxhinierëve të zbatimit. Ditët e fundit atyre u ishte bashkëngjitur edhe grupi i projektuesve, për të ndjekur çdo problem në vend. Edhe pse nuk kishin pasur përvoja të mëparshme  dhe protokollet e teknikës së sigurimit ishin ende të pa stabilizuara, ata gjithsesi i futën impiantet në presionin më të lartë të mundshëm dhe gjithçka shkoi për mrekulli.

Të tjerat i morëm vesh nga nëna, përurimin e suksesshëm të fabrikës dhe mbi të gjitha një takim të grupit të punës me titullarë të ministrisë përkatëse, funksionarë të Komitetit ekzekutiv apo të Komiteteve të partisë. Në përfundim, para se të largoheshin, pasi i pritën me pak buzëqeshje falënderimet e lëvdatat e rstit, im atë, duke patur edhe miratimin e kolegëve të tij i qe afruar shefit të financave të ministrisë dhe e kishte pyetur se kur do të qe e mundur të shkonin në zyrën e llogarisë për të tërhequr honorarët e punës së  tyre. Ai kishte thënë se nuk dinte asgjë dhe i shqetësuar i ishte afruar titullarit të ministrisë. Ashtu siç ishte, në shoqëri të disa funksionarëve të tjerë të lartë, ai nuk e kishte fshehur nervozizmin dhe kishte thënë me zë  të lartë që ta dëgjonin të gjithë: Nuk e dija se kishim midis nesh edhe njerëz me mentalitet të tillë borgjez, që kërkojnë para.

Ata nuk i morën kurrë honorarët e premtuara. Por edhe këtë e dinte vetëm nëna.

Mbaj mend se ku u kthye në shtëpi ai nuk e zgjati kokën si zakonisht në dhomën tonë, më shumë për të pyetur ku ishte ai që mungonte, se sa për të na përshëndetur, por ne e merrnim për të tillë, për përshëndetje. Por atë ditë, ndryshe nga herët e tjera bëri sikur u interesua për ne të gjithë dhe na drejtoi ca pyetje pa kuptim, që na shtynë të shihnim tinëz njëri tjetrin. Pastaj shkoi e u mbyll drejt e më dhomë.  Mendova se suksesi i projektit do të shoqërohej edhe me ndonjë bebe të vogël, por nuk qe ashtu.

Më parë e ndjenim praninë  e tij në ajër edhe kur nuk ishte aty, atë ditë ai dukej sikur krijonte boshllëk rreth vetes, mungonte edhe kur e kishim midis nesh. Nëna ishte ngritur dhe gjithë kohën qëndronte më këmbë, duke e ndjekur pas ngado që shkonte.

Atëherë nuk dija shumë gjëra për të (ka gjëra që nuk i di as sot), por diçka që  mësova  dhjetëra vite më vonë, ma paraqitën tim atë në dritën e një tragjedie të pabesueshme.  Kishte dalë në pension dhe duke qene se ndjente vështirësi ekonomike, me nxitjen e miqve të tij, vendosi të kërkojë pensionin e luftës, për të cilën nuk fliste asnjëherë. Dhe ma dha mua të shtypja në makinë kërkesën e tij. Nuk ishin aksionet e jashtëzakonshme që kishte marrë pjesë si anëtar grupeve guerile, hedhje deposh në erë, vrasje patrullash të Gestapos, sulm mbi kazerma, hapje tunelesh të nëndheshëm për çlirimin e shokëve të tij të arrestuar, etj., ato që më hutonin, por nuk arrija të kuptoja si nuk kishte folur kurrë për to. Dhe këtë imazh të panjohur më parë për mua ia veshja atij personit, që në një gjendje krejt tjetër shpirtërore, mbeti i shtangur e pa mundur të thotë as edhe një fjalë, kur e fyen dhe i mohuan mundin e muajve  të tëra pune të jashtëzakonshme.

Gjithsesi, duhej të prisnim të kalonte ca kohë që ta ndjenim të plotësohej imazhi i tij nëpër shtëpi. Ndërkohë dora dorës  kishim mësuar gjithë çkishte ndodhur.

Dhe në një nga ato ditë, ai i nguli sytë me vëmendje të këpucët e mia, sikur të qe kujtuar befas për to. Pastaj më kapi mjekrën me dy gishta dhe tha se bënte habi si nuk e kishte vënë re se ato ishin mjaft të mira. E pashë nje herë si anash, për të kuptuar nëse bënte shaka. Nuk më dukej fort i vërtetë në atë që thoshte, se unë u isha përveshur me kaçavidë këpucëve të mia, por as m’u duk se bënte shaka. Desha të besoj se vërtet i dukeshin ashtu, sikundër dikur i ishin dukur fare të shqyera.

-Qenkan si të reja, tha përsëri,  dhe sot jam i sigurtë se ai po bënte diçka që nuk e kishte bërë kurrë në jetën e tij.

– Janë të reja, fare i thashë, duke mbajtur lotët.

Ishte radha  e tij të më shihte me kujdes, që të kuptonte nëse nuk luaja me të.

– Edhe sikur të bleja një palë të tjera, këto nuk do ti hidhja, vazhdova. Më pëlqejnë shumë.

Ai përsëri më pa me këmbëngulje. Por unë isha bërë krejt i padepërtueshëm, nuk kishte zot që më lexonte ato çfarë kisha në kokë.

Vetëm se shkova të mbyllem në banjë e të qaj.

Nuk është se vetëm kisha ëndërruar për ato këpucë që vazhdonin të më dilnin në ëndërr, por edhe  kisha punuar gjithë verën për to.

Kam përshtypjen se që atë ditë ka shumë pak gjëra që më habisin më.

Megjithatë, sot kur shoh nganjëherë qilarin e shtëpisë me plot etazhere që janë harkuar nga pesha e këpucëve të panumërta,  shumë nga të cilat mbase kurrë nuk do t’i vesh ndonjëherë, them se ajo ngjarje nuk ka kaluar te unë pa lënë pas ca pasoja të vogla anësore.

…………………….

Që nesër në Panair ne stendën e Shtëpisë Botuese UEGEN

 

 

 

 

 

 

 

 

TË GËNJYERIT

Nga Gresa Hasa

Në artikullin “Të zhgënjyerit”[1], Arjan Shahini bie pre e një dikotomie të rreme kur i ndan në sharje dhe përgëzime qëndrimet publike ndaj vendimit të Taulant Mukës për të pranuar postin si zv/ministër i arsimit. Mungesa e ekzistencës së kritikës qoftë si hipotezë, vjen këtu për disa arsye. Së pari, shndërrimi dhe reduktimi i argumentave të kundërshtarit në “sharje”, “përdhosje” e kështu me radhë, është një teknikë e njohur e zhvlerësimit jo vetëm të fjalëve të tjetrit por edhe të pozitës së tyre në debat, çka, për shembull, e vëmë re shpesh të manifestuar te kryeministri ose ministrja e arsimit në Shqipëri, të cilët e përdorin këtë teknikë si mënyrë mbrojtjeje dhe sulmi sa herë që çështjet e arsimit sillen në vëmendje. Së dyti, nëse flasim për “sharje”, zor se do ta orientojmë debatin tek arsyetimi dhe dalja në ndonjë përfundim ku përplasjet dialektike supozohet të na shpien. E konsideroj keqardhëse një qasje të këtillë nga një profesor, i cili më së paku, do të duhej të ishte tejet i qartë ndaj rregullave kryesore të debatit.

Për më tepër, Z. Shahini në artikullin e tij e përqëndron vëmendjen te një subjekt kyç që mëton se e paskësh kundërshtuar në mënyrë eksplicite vendimin e Mukës për të pranuar postin e zëvendësministrit: Organizata Politike, një lëvizje shoqërore e majtë e krijuar fill pas ngjarjeve të 21 Janarit 2011 nga bashkimi vullnetar i disa njerëzve. Asgjëkundi Organizata Politike nuk është shprehur zyrtarisht për emërimin e zëvendësminstrit të ri, pavarësisht se aktivistë të ndryshëm të saj kanë shprehur mendimin e tyre personal mbi këtë ngjarje.

Z. Shahini i ndan aktivistët e OP-së në dy brezni: brezi i parë, ku ai përfshin nismëtarët e lëvizjes dhe brezi i dytë, aktivistët që e përbëjnë sot Organizatën Politike dhe të cilët i kanë dhënë asaj një identitet solid gjatë viteve. Me një ton të lehtë ironie, ai rreket të vërë në dukje se si disa nga aktivistët e lëvizjes gjenden sot në administratën publike si pjesë e radhëve të Partisë Socialiste. Ndoshta për mungesë informacioni të z. Shahini ose ndonjëfarë dembelizmi të tejskajshëm, ky i fundit mund të mos e dijë që asnjë nga aktivistët e Organizatës Politike nuk ka patur ndonjëherë lidhje me ndonjërën prej palëve të pushtetit në Shqipëri. Personat fantazmë së cilëve z. Shahini iu referohet kinse në mënyrë enigmatike, nuk janë pjesë e Organizatës Politike. Por edhe sikur të ishin, sikundër në çdo lëvizje apo grup tjetër, qoftë ky politik apo jo, në çastin kur dikush shkëputet nga bashkësia e grupit, është i pakushtëzuar të zgjedhë të shkojë ku ta shohë të arsyeshme. Vendimet personale të njerëzve jashtë lëvizjes, nuk janë as përgjegjësi dhe as shqetësim i lëvizjes. Kësisoj, është paksa e paqartë se si i vlen këtij diskutimi rikthimi në vëmendje i do personave që përpara tetë vitesh, në rrethanat e ngjarjeve dhe atmosferës politike të asaj kohe, zgjodhën të bëheshin bashkë por për arsye të ndryshme jo shumë kohë më pas, vendosën të ndiqnin rrugë katërcipërisht të kundërta. Se çfarë përpiqet të thotë z. Shahini, duke përmendur në tym individë pa emër, nuk është fort e qartë. Por që tentaton ta godasë Organizatën Politike, kjo është mëse e kuptueshme, aq më tepër kur e quan atë një “grup dogmatik” edhe pse dështon të shpjegojë se si OP-ja qenkësh dogmatike. Fakti që gjatë kohës kur z. Shahini shërbente si këshilltar në Ministrinë e Arsimit, OP-ja nuk binte dakord me politikat e ministrisë, nuk e bën këtë lëvizje dogmatike por një subjekt aktiv demokratik që kundërishtimin e bazon në argumenta, hulumtime dhe mbi të gjitha në forcën e fjalës, ardhtë kjo si debat konstruktiv apo në formën e protestës.

Organizata Politike ka qenë ndër vite tejet vokale (edhe) për sa i përket çështjeve dhe problematikave të universitetit, veçanërisht reformës dhe ligjit për arsimin e lartë. Së bashku me Lëvizjen Për Universitetin, këto dy grupe janë organizuar sistematikisht në përpjekjen për reduktimin e tarifave arsimore deri në arritjen e arsimit publik falas; kundërshtimit të plagjiaturës së profesorëve në universitetet publike; abuzimit të tyre me postin nëpërmjet korrupsionit dhe shitjes së paligjshme të librave; mungesës së literaturës, mungesës së bibliotekave; mungesës së një perspektive për të rinjtë e diplomuar, etj.

Gjithashtu, z. Shahini bën një gabim tjetër kur merr rastin personal si referencë për të përgjithësuar mbi një post shtetëror. Unë nuk jam plotësisht në dijeni të performancës së z. Shahini si këshilltar në Ministrinë e Arsimit, paçka se marrë parasysh qëndrimet e tij ndaj reformës së arsimit të lartë dhe vendimeve të ekzekutuara nga qeveria dhe kjo ministri, mund të dal në përfundimin se ka pasur pak dorë në vendimarrje, në mos fare. Është pikërisht kjo ajo së cilës i bën rezistencë Organizata Politike dhe shumëkush tjetër që ndan të njëjtin mendim me të: mungesës së demokracisë, lirisë, transparencës dhe shpërndarjes së autoritetit në institucionet publike.

Nga ana tjetër, kritikat nga aktorë të ndryshëm politikë përfshirë Organizatën Politike, nuk i drejtohen personalisht Mukës, formimit apo aftësisë së tij për të kryer punën por vendimit të tij për të pranuar këtë emërim. Muka nuk është emëruar në ndonjë post si specialist i pavarur, siç do të mund të ishte për shembull, një komision i posaçëm për hetimin e plagjiaturave, të cilin mund ta ngrinte qeveria por së paku, në parim, do t’u linte dorë të lirë “ekspertëve”. Ai ka marrë detyrën politike të zv/Ministrit, çka do të thotë se ka rënë dakord të mbrojë të gjitha politikat qeveritare mbi arsimin, posaçërisht atë të lartë: pra, të jetë pro financimit të universiteteve private nga buxheti i shtetit; kundër uljes së tarifave studimore, kundër shtimit të përqindjes së votës studentore, pro komercializimit të universiteteve publike, etj. Rama dhe Nikolla nuk kanë dhënë ndonjë shenjë se kanë ndërmend të ndryshojnë këto themele të politikës së tyre arsimore, kështu që Muka e ka për detyrë t’i mbështesë si zv/Ministër. Edhe nëse arrin të bëjë diçka kundër plagjiaturave – për të cilën jam skeptike – do të bëhet zëdhënës i të gjitha padrejtësive të mësipërme.

Ndër të tjera, besimi që i vetëm e pa kurrfarë pushteti dikush në të tilla rrethana mund të kryejë çoç revolucion prej kolltukut të gatitur paraprakisht nga njerëz që akuzohen për një sërë krimesh të rënda, tingëllon qesharak. Në mos qoftë ky një besim romantik dhe naiv, është atëherë një kalkulim tejet i hollë për përfitime personale dhe përfitimet jo domosdoshmërisht janë të natyrës monetare, siç mund të mendojë shumëkush. Prestigji dhe një titull ndryshe në CV, një titull në dukje me peshë, mund të jenë një përfitim i tillë. Mbase qëllimi për shndërrime apo ndikim të drejtpërdrejtë, jo me patjetër mund të jetë synim i Mukës. Dhe kjo se bën zgjedhjen e tij të gabuar, pavarësisht se moralisht tingëllon e diskutueshme. Aq më tepër, kur Muka deklaron publikisht që po vetësakrifikohet për atdheun, duke lënë një rrogë 9000 Euro në perëndim[2], për rrogat e mjerueshme të administratës shtetërore në Shqipëri.

Dhe kur flasim për plagjiaturat (ku shumëkush po e tkurr këtë debat), a do të jetë në gjendje zv/ministri Muka të bëjë publike dhe të denoncojë të gjitha rastet e plagjiaturës, përfshirë mbase persona që teksa flasim, janë në poste vendimmarrëse duke i shërbyer të njëjtit pushtet si ai; a do të jetë ai në gjendje t’i dalë kundër propozimeve të mëtejshme të Ramës dhe Nikollës kur ta kërkojë rasti apo pas pak kohësh, njëlloj si shefat e tij do të na thotë që ne thjesht se kuptojmë dashamirësinë e pushtetit udhëheqës në Shqipëri…

Në realitetin ku tentakulat e kriminalitetit janë shtrirë kudo në institucionet shtetërore, vendimi i Mukës mund të merret për shumë i guximshmëm ose krejt patetik dhe mashtrues. Ky ishte një vendim personal. Askush nuk e imponoi Mukën, paçka se dikush njëfarësoj duket se e joshi atë mjaftueshëm sa për të thënë “po”. E ky është vendimi i tij me të cilin është i ngarkuar të pranojë edhe qëndrimet kritike apo skepticizmin. Tentativat për t’u shpallur hero ose viktimë, janë tejet të konsumuara por mbi të gjitha, s’na vlejnë. Ky debat meriton të zbresë në terma konkretë: jetojmë në Shqipëri, në Shqipërinë e korruptuar ku postet në institucionet publike mbartin pushtet fiktiv pasi pjesa dërrmuese e të zgjedhurve në to janë marionetat e një pushteti gjysmë-autoritar dhe narçiz, i përqëndruar te një tufë oligarkësh që vendimet për arsimin, ekonominë, shëndetësinë dhe gjithçka tjetër që na takon të gjithëve, i marrin dy-tri politikanë në bashkëpunim me bizneset monopole e më pas i imponojnë ato nga lart poshtë. Mos të bëjmë sikur jetojmë në një shoqëri normale ku çdokush merr hakun që i takon në bazë meritokracie, përndryshe si do ta shpjegojmë normalizimin e padrejtësisë dhe shtypjes në thuajse çdo aspekt të jetës sonë?

Gjendemi në një situatë të jashtëzakonshme prej tash sa kohësh dhe situatat e jashtëzakonshme kërkojnë veprime të jashtëzakonshme. Sot potenciali për emancipim shoqëror dhe ndryshim rrënjësor të një sistemi të korruptuar që riprodhon veç gangrenën e vetvetes, gjendet te studentët e përbashkuar dhe të gjithë ata qytetarë të cilëve iu ka ardhur në majë të hundës nga fjalët boshe dhe poshtërimi i vazhdueshëm, jo te burokratët e rinj me kravata “cool” që tentojnë të na e shesin sapunin për djathë. Situatat kritike kërkojnë të mbahet anë dhe Muka së bashku me avokatët e tij, e kanë bërë zgjedhjen e tyre. Koha do të na tregojë të gjithëve se cila palë e paskësh patur gabim, me shpresën që gabimi të mos na kushtojë fatalisht të gjithëve. Në ka vend për urim këtu, ky është ai, jo përgëzimi i një aktori potencial – por të humbur tashmë – në luftën e përbashkët për zhvillim, që i largohet kësaj të fundit për t’i tundur derën atyre që na kanë vrarë të ardhmen.

[1] https://peizazhe.com/2018/11/10/te-zhgenjyerit/

[2] http://shqiptarja.com/lajm/i-zuri-vendin-paraardhesit-pasi-e-zevendesoi-zvministri-ja-cfare-me-tha-kryeministri-rama?fbclid=IwAR0PIZ3bTZqi3_CrxpNJqf8PoZx0UOg4X8bHxWqZy5R5mErA591DzndTI3A

 

TË ZHGËNJYERIT

Një kritikues i qeverisë mbi politikat e arsimit të lartë u emërua zv/ministër i arsimit (Ministria e Arsimit, Rinisë dhe Sporteve) dhe një sërë shkrimesh e statusesh në Facebook vërshuan kundër. Një pjesë e quajtën të kompromentuar, pasi ky, Taulant Muka, kishte ndikuar në largimin e kolegut të tij të mëparshëm duke i publikuar plagjiaturat. Disa të tjerë, më të ashpër, e cilësuan të korruptuar dhe e kërdisën më të shara. Një pjesë shumë e vogël i uroi punë të mbarë. Unë ndër ta.

Kam qenë vetë para disa vitesh një nëpunës i lartë i shtetit. Po aq përgjegjës për atë që nuk arrita të kryej, sa edhe për çfarë rezultoi gabim. Shpresoj të kem qenë aq besnik atij që më emëroi, pa njohje apo përkatësi partiake, sa edhe detyrës sime. Por nuk i jam përvjedhur kundërshtarëve e kritikave. Veç kërcënimeve e lajkave të lloj e soj njerëzve, jam përballur dikur me brezin e parë të Organizatës Politike, më shumë dogmatik se i dyti, dhe më pak aktivë. Përpara unë kisha një mur, ata një burokrat, tull nga një tjetër mur. Nuk besoj se e kuptuan qëndrimin tim në lidhje me liberalizimin e qasjes në arsimin e lartë, rrjedhojë e së cilës ishte edhe çelja e institucioneve private. Atëhere mendonin se universiteti ishte institucion elitar, jo në gatitjen e elitave (kjo ishte kundër dogmës), por në krijimin e dijes (edhe pse konsumi i saj kërkon të njëjtën elitë).

Po të njëjtët persona, nga i njëjti organizim, qortuan me forcë zgjedhjen e Mukës për postin e zv/ministrit të arsimit. Ndërkohë që disa nga brezi i parë i Organizatës Politike gjenden sot në ca zyra anonime të kësaj qeverie, e akuzuar nga brezi i dytë i saj për korrupsion dhe mbi të gjitha kufizimin e mundësive për arsim të lartë për shkak të kostove etj. Duket sikur muzika vazhdon akoma edhe pse karriget janë zënë të gjitha, por nuk është kjo çështja.

Problemi është mosbesimi. Jo thjeshtë cinizmi, së cilës zor se i shpëton i mençuri në Shqipëri. Por mungesa e bindjes se ka njerëz që ja duan vërtetë të mirën Shqipërisë. Këta të paktë zgjedhin të bëjnë diçka kudo që janë: pedagogë, tregtarë, zejtarë, edhe zv/ministra. Kështu besoj edhe ky i riu zv/ministër. Nëse do t’i jepnim pak kohë të tregojë veten – ata që janë po na e vjedhin gjithësesi- mund të realizohet zotimi i tij: shqyrtimi i të gjithë titujve akademikë, të dhënë me apo pa plotësimin e kritereve ligjore.

Andaj unë them se më mirë se kritika, zv/ministrit të ri i vlejnë këshillat, veç asaj që nuk duhet të marrë pjesë në komisione prokurimesh:

  1. Grupi që të ka përkrahur në fillim është forca jote. Kush të vendosi për të ndarë nga tufa e kritizerëve, do të zhgënjehet nga pamundësia për të kontrolluar një masë të madhe njerëzish.
  2. Identifiko personat e duhur në ministri e që do të hynë në punë: ata që kanë pushtetin burokratik të lëvizin gjërat (nuk përputhet gjithmonë me ofiqin); ata që kanë vullnetin e mirë të ndihmojnë në planet e tua pasi janë bindur se je njeri i drejtë; dhe ata bashkëpunëtorë që mund të angazhohen nga joshjet apo premtimet për këmbime favoresh.
  3. Qëndroju larg vampirëve: këta vjedhin kohën e përkushtimin tënd pa dhënë asgjë, dallohen ngase vijnë vërdallë nëpër zyra e nuk bëjnë asgjë veç llogjeve. Këta janë të padukshëm në punë, por të zëshëm në organizmat e partisë e në kafene.
  4. Ji i balancuar në raport me subjektet private. Një Bricoleur, në kuptimin e B. Latour e atij që gjen ekuilibrin ndërmjet ethosit të ofiqit/burokracisë dhe të qenit i hapur e i gatshëm ndaj tjetrit. Krijo aleanca me ta, por pa u kompromentuar. Ka pronarë universitetesh, shtëpi botuese, sipëmarrje në ndërtime etj. që u leverdis miqësia me ty. Këta kanë ose janë vetë sekserë profesionistë, që dinë më së miri të sajdisin nëpunësit e shtetit me dreka e darka. Ata nuk janë të poshtër, por u duhet të mbijetojnë. Disa kanë muhabet të këndshëm e mund të mësosh shumë. Janë njohës të mirë të karaktereve dhe burim informacioni. Jo pak herë këta e dinë më mirë se ç’ngjet nëpër ministri. Kufizo drekat e darkat me ta, por priti gjithmonë e mos i refuzo, veç atyre që u lexohet në ballë poshtërsia. Nëse këta të fundit i mban larg, edhe ata nuk duan të takohen me ty. Sidomos me OJQ-të duhet të kesh lidhje të mira. Jo vetëm se një pjesë vertet punojnë, apo avacojnë karrierat e disave, por edhe pse të rritin reputacionin e mund të të hynë në punë tani apo më vonë.

(c) 2018, autori

TË JETOSH I SHESHUAR

Vij në Tiranë, më hidhen në qafë telenovelat turke. Më ndjekin, edhe kur i dëboj. Muzika që i shoqëron, si sherbeti bakllavanë, më fton të përtyp edhe unë skena pas skenash me gra që zbukurohen, dhe burra që burrërohen, pleq që plaken dhe të rinj që rinohen; teksa individët ngecin e nuk dalin dot nga pezhishkat e vëllezërve dhe motrave të humbura dhe të rigjetura, prindërve të rremë dhe prindërve të vërtetë, vjehërve të pasur dhe vjehrave intrigante, fëmijëve të mohuar dhe jetimëve, njerkave dhe thjeshtrave dhe trazirave të tjera relacionale; të gjitha këto të thurura në narrativa të ujshme, që pikësohen vetëm nga zilet e telefonave. Personazhet japin e marrin mes tyre, zihen dhe pajtohen (më shumë zihen), qeshin dhe qajnë (më shumë qajnë), humbasin në mendime, humbasin pusullën, përgjojnë dhe përgjohen, ngasin makinën, meditojnë në makinë, flasin në celular, ulen të hanë vakte të bollshme, sapunisen në dush, veshin xhinse të ngushta dhe kostume poliesteri, flenë në krevate të buta, pastaj sëmuren dhe e kalojnë një pjesë të mirë të kohës herë spitaleve herë si pengje (madje edhe si pengje të spitaleve). Nuk i sheh kurrë të hapin librin, të lexojnë gazetën, të dëgjojnë muzikë (qoftë edhe kolonën e tyre zanore), të shkojnë në teatër, në koncert, në kinema a në stadium, të luajnë me njëri-tjetrin (madje as shah), të hapin kompjuterin e të hyjnë në Internet, të merren me sport ose me ndonjë hobby tjetër; jeta e tyre përtej ndërveprimit me njëri-tjetrin është zero. Prapa një maske realiste, telenovelat sendërgjojnë një botë artificialisht të reduktuar, të varfëruar, meskine, mizerabël në mediokritetin e saj, disiplinim në mungesë të çdo shkeljeje a kaosi; në fakt askush nuk jeton kështu, askush nuk mund të jetojë kështu. Edhe të burgosurit në death row përjetojnë më shumë gëzim dhe larmi, gjithë duke pritur momentin fatal. Përmes teknikash faux realiste, jeta na përcillet nga këndvështrimi i një qenieje rrënjësisht inferiore, me ambicien intelektuale të një miu shtëpie ose një pulastreni. Pastaj mendoj për të gjithë ata ndër shikuesit shqiptarë që i ekspozohen këtij universi të gjymtë ditë pas dite, muaj pas muaji, vit pas viti dhe pyes: a mund të ndodhë që stili i të jetuarit, sado artificial, të rrjedhë nga ekrani në botën këtej dhe të kultivojë – pavarësisht nëse qëllimisht apo jo – farën e çfarë ka meskine te ne? Që të na ngjitet kjo flamë nëpërmjet kontaktit? A ka rrezik që ta bëjmë tonën këtë shëmti të së jetuarit minimal a të një vegjetimi të kripur me konflikt të stisur? A ka rrezik që ta kemi pasur tashmë tonën dhe ta kemi kamufluar me shtirje të përsosur? Do të ishte më keq se varfëria, sa kohë që do të ofrohej si model i atyre që duan të dalin nga varfëria… Dhe këtu i vetmi ngushëllim për mua: këto personazhe telenovelash, aq të varfëruar dhe të thjeshtuar që janë në tru, të paktën nuk shohin ata vetë telenovela.

© 2018, Peizazhe të fjalës™.


SHËNIM 1: Imazhi në kopertinë është thjesht ilustrues. Përmbajtja e shkrimit nuk i referohet gjë telenovelës në fjalë.

SHËNIM 2: Nuk kam arritur dot të ndjek qoftë edhe një episod të vetëm të një soap-i turk nga fillimi në fund. Kjo më skualifikon nga çdo pretendim për të folur për to seriozisht. Mirëpo, duke qenë formati i këtyre produkteve qëllimisht tejet adiktiv, gjithnjë ekziston mundësia që një kritik skrupuloz ta përfundojë shikimin i dashuruar pas tyre. Në kuptimin që, gotë pas gote, edhe vera më uthull fillon të të shijojë si nektari.

VIRGJËRESHAT SHQIPTARE NË KËRKIM TË VENDIT ANTROPOLOGJIK (III)

nga Ilir Yzeiri

Funksioni i shenjës – nënë në semiotikën e marrëdhënieve nënë/djalë pasurohet me kuptime të reja. Studiuesit sjellin si shembull për këtë figurën e nënës në këngët popullore epike dhe legjendare. Aty, nëna e trimit ka një nderim të veçantë. Ajo vizatohet gjithmonë me trajtat e burrit trim dhe të përmbajtur. Shkon natën e derdh lot te varri i djalit, në vetmi e larg syve të botës. Por, gruaja mban lidhje të ngushtë me vëllazërinë e saj, duke krijuar një lloj shenjueshmërie tjetër në raportin motër/vëlla. Të gjithë sjellin ndërmend baladën e famshme “Konstandini dhe Doruntina” që ka shërbyer si shtrat për novelën e njohur të Kadaresë “Kush e solli Doruntinën”. Në hapësirën e ndërtuar për të vendosur raportin e burrit me gruan, në ndonjë rast, çifti motër/vëlla e sfidon çiftin burrë/grua, madje, edhe trekëndëshin burrë/grua/fëmijë. Gruaja, edhe kur ajo ka funksionin e nënës, pranon të sakrifikojë burrin dhe fëmijën për hir të vëllait. Janë dy vargje të një kënge historike që thonë kështu:

Ç`bani motra për Halilin?
mbyti t’shoqin e të birin”

Studiuesit kanë vënë re se në këtë hapësirë plotësohet hovi i shfrimit të dashurisë së vashës, dashuri që ajo nuk e realizon dot as te burri, as te prindi, as kundrejt fëmijëve, sepse ata janë të burrit sipas Kanunit[1]. Hapësira e utopisë malësore e përfill lidhjen e dashurisë së vëllait me motrën edhe më të shenjtë se ajo e fëmijëve me prindin. Sipas kësaj utopie, vëllai dhe motra kanë dalë nga një bark, ndërsa fëmija dhe babai nga dy barqe të ndryshme. Ky koncept i barkut, vijojnë studiuesit, është një dëshmi e asaj që sot mund ta quanim një hapësirë utopike e matriarkatit, në kuptimin e një hapësirë – kohe të kapërcyer, por që ruhet ende në hapësirën e nenvetëdijes etnologjike të femrës malësore.

Virgjëreshat si mohim i fatit të parathënë

Femra në Malësitë e Veriut të Shqipërisë e ka një mundësi që shpëtojë nga kjo gjendje. Qoftë ato muslimane, qoftë ato katolike, në qoftë se nuk dëshirojnë që të martohen, ato mund ta bëjnë këtë duke u deklaruar virgjëresha. Siç e pamë më lart, virgjëria është një nocion shoqëror që çmohet shumë, por jo aq sa shterpësia. Mallkimi më i madh për një femër është shterpësia, paaftësia e saj për t’u bërë nënë, për t’u riprodhuar. Ne pamë më sipër se një femër e fejuar, nëse mbetet shtatzënë nga një i tretë, ajo edhe mund të martohet. I fejuari i saj edhe mund ta marrë për grua, megjithëse ajo është një femër me marre. Virgjëria paraqitet kështu si një heterotipi që e ndihmon femrën malësore të shpëtojë nga utopia e hapësirës femërore. Si shenjë, virgjëria është opozicionale me martesën. Pra e virgjër quhesh derisa nuk je martuar ose në qoftë se refuzon të martohesh. Këtë vullnet ato ia deklarojnë familjes së tyre. Në qoftë se ajo ka qenë e fejuar, atëhere ajo do të betohet para një jurie prej 12 vetësh që do të rrijë përjetë e virgjër dhe familja është e shtrënguar që të kthejë dhuratat që ka marrë nga familja e djalit. Femrat në malësitë e Veriut të Shqipërisë e zgjedhin këtë status jo vetëm për të kundërshtuar fejesën, por edhe për motive të tjera. Një nga arsyet më të shpeshta është e drejta e trashëgimisë e cila, disa here, u jepet atyre që kanë statusin e « virgjëreshave ». Sipas Kanunit, femra është e zhveshur nga e drejta e pronësisë. Ajo as nuk merr dhe as nuk trashëgon asgjë prej pasurisë familjare. Studiuesit e lidhin këtë me një reminishencë të shmangies së matriarkatit, sepse, në qoftë se femrës do i njihej ky status, atëhere në familjen e burrit do të vërshonin anëtarët e e familjes nga vija e nënës.[2] Po ashtu, sipas një ligji tjetër të pashkruar, në qoftë se dy vajza mbeteshin jetime, atëhere sipas besimit që “dy vajza bëjnë një djalë”, këto të dyja, në qoftë se deklaroheshin “virgjëresha”, mund të gëzonin një jetë të natyrshme, duke shfrytëzuar gjithë pasurinë e babait, megjithëse ai, babai, mund të kishte trashëgimtarë meshkuj nga ana e tij, si djemtë e vëllait, fjala vjen. Ndërkaq, nëse mbetet jetime vetëm një vajzë, pa pasur të tjerë meshkuj në familjen e vëllezërve të babait, ajo, me kushtin që të deklarohet virgjëreshë, mund të gëzojë trashëgiminë e të atit. Por, në qoftë se ajo ka dhe të tjerë të afërm meshkuj këta duhet të llogarisin edhe pjesën e saj e cila është e barabartë me të tyren. Virgjëresha e administron atë deri në vdekjen e saj. Kur ajo vdes, pasuria e saj i kalon trashëgimtarëve meshkuj. Po ashtu, nëse prindërit vdesin dhe lënë një fëmijë të madhe “virgjëreshë” dhe disa të tjerë më të vegjël, ajo merr përgjegjësinë e menaxhimit të familjes. Madje edhe kur fëmijët meshkuj rriten, asaj i mbeten përgjegjësitë, të cilat mund t’i hiqen vetëm nëse ajo i refuzon vetë. Në të tilla raste shefi i familjes duhet të veprojë dhe të marrë vendime vetëm në bashkëpunim me të.

Një tjetër motiv për të mbetur virgjëreshë mund të jetë edhe dashuria për familjen ose egocentrizmi familjar. Kjo ndodh atëhere kur prindërit nuk janë të aftë të menaxhojnë familjen, qoftë për shkaqe të moshës, qoftë për shkaqe të tjera. Në këtë rast, duke mos pasur fëmijë të tjerë që të marrin këto përgjegjësi, vajza heq dorë nga martesa dhe betohet se do të rrijë virgjëreshë. Por këto janë raste të rralla sepse, sipas besimit të malësorëve, është turp i madh të mos martosh vajzën, të mos e shkëmbesh këtë mall.

Në shumë raste, vajza që është betuar si virgjëreshë merr rrobat e mashkullit dhe vishet si burrë dhe fiton të drejtën që të mbajë armë ashtu si djali dhe të shfaqin formën sublime të mashkullit – mbajtjen e armës. Virgjëreshat dallohen nga vajzat e tjera sepse ato kolliten si burrat dhe ashtu si ata mbajnë shallin, kësulën, dhe xhoken, një lloj xhakete e shkurtër e zezë. Ato kërkojnë gjithnjë e më shumë që të bëjnë jetën e mashkullit; zgjedhin të punojnë tokën, të pinë duhan. Disa studiues, sidomos etnologët e shkollës romantike të Vienës, mendojnë se “virgjëreshat nuk përbëjnë një kastë”. Studiuesit janë të ndarë sa i takon vlerësimit të tyre. Injac Zamputi, një studiues i njohur shqiptar mendon se kur një vajzë është e rrëmbyer nga çështjet që i përkasin fisit dhe ndien në veten e saj energji të mjafta për t’i shërbyer vendit si të ishte djalë (sidomos kur shtëpia e prindit nuk ka djalë), ajo mund ta bëjë këtë që të mos konsiderohet tepricë në shtëpi apo në fis të vet, por me një kusht që është dhe një sakrificë: ajo duhet të heqë dorë nga funksioni kryesor që ka gruaja në atë shoqëri, domethëne duhet të qëndrojë përgjithmonë e virgjër, pa shkuar te burri dhe të heqë dorë nga mëmësia. Ajo duhet të heqë dorë nga jeta e saj seksuale. Duhet të mendojë, të veprojë e të vishet si burrë. Po Kanuni nuk ia njeh tërësisht këtë status. Ajo ka vetëm “lirinë me ndejë me burra”[3]. Sipas Zamputit, këto virgjëresha janë identifikuar më pas me figurat e grave luftëtare, heroina, që nga roli i mashkullit kanë marrë vetëm guximin, trimërinë dhe sakrificën për nevoja të ruajtjes së territorit të fisit, apo dhe të kombit. Studiuesit kanë vënë re se virgjëreshat shqiptare janë krejtësisht të ndryshme nga zakoni i heterisë joniane. Në fakt, heteret joninae dhe virgjëreshat shqiptare janë dy shenja të kundërta, sepse të parat ndërrojnë kuptim dhe përafrohen me burrin, por pa marrë prej tij utopinë e kënaqësisë seksuale, kurse ato joniane refuzojnë jetesën me burrin, por nuk heqin dorë nga kënaqësia seksuale. Studiuesit bien në një mendje se është e vështirë të përcaktohet vjetërsia e këtij zakoni që i kalon kufijtë e Malësisë. Ata kanë hetuar se në një krahinë tjetër, në atë të Matit, pra më në verilindje, ky zakon ndeshet ende edhe në periudhën e kalimit në islamizëm. “Cuca bahet sadik kur qeth flokët, vishet si burrë, ven armët e kutinë e duhanit. Kjo njehet burrë e merr pjesë në kuvend burrash. Ka vajza që, për arsye të ndryshme, nuk martohen e bahen sadik. Disa të tjera bahen me mbajtë prondtë të patrishëgimtarë”[4]. Por si duhet pajtuar koncepti kanunor se gruaja është caktuar, në radhë të pare, për të shkuar te burri që t’i sigurojë atij shtimin e konakut me këtë praktikë virgjërimi? Studiuesit mendojnë se ky është një përjashtim[5], sepse po të kishte rrezikuar prokreacionin, Kanuni nuk do ta kishte lejuar. Ai mund të lidhet edhe me një zakon tjetër të jetës së fiseve të Malësisë, gjurmët e të cilit sipas Zamputit i gjejmë në një dokument të vitit 1617: “Burrat nuk martohen derisa të bahen tridhjetë vjeç dhe vazat njëzetë e pesë. Vajzat nuk dallohen prej meshkujve sepse janë të rrueme flokësh dhe veshin rroba burrash dhe kur martohen e lënë flokët të rriten”[6].  Autori citon pastaj disa vargje nga këngët legjendare shqiptare. Në këngën epike me motive legjendare “Omeri” tregohet një episod interesant. Në një shtëpi malësore plaku ka mbetur pa djalë:

Mashkull në votër s’i ka mbetë

I gjithë fisi kërcënohet nga bajlozi dhe asnjëri prej tyre nuk merr përsipër të dalë në dylyftim me të. Plaku i gjorë kërkon ta mbrojë vetë nderin e fisit, por kjo do të ishte një turp i madh, atëhere, vajza e vetme vendos ta sfidojë fisin dhe për të shpëtuar nderin e të atit, vendos që të dalë ajo në dyluftim me balozin.

Hajd bre babë, hiç me u ngushtue
për baloz sot m’ke djalë mue,
e s’të la babë unë ty me shkue”.

Ajo vishet me armaturën luftarake të burrave e duket krejt si djalë:

Mirë asht veshë dhe shtrëngue,
sikur djalë kryet e ka rrue,
sikur djalë n’fytyrë me t’u dukë“.

Dhe vjen episodi i famshëm. Ajo flen në dhomë me të fejuarin dhe nuk e zbulon veten, as ai nuk e njeh:

të dy në odë kanë shkue me ra,
t’mira teshat m’i kanë gjetë,
se shkoi nata çika kishte fjetë…
si ka ra njashtu ka ndjehë ».

Pastaj ajo shkon e lufton me balozin dhe del fituese :

Njatëherë çika shpatë po i bjen,
dekun n’tokë kjo po ma qet”.

Vetëm pasi shpëton nderin e shtëpisë së saj dhe të fisit, ajo zgjedh të shkojë te burri. Dhe kur bëhet dasma e burri kërkon të njohë atë mikun me të cilin kishte fjetë një javë më parë, nusja ia zbulon sekretin :

Ia ka thanë nusja nja tri fjalë,
ia ka thanë nusja e i ka ba bé ;
N’daç Ali me m’vra me m’pré,
mik sot nji javë këtu m’ke pasë »[7]

Në hapësirën utopike të përkushtimit për punët e fisit, femra e malësisë projektohej si e ngjashme me burrin, dhe, gjithmonë, për të kryer këtë mision, ajo heq dorë nga feminiliteti dhe transferohet në hapësirën e mashkullit. Por, ka dhe raste kur edhe pasi e ka mbaruar këtë mision, ajo nuk arrin të rikthehet në hapësirën e utopisë së femrës, sepse një pasion tjetër, ai për vëllain që është më i madh se të gjitha pasionet e tjera, e tërheq deri në vetëflijim. Në legjendat shqiptare, në atë të Gjergj Elez Alisë, fjala vjen, motra, pasi ka ndënjtur nëntë vjet duke mjekuar të vëllain e palgosur me ujët e burimit nëntëvjeçar, kur vëllai, pasi është ngritur nga shtrati ku rrinte për nëntë vjet, dhe pasi ka vrarë në dylyftim bajlozin, vdes, po ashtu edhe motra shuhet në të njëjtën ditë me të :

Te dy zemrat po pr’i herë janë ndalun[8]

Një shembull tjetër i virgjërisë së përkohshme është edhe  ai i motrës së Skënderbeut, e cila, pas vdekjes së Vojsavës qëndroi virgjëreshë dersia u kthye i vëllai që e martoi dhe i vuri nderin në vend. Sepse nderi suprem i vajzës në malësi është të bëhet gruaja e burrit.

Te virgjëreshat e betuara disa studiues kanë parë edhe një aspekt të virgjërisë asketike kristiane. Sipas tyre, për ta kristalizuar në Kanun konceptin e virgjërisë mund të ketë ndikuar virgjëria asketike kristiane. Të nxitur nga këta misionarë, disa nga vajzat malësore dhe fushore, atëhere kur nisi të praktikohej virgjëria kristiane, i prishën fejesat e detyruara dhe, për të shmangur hakmarrjen dhe gjakderdhjen që mund të shkaktonte një vendim i tillë, përqafuan këtë lloj virgjërie.

Ndërkaq, një studiues tjetër, Ernesto Cozzi, mendon se virgjëreshat, jo vetëm që nuk përbëjnë një kastë të caktuar por ato « godono l’intero disistima dei loro connazionali »[9]. Ai shton gjithashtu se « questa dichiarazione di verginità non ha alcunchè di comune col voto di castità della chiesa, e collo stato monacale religioso che in queste montagne non esiste »[10].

Përfundimet mund të jenë të shumta, por sipas mendimit tim, virgjëreshat janë një kategori utopike shoqërore që janë në opozicion me një shenjë tjetër të semiotikës së fisit, me atë të gruas. Edhe në rastin kur ato marrin tiparet e mashkullit, ato nuk shërbejnë si shenja që mund të ndërtojnë sintagmën e familjes. Përkundrazi ato janë një refuzim i saj.

(fund)

(c) 2018, autori. Të gjitha të drejtat të rezervuara.


[1] Injac Zamputi, vep e cit, f. 106

[2] Shih Cozzi E. vep e cit., f.318.

[3] Kanuni § 1228

[4] Kahreman Ulqini, Gjurmime në troet e Skanderbegut, cituar sipas I. Zamputit, f.118

[5] Cozzi, E. , Zamputi, I.

[6] Nga një letër e datës 23 tetor 1617 e të quejtunit sulltan Jahja në „ Sultan Jahja drll imperial casa ottomana, etc, publicati da Vittorio Catuldi, Trieste 1889, fq.506, cituar sipas I. Zamputi, f. 119

[7] Omeri i ri, Visaret e Kombit II

[8] Po aty, Gjerjg Elez alia,

[9] Po ai, po aty, f.320

[10] Po ai, po aty, f.320