FATI I DITARIT TË BULGAKOVIT

Një episod kurioz nga jeta e shkrimtarit rus Mikhail Bulgakov (1891-1940) mund të ndihmojë për të kuptuar më mirë raportin mes dosjeve të Sigurimit të Shtetit dhe kulturës nën totalitarizëm.

Më shumë se për gjithçka tjetër, Bulgakovin sot e njohim si autor të romanit Mjeshtri dhe Margarita, që mbahet si kryevepër e prozës rusishte të shekullit XX; por në kohën kur ai ishte gjallë, publiku në Bashkimin Sovjetik e admironte sidomos për dramaturgjinë.

Në fakt, veprat e tij më të njohura në prozë, si romani në fjalë, por edhe një novelë satirike me titullin Zemra e qenit[1], nuk u botuan kurrë në të gjallë të autorit, por vetëm shumë më vonë.

I qortuar keqas për bindjet dhe qëndrimet e tij politike të lëkundura, por për prejardhjen e tij klasore dhe simpatinë që kish shprehur për “të bardhët”, Bulgakovi do të kish përfunduar pa ceremoni në burgjet dhe kampet e punës të regjimit, sikur të mos kish qenë për një lidhje të çuditshme, gati të pashpjegueshme, mes tij dhe Stalinit.

Në fakt, Stalinit aq shumë i pat pëlqyer drama e Bulgakovit Ditët e Turbinëve e vënë në skenë në vjeshtë të vitit 1926, sa thuhej se e pat parë të paktën 15 herë.[2]

Megjithatë, shkrimtarin vazhdonte ta persekutonte hap pas hapi burokracia e censurës totalitare, që me pretekste të ndryshme nuk po e lejonte as të botonte, as t’i vinte në skenë pjesët e tij teatrale.

Madje një vit para suksesit të dramës së tij për vëllezërit Turbin, dy oficerë të OGPU-së (policisë politike të Bashkimit Sovjetik) i patën shkuar atij në shtëpi me një autorizim për bastisje, dhe i patën konfiskuar dorëshkrimin e Zemrës së qenit si dhe një ditar privat, të mbushur me shënime subversive, që kujtdo në Bashkimin Sovjetik do t’i kishin kushtuar shtrenjtë.

Më kot u përpoq Bulgakovi, për disa vjet, që këto dokumente personale t’ia kthenin.

Edhe perspektiva e tij si autor i botuar dhe i vënë në skenë, në Bashkimin Sovjetik, po errësohej; pavarësisht nga simpatia që kish shprehur Stalini për të, censura po ia ndalonte veprat hap pas hapi. Edhe kritika e regjimit ish treguar tejet e ashpër me autorin; sipas llogaritjeve që kish bërë ky vetë, gjatë dhjetëvjeçarit 1920-1930, kish pasur 301 artikuj për të në shtypin sovjetik, prej të cilëve vetëm 3 lëvdues ose miqësorë, dhe 298 armiqësorë ose abuzivë.

Në këto kushte, Bulgakovi i shkroi personalisht Stalinit, në 1929, për t’i kërkuar leje që të emigronte jashtë Bashkimit Sovjetik, sa kohë që talenti i tij atdheut nuk po i hynte në punë. Një kopje e letrës i shkoi edhe Gorkit, që në atë kohë jetonte ende në Sorrento, afër Napolit.

Letra pati një efekt të menjëhershëm: Bulgakovit ia kthyen dorëshkrimet e konfiskuara, madje edhe ditarin – të cilin shkrimtari, me ta rimarrë në dorë, e asgjësoi sakaq, duke e djegur në zjarr.[3]

Siç rrëfen historiani Andy McSmith[4], ishte fat për kulturën dhe për studiuesit e letërsisë ruse, që policia sekrete i kish kopjuar të gjitha pasazhet “subversive” në ditar; dhe këto u zbuluan pastaj, në arkivat e KGB-së, nga gazetari Vitali Shentalinski më shumë se gjashtëdhjetë vjet më pas.[5]

Njëlloj siç ndodh sot me skedarët e ruajtur në një disk të ngurtë, që kërkojnë përpjekje të posaçme për t’u fshirë që andej në mënyrë të parikuperueshme, edhe një dorëshkrim subversiv mund të ketë qenë e vështirë për t’u zhdukur nën një regjim totalitar, nëse për të kish filluar të interesohej policia sekrete. Ti mund ta digjje, por kopje të tij do të mbeteshin – pa çka se në atë kohë kopjet bëheshin me dorë, ose me teknika fotografike. Madje regjimi, kur ishte veçanërisht kurioz për penën tënde, mund të t’i kopjonte dorëshkrimet nga skrivania, pa e marrë vesh ti, autori, fare.

Kësisoj persekutimi policor i Bulgakovit ndihmoi – tërthorazi – për ruajtjen e një pjese jo pa rëndësi të veprës së tij.[6]

Ka ngjashmëri midis këtij zbulimi dhe fatit të poemës së I. Kadaresë “Pashallarët e kuq”, e cila gjithashtu kujtohej si e humbur, por pastaj u zbulua në arkivat dhe ashtu u ndriçua në mënyrë ndoshta përfundimtare një aspekt deri atëherë i paqartë i marrëdhënieve të Kadaresë me regjimin, në vitet e mbrapshta 1970.

Po sa janë gjasat që në dosjet e Sigurimit të Shtetit dhe në arkivat e tjera sekrete të Komitetit Qendror të PPSh-së, të LSHA-së dhe të shtëpisë botuese “Naim Frashëri” të jenë ruajtur materiale letrare dhe dokumentare me interes për studiuesit e sotëm por edhe e sidomos për lexuesin e letërsisë shqipe?

Më tej akoma – a nuk u janë sekuestruar vallë, të persekutuarve, ditarë privatë, shënime, poezi dhe vepra të tjera letrare, të cilat sot marrin vlerë tjetër, madje jo vetëm dokumentare?

Zakonisht thirrjet për “hapjen e dosjeve” vijnë në kontekstin e fushatave për të vërtetën dhe të drejtën, ose të përpjekjeve për zbardhjeve të krimeve të regjimit totalitar në Shqipëri.

Ndoshta do të duhej folur edhe për vlerat arkivore të kësaj pasurie, që është mbledhur duke “fotografuar”, pavarësisht nga qëllimet djallëzore të ndjekësve, përditshmëritë private të viktimave dhe të ndjekurve.

Të paktën këtë ma sugjeroi episodi i mësipërm, me ditarët e Mikhail Bulgakovit.

 

(c) Peizazhe të fjalës, 2017


[1] Më pëlqen kaq shumë kjo novelë, sa do t’ia rekomandoja çdokujt, me forcë.

[2] Ka spekulime se Stalinit i pëlqente veçanërisht që Bulgakovi, në romanin e tij Garda e bardhë, vinte në gojë të një personazhi që nuk ishte veçse alter egoja e shkrimtarit vetë, një paralajmërim të kobshëm për Trockin, si e keqja e madhe e Rusisë; sipas disa të tjerëve, shtresa sociale së cilës i përkiste Bulgakovi e shihte bolshevizmin në Rusi si shfaqje të një komploti hebraik, të përfaqësuar në personin e Leon Trockit. Vitet 1926-1930 ishin edhe vitet e tatëpjetës së madhe të Trockit dhe të trockizmit në Bashkimin Sovjetik.

[3] Arsyet pse u veprua kështu nuk janë të qarta; ndonjë historian mendon se regjimi sovjetik kërkonte të shmangte me çdo kusht një reagim kritik nga Gorki, meqë plani ishte që ta bindnin këtë që të kthehej përgjithmonë në Bashkimin Sovjetik.

[4] Në librin Fear and the Muse Kept Watch: The Russian Masters—from Akhmatova and Pasternak to Shostakovich and Eisenstein—Under Stalin, The New Press, 7 korrik 2015, f. 71.

[5] Veç pjesëve të ditarit të Bulgakovit, Shentalinski zbuloi në arkivat edhe tekste të tjera me vlerë, përfshi poema nga Mandelstami dhe Kljuevi, dhe një roman deri atëherë të panjohur nga Andrei Platonov.

[6] Një vit më pas, në 1930, Bulgakovi i dërgoi Stalinit një letër të dytë, me të njëjtat ankesa dhe kërkesa. Këtë herë Stalini i telefonoi drejtpërdrejt shkrimtarit në 18 prill 1930, dhe e ftoi që të aplikonte për një vend pune, në Teatrin e Artit në Moskë (MAT); ashtu edhe bëri, për t’u emëruar menjëherë si asistent-regjisor. Përtej simpatisë personale, arsyet për këtë ndërhyrje të drejtpërdrejtë të diktatorit i kanë kërkuar edhe te frika e këtij se mos Bulgakovi vriste edhe ai veten, si Majakovski pak ditë më parë (në 14 prill 1930), çfarë do ta kish dëmtuar rëndë jo vetëm imazhin e Moskës në Perëndim, por edhe atë të regjimit stalinist përballë intelektualëve në Bashkimin Sovjetik, duke ia nxjerrë në shesh hipokrizinë.

MENDIME TË PAKREHURA (XXVII)

(nga Stanislaw Lec*)

Fjalë të zbrazëta, por të garantuara nga shteti.

Kish vënë bast për një Kalë Troje të mirë.

E vetmja valutë që ka mbetur në qarkullim nga antikiteti – tridhjetë asprat.

Duhet të luftojmë me thonj e me dhëmbë për autonominë e kokës.

Zoti ua realizon ëndrrat edhe besimtarëve, edhe ateistëve. Herë është, herë s’është.

Imagjinata? Më të fortën e kanë onanistët.

Fabrikat e gjenijve ekzistojnë, mungon veç lënda e parë.

Na bashkon mungesa e interesave të përbashkët.

Shpesh guximi nuk mjafton, duhet edhe pafytyrësia.

Po sikur të shteronin depozitat e kohës?

Pornografia më e keqe është ajo e masave. Kur populli është i zhveshur dhe i zbathur.

Në kabarenë e tyre shihje gra lakuriqe të veshura me përkufizime.

Trupi i njeriut është një nga kostumet më të zakonshme në karnavalin e bishave.

Të jesh Zot dhe të krijosh vdekëtarë?

Sikur të zhdukej papritur forca e rëndesës, do ta merrnim vesh peshën e vërtetë të gjërave.

Nuk e bëj dot spiunin. E kam të vështirë të gjej njerëz, të cilëve do të më pëlqente t’ua përgjoja bisedat.

E kuptova me shumë vonesë që isha i ri.

Ua shkul flokët këtyre mendimeve të pakrehura.

Dielli pasqyrohet edhe në një pështymë.

Nuk është enigmë e përjetshme ajo që nuk ka zgjidhje, por ajo që çdo ditë ka nga një zgjidhje tjetër.

Koha e bukur të mbron prej shiut më mirë se ombrella.

Zoti nuk është ëngjëll.

Ka një stil të pakrahasueshëm! Bën gabime gjithnjë e më brilante.

Morali i tyre është shumë i ulët, mezi u arrin deri te beli.

Vetëm me vdekjen e të tjerëve mund të mësohesh.

Hijet? Janë gjëja më optimiste. Provë që rreth tyre ekziston drita.

Nuk ekziston fare, por bën sikur fshihet.

E ka kthetrën si të luanit, por pis.

Qëkur pashë Perëndinë të pikturuar nga artistët më të mëdhenj si një plakush tullac, e kam humbur krejt besimin te produktet kundër rënies së flokëve.

Sa më herët të kryhet një krim, aq më herët do të parashkruhet.

Çfarë na ra nga qielli? Satanai.

Macja e kish mjaltë e qumësht me qenin, por minjtë nuk nxorën ndonjë përfitim nga kjo.

Sa herë që them “po”, e përfytyroj sa “jo” do të më kushtojë kjo.

Jo të gjitha personazhet historike janë autentike. Disa kanë ekzistuar vetëm në fantazinë e tyre.

Të gjithë njerëzit janë të barabartë. Pas një diseksioni të përshtatshëm.

Një përkulje ndaj priftërinjve vlen sa njëqind hyjnisë.


 

(*) Stanislav Lec (Stanisław Jerzy Lec, 1909-1966), shkrimtar polak dhe një nga aforistët më të mëdhenj të shekullit XX. Materialin më sipër e kam përzgjedhur dhe përkthyer nga përmbledhja e tij Pensieri spettinati (italisht).

TË FLASËSH DHE TË THUASH (V)

Thuhej për dikë: “e hëngri për një fjalë goje”; diçka analoge, për dikë që është dënuar pse ka shkruar kundër, vështirë se mund të formulohet. Dhe kjo, para së gjithash, për shkak të një asimetrie midis të folurit dhe të shkruarit – fjala kërkon zakonisht edhe dikë që ta dëgjojë, me përjashtim të atyre herëve kur dikush flet me vete: por nuk kemi dëgjuar të arrestohet dhe as të dënohet kush, për diçka që ka thënë duke folur me vete (ose edhe thjesht ngaqë ka folur me vete). Ligjërimi i folur kërkon një audiencë, një publik; ai që flet, e bën këtë me vetëdijen se do ta dëgjojnë menjëherë, në mos me synimin që ta dëgjojnë menjëherë; përkundrazi, ligjërimi i shkruar u bindet skemave të tjera. Kur ulemi të shkruajmë – ose të hedhim fjalët tona në letër – zakonisht e bëjmë në vetmi; të shkruarit është gjithnjë të folur me vete; vetëm më pas ia japim çfarë kemi shkruar atij tjetrit që ta lexojë, ose edhe ia lexojmë ne me zë. Në krahasim me të folurit, të shkruarit e ndan aktin në dy etapa: përftimi i ligjërimit më parë (fjalëzimi), komunikimi i tij më pas. Unë mund të ta jap poezinë ose esenë time dhe ti ta lexosh shumë më vonë; njëkohësia e të folurit tashmë shpërbëhet, duke lejuar në mes një distancë, të krahasueshme me hapësirën. E megjithatë komunikimi ndodh, ndryshe nga pengimi që ia bën ligjërimit me gojë distanca gjeografike. Prandaj edhe kemi dëgjuar për dikë që është dënuar “për një fjalë goje” dhe, ngjashëm, për një libër të ndaluar; sepse fjalët vërtet mund të fluturojnë (verba volans), por në një tekst të shkruar ua gjen gjithnjë vezët, gati për të çelur. Më tej akoma, po ta shohim nga afër teorinë juridike pas nenit 55 dhe në përgjithësi persekutimit të fjalës nga regjimi, nuk do të na shpëtojë marrëdhënia e vendosur, haptazi, me agjitacionin dhe propagandën; ose theksi që vendoset në faktin që ka ndodhur një shkëmbim mendimesh, ka ndërruar duar një informacion, ose është krijuar një bashkësi mendjesh nëpërmjet bashkëndarjes së fjalës. “Fjala e gojës” krijon vetvetiu një grup; dhe regjimi grupe të tilla nuk i toleronte. Për këtë arsye edhe, kush fliste kundër krijonte menjëherë bashkëfajësi, sepse edhe ai tjetri, që veç dëgjonte, konsumonte një vepër penale. Përkundrazi, fjala e shkruar mund të ruhet e mbyllur me çelës, gjithnjë larg syve të së tjerëve; shumë kanë mbajtur ditarë, ku rrëfeheshin për gjithçka nuk ua thoshin dot të tjerëve. Këta ditarë ndonjëherë kanë përfunduar edhe si dëshmi në gjyqet politike; por vetëm kur janë gjetur gjatë bastisjeve, ose kur autori ua ka dhënë miqve të vet, i shtyrë nga dëshira e papërballueshme për komunikim. Përndryshe, një ditar i ruajtur me kujdes, i mbyllur në dollap, i fshehur nën dyshek, i shkruar me shifër, ende nuk përbënte rrezik për regjimin, pa çka se i afrohej mendimit të lirë ndoshta më shumë edhe se vetë fjala e folur; subversioni, madje edhe kur i artikuluar mirë, nuk përndiqej veçse atëherë kur ndërronte duar, ose kur i ofrohej tjetrit: Pa lexoje pak këtë që kam shkruar; ose: Si të duket kjo poezi ose: Si të duket kjo pikturë? Të thuash se fjala e shkruar merrte forcë vetëm në momentin që i dhurohej tjetrit, ose kur e përmbyllte udhëtimin ligjërimor dhe treni arrinte në stacion. Pa çka se një ditar subversiv mund t’u vlente organeve të Sigurimit për të kuptuar se si mendonte një individ i pakënaqur, një njeri “me lakra në kokë”, një kontingjent i armikut, një i gënjyer, ose edhe një armik i klasës a i popullit; ose çfarë lloj subversioni e lejonte akoma shqipja e shkruar. Në Muzeun e dikurshëm të Ministrisë së Brendshme kanë qenë ekspozuar dokumente të dorëshkruara, që i ishin kapur një grupi subversiv në Shqipëri, programe me natyrë politike; po t’i lexoje, të bënte përshtypje natyra e asaj që Roland Barthes-i e quan écriture – sa kohë që ligjërimi aty dukej i dalë nga të njëjtat shabllone të teksteve politike zyrtare; në rrethanat kur Partia e kish vënë ligjërimin publik nën kontroll, edhe subversioni i artikuluar (i arsyetuar, raisonné) do të merrte trajtat e totalitarishtes zyrtare, jo sepse donte, por sepse vetëm ato trajta ishin në dispozicion të shkruesve. Ligjërime të tjera, alternative, ishte vështirë të kultivoheshin, nga individë të shkolluar në sistemin totalitar. Prandaj në tekstet e shkruara me natyrë subversive, sidomos në ato politiket, mund të gjeje të formuluara qëllime armiqësore ndaj pushtetit, por jo një ligjërim të tillë që t’i kundërvihej drejtpërdrejt zhargonit totalitar. Nga kjo pikëpamje, shqipja e folur, pavarësisht nëse dialektore ose thjesht bisedore, e ruante natyrën subversive madje edhe kur i rrinte (enkas) larg politikës; thjesht nëpërmjet refuzimit për t’iu nënshtruar klisheve të shqipes publike, që aq lehtë e kishin gjetur rrugën në gjuhën e shkruar. Në mënyrë karakteristike, militantët politikë, aktivistët e Rinisë dhe të deleguarit e forumeve të larta të PPSh-së, përpiqeshin të flisnin në publik duke importuar – sado artificiale të tingëllonin – teknika dhe stilema të shqipes së shkruar standard, siç i gjenin te fjalimet e Enver Hoxhës dhe te “Zëri i Popullit”; kjo përpjekje mund të arsyetohej me dëshirën e tyre për të tingëlluar “zyrtarë” ose “të kultivuar”, pa çka se publiku vetvetiu do ta interpretonte si një shenjë të identifikimit të folësve me pushtetin.

[vijon]

RESTAURIME DHE RRËNOJA

Fjalori i gjuhës së sotme shqipe e përkufizon kështu foljen restauroj: “Sjell përsëri në gjendje të mirë një vepër arti të dëmtuar; e bëj siç ka qenë ose ndreq një monument, një ndërtesë të lashtë me vlerë etj.” Çfarë mund të deduktohet nga ky përkufizim, është se objekt i restaurimit mund të jetë një vepër arti ose një monument a ndërtesë (e lashtë, me vlerë); të cilat (1) sillen në gjendje të mirë, pasi kanë qenë dëmtuar ose (2) bëhen siç kanë qenë. Ajo “përsëri” te sjell përsëri parakupton që objekti i restaurimit ka qenë dikur në gjendje të mirë, duke futur në përkufizim elementin kohë; ndërsa folja ndreq parakupton që objekti në fjalë është i dëmtuar dhe ka nevojë të riparohet, për t’u kthyer “në gjendje të mirë”, cilado qoftë kjo.

Këtu do të na duhej të ndaleshim, sado pak, në natyrën e “dëmit” ose të “dëmtimit” që mund t’i ndodhë një objekti material me vlerë – sepse jo çdo dëmtim shkaktohet nga vjetrimi, amortizimi ose thjesht entropia; një ndërtesë mund të dëmtohet edhe qëllimshëm, ose aksidentalisht; një pikturë mund të “prishet” duke pikturuar mbi të një pikturë tjetër; një ikonostas mund të dëmtohet nga zjarri ose nga krimbat, e kështu me radhë. Vetë përkufizimi i dëmit lidhet edhe me mënyrën si e shohim objektin, ose si e duam të funksionojë: kishat e Voskopojës mund të jenë dëmtuar në gjithfarë lloj mënyrash – nga vjetrimi, nga neglizhenca e atyre që duhej të kujdeseshin për to, nga vandalizmi – por këto dëmtime, nga pikëpamja jonë sot, nuk është se kanë të bëjnë shumë me funksionalitetin e mirëfilltë të atyre ndërtesave si kisha, ose objekte kulti.

Konceptit dhe praktikës së restaurimit i duhet t’i japë zgjidhje një dyzimi themelor – dhe pikërisht, konfliktit midis dëshirës për ta bërë objektin “siç ishte”, ose për ta kthyer së prapthi në kohë; dhe dëshirës për ta kthyer objektin në funksionalitetin e vet bazë, ose që ky të punojë “si i ri”. Kur restaurojmë një ndërtesë të vjetër, kujdesemi që t’i heqim asaj shenjat e vjetrimit; për ta “rinuar”, ose për ta bërë të duket (dhe ndonjëherë edhe të funksionojë) siç ishte në fillimet e saj. Natyrisht, mosha e një objekti nuk matet vetëm me shenjat e vjetrimit të tij; një orë xhepi është e vjetër edhe pa qenë fare materialisht e vjetruar – sepse e vjetër është praktika e mbajtjes dhe përdorimit të orëve të xhepit, teknologjia e orëve mekanike, zakoni i mbajtjes së një ore në xhep etj. Prandaj restaurimi i mirë duhet t’ia heqë një objekti vjetrimin (amortizimin, rrëgjimin), por jo vjetërsinë.

Sipas standardeve federale amerikane, restaurimi është “akti ose procesi i paraqitjes së formës, tipareve dhe natyrës së një objekti ashtu siç ato dukeshin në një periudhë kohore të caktuar, duke hequr që andej tipare (features) nga periudha të tjera historike dhe duke rindërtuar tiparet që i mungonin.” Gjithsesi, në SHBA restaurimi ndryshon nga preservimi a konservimi, meqë i pari lejon heqjen e materialeve historike për të krijuar një paraqitje të saktë të një periudhe kohore të caktuar, që nuk përkon detyrimisht me origjinën ose gjendjen përfundimtare të objektit.

Sipas kësaj logjike, ajo çfarë u bë tani vonë me hamamin në Krujë do të ishte restaurim, ndërsa ndërhyrjet sistematike që bëhen, ta zëmë, në Butrint ose në Apoloni do të jenë më shumë preservim, ose përpjekje për të parandaluar dëmtimin e mëtejshëm të rrënojave; edhe pse tek-tuk me ndonjë element restaurimi.

Italishtja ka edhe një folje tjetër, ripristinare, që e përdor krahas “restaurare”; dhe që do të thotë “kthej në funksionalitet”, siç mund të bësh me një ndërtesë të vjetër ose një apartament në gjendje të keqe ose me fasadën e një kishe; Treccani e përkufizon këtë si “rimettere nello stato pristino, nelle condizioni di prima”; dhe më tej edhe “rimettere in funzione” (por këtu na intereson përkufizimi i parë, duke e lënë mënjanë konceptin tërësisht praktik dhe funksional të rinovimit). Emrin e veprimit ripristino, ky burim autoritar e përkufizon si operacionin për t’i rikthyer një objekti pamjen dhe konsistencën që kishte në një epokë të caktuar, zakonisht në lashtësi; dhe që ky objekt i kish humbur si pasojë e ndërhyrjeve të mëpasme për transformim dhe përshtatje. Edhe këtu, të vihet re që bëhet fjalë për kthimin jo doemos në origjinë, por vetëm në një epokë të caktuar në të kaluarën; dhe për rikthimin e disa tipareve që ky objekt i kish humbur si pasojë e ndërhyrjeve të mëpasme – dhe jo doemos vjetrimit në rrjedhë të viteve (shekujve). Edhe ripristinare, edhe ripristino lidhen, në thelb, me latinishten pristinus, që ka kuptimin “i mëparshëm, paraprijës, origjinal” dhe që është etimologjikisht e afërt me prior dhe primus.

Gjithsesi, atributi i të qenit pristino, angl. pristine, githnjë i referohet një cilësie të dëshiruar të një objekti, i cili gjendet në gjendjen e vet origjinale, ose i paprishur nga koha dhe përdorimi (unspoiled), dhe u shoqërohet atributeve të tjera të së qenit pa njollë, i pastër, i pacen, i virgjër, i kulluar, etj.; prandaj edhe mbiemri përdoret, për shembull, për të cilësuar pyjet tropikale (të paprekura nga njeriu), ose një plazh të pavizituar; ose dëborën e pashkelur në një majë mali.[1] Edhe këtu nuk mungojnë lidhjet me filozofinë se objektet kanë maksimumin e vlerës (funksionale, estetike) në origjinë, ose kur sapo janë krijuar (ndërtuar); dhe se fillojnë ta humbin këtë vlerë shkallë-shkallë, teksa përdoren. Kjo filozofi i kundërvihet idesë se një objekt mund të fitojë vlera të reja gjatë përdorimit – për shembull, qendra historike e një qyteti, ose një çezmë fshati disa-shekullore, përfshi këtu edhe atë lloj vlere që mishëron vjetrimi vetë, ku hyn edhe vlera sentimentale.

Të vihet re, në këtë kontekst, edhe dallimi dramatik midis shprehjeve e bëj të re dhe e bëj si të re; sepse e para i referohet një krijimi të ri, ndërsa e dyta një rikrijimi që, gjithë duke qenë i ri, në fakt i rikthehet një gjendjeje të shkuar të objektit, për ta imituar (një diçka duhet të ketë një farë vjetërsie, për t’u rinuar ose ripërtërirë). Nëse e shohim nga ky këndvështrim, atëherë çdo operacion restaurimi, përtej konsideratave praktike, mbështetet mbi një filozofi sipas të cilës koha, rrjedha e kohës, i rrëgjon vlerat materiale; prandaj edhe nevoja për kthim (përfshi këtu edhe kthimin në identitet); një filozofi e cila, megjithatë, bashkëjeton me filozofinë (ose ideologjinë) tjetër të adhurimit jo të së shkuarës në vetvete, por të vjetërsisë dhe të vjetrimit, ose të moshës së objekteve.[2]

E megjithatë, rrënojat – sidomos ato të lashtësisë por jo vetëm – kanë një bukuri (po e quaj kështu), që nuk lidhet drejtpërdrejt me pamjen që kishin ato ndërtesa ose monumente, në kohën kur u ndërtuan, ose në fillimet e tyre. Këtë e provon edhe praktika e rrënojave të rreme (anglisht folly) të tempujve romakë, kishave mesjetare gotike, pagodave kineze etj., që u bë e modës në Europën perëndimore të shekujve XVIII-XIX, edhe pse jo doemos në kontekstin e romantizmit.

Objekte të tilla nuk kanë synuar kurrë të gënjejnë vizitorët dhe aq më pak shijuesit e tyre të rregullt, e për t’i bërë të besojnë se kanë përpara rrënoja autentike; por thjesht kanë dashur të funksionojnë si ornament në kopshte, parqe dhe hapësira të ngjashme, për të përftuar një atmosferë të lakmuar, të tillë si në parqet dhe në vilat e Romës, ku rrëonja të tilla ishin autentike. Ironikisht, edhe rrënojat false kanë nevojë të mirëmbahen, të ruhen dhe të restaurohen.

Rrënojat e rreme në parkun e Schoenbrunn-it, Vjenë.

Kush ka vizituar pallatin e Schönbrunn-it, në Vjenë, do t’i mbajë mend “rrënojat romake”, të ndërtuara në park nga arkitekti Johann Ferdinand Hetzendorf von Hohenberg; ironikisht, ky ansambël hortikultural i ngritur në 1778 u la gradualisht pas dore dhe filloi të rrënohej përnjëmend, duke i shtuar efektit artificial të arkitektit edhe një efekt tërësisht natyral të shkatërrimit; derisa nuk u mor vendimi për ta restauruar në gjendjen e vet “fillestare” (si rrënoja të qëllimshme).

Në këtë kontekst, është për t’u përmendur edhe koncepti i vlerës së rrënojës (gjermanisht Ruinenwert), i popullarizuar veçanërisht nga arkitekti nazist Albert Speer; sipas këtij koncepti, një ndërtesë duhej të projektohej në mënyrë të tillë që, edhe po të shkatërrohej ndonjëherë, do të linte mbrapa rrënoja estetikisht të këndshme, që të jetonin gjatë pa pasur nevojë për mirëmbajtje.[3] Vetë Hitleri magjepsej pas forcës dhe madhështisë që projektonin, në kohët moderne, rrënojat monumentale të Romës, të cilat kishin mundësuar dhe amplifikuar, mes të tjerash, edhe retorikën imperiale të Mussolini-t.

Për t’u kthyer tani në punët tona, mbase do t’ia vlente një diskutim për Ruinenwert të objekteve të tilla të spikatura, si Piramida dhe Hotel Dajti në Tiranë; ose “vila e Zogut” në Durrës; për Piramidën, do të thoja se po e fiton një farë hijeshie të varfër, falë edhe ekspozimit të saj ndaj publikut të rastit, përfshi këtu edhe vandalët; ndërsa Hotel Dajti, në trajtën që ka marrë prej vitesh, është thjesht një kërmë që e kutërbon krejt bulevardin. Përkundrazi, monumente më të vjetra, si kalatë e shpërndara anembanë Shqipërisë, e meritojnë jo vetëm të ruhen si rrënoja, por edhe të nxirren nga mitologjia e qëndresës shekullore – me ato pak përjashtime të njohura, si Shkodra dhe Kruja. Që shumë nga këto kala në fakt janë ndërtuar, rindërtuar, rehabilituar dhe përshtatur nga administrata osmane, nuk duhet të pengojë funksionimin e tyre të tanishëm, si shenja të historisë së shqiptarëve (dhe as të errësojë historinë e restaurimeve që u janë bërë në rrjedhë të kohës).

E njëjta dilemë i del përpara operatorit kulturor edhe kur bëhet fjalë për rrënoja industriale, të epokës totalitare – të cilat i gjen anembanë territorit, shpesh të braktisura, të lëna në mëshirë të elementeve, të vandalizuara, ose pre e shfrytëzimit prekar, në margjinalitet të jetës sociale. Uzina, kombinate, hangare, kapanone, magazina, silose dhe gjithfarë strukturash të tjera, të cilat meritojnë të paktën një alternativë ndaj asgjësimit total, ose përvetësimit nga privatët. Ndoshta brezat e rinj, që nuk e kanë përjetuar industrializimin dhe as i kanë përdorur ndonjëherë këto struktura si hapësira për riprodhimin e marrëdhënieve të punës, mund të kenë nevojë t’u qasen nga një këndvështrim tjetër dhe të zbulojnë atje çfarë ne të tjerëve na është mohuar. Aq më tepër, kur shumë syresh janë depërtuar tashmë nga gjelbërimi i egër, mund të përfytyrohet edhe mundësia e shfrytëzimit të tyre si skenografi dhe sfond për manifestime kulturore të tilla si koncertet, galeritë e artit, teatrin dhe aktivitete të ngjashme. Kjo do të kërkonte një investim – shpresoj minimal – për rehabilitimin e tyre dhe garantimin e kushteve të sigurisë. Edhe këtu, koncepti i Ruinenwert mund të përshtatej, në rrethanat kur urbanizmi po ndahet më dysh midis entropisë së objekteve ekzistuese të braktisura, dhe ndërtimeve të reja, që shpesh refuzojnë deri edhe të përfshihen në marrëdhënie estetike me publikun.

Por kjo sipërmarrje do të kërkonte, të paktën, një çlirim të institucioneve publike, si Ministria e Kulturës, nga obsesioni gjithnjë e më kitsch me “vjetërsinë” e stilizuar të Mesjetës dhe këmbëngulja, në prag të histerisë, për ta trajtuar trashëgiminë kulturore si komponente të turizmit dhe si lopë për t’u mjelë nga shteti; meqë trashëgimia kulturore materiale, nëse do të vlejë në përgjithësi, do të vlejë para së gjithash për publikun në Shqipëri dhe qytetarët, të cilët do ta përjetojnë – le ta themi në këtë rast – si pjesë të proceseve identitare. Nëse në shkrimin paraprijës u përpoqa të tregoj se ç’kontradikta të pazgjidhshme sjell me vete koncepti kyç i “kthimit në identitet”, aq i abuzuar nga politika, këtu po mjaftohem të sugjeroj, në mbyllje të këtyre përsiatjeve, që ndoshta duhet të flasim më shumë dhe më seriozisht për rehabilitime, edhe me synimin për ta ruajtur gjithnjë dallimin aq të rëndësishëm midis kulturës dhe fitimprurjes.

(c) Peizazhe të fjalës


 

[1] Këtu do të mund të shtohej edhe një diskutim i konceptit të purizmit në politikat kulturore ndaj gjuhës, meqë purizmi, si ideologji dhe si praktikë e ndërhyrjes në gjuhë, ka mbizotëruar në kulturën shqipe të paktën që nga Rilindja e këtej. Kam shkruar një libër për këtë, Kundër purizmit, por më duket sikur vetëm sa e kam gërvishtur dukurinë në sipërfaqe.

[2] Të mbahet parasysh, këtu, këmbëngulja në mediat dhe në folklorin intelektual për “lashtësinë” e gjuhës shqipe; e cila gjithashtu lidhet me parimin se vjetërsia, ose mosha, ia legjitimojnë vlerat një objekti, qoftë ky material ose ideal.

[3] I njëjti koncept ushqen, në thelb, modën e veshjeve casual që kanë pamje të vjetruar; të tilla si xhaketat e lëkurës dhe jeans-et e grisura (distressed) ose të zbërdhylura (acid-washed). Ka edhe një estetikë pop që neveritet nga “e reja” dhe kërkon ta fshehë ose të paktën ta maskojë.

PËRSE KONCERT DHE JO PROTESTË PËR VJOSËN?

nga Eda Zari

“Më mirë na pushkatoni, se të na merrni lumin.”

Përse koncert dhe jo protestë për Vjosën? Kjo pyetje, në të vërtetë, ngre një stuhi në gotë, teksa stuhia nevojitet të ndodhë gjetkë.

Dukuria e ndarjes në grupime sociale: të mirë dhe të ligj, të vlerë dhe të pavlerë (sidomos në Shqipëri), është shumë interesante për t’u vëzhguar! Qeniet njerëzore brenda një grupi të caktuar, tek veprojnë për një motiv të dobishëm, pretendojnë se format e tyre “luftarake” janë më efikase dhe kanë vlera të larta, krahasuar me grupin tjetër i cili lufton për të njëjtin motiv, interes apo kauzë, veçse format, mjetet apo toni i tyre ndryshojnë. Për të shpjeguar këtë disonancë mes grupeve do të doja të përdorja vetëm gjysmën e teorisë së Asimetrisë së Atribuimit të Motivit. Artistët nuk janë shprehur se janë të vetmit në mirësinë e motos së tyre, as se janë shpëtimtarë të asaj që po kërkojnë të mbrojnë. Artistët nuk po i amputojnë askujt (qofshin individë, grupe apo shoqata) motivet apo format e tyre të dobishme në mbrojtje të natyrës. Kemi dëshirën (Elina, unë, Vlashenti, Linda, Genti, Oda, Iliri, Eltoni dhe shumë të tjerë artistë shqiptarë dhe nga gjithë trojet e Shqipërisë, por dhe të huaj) të bëhemi pastoralë dhe pajtues kur themi: Duhet të përpiqemi të gjithë së bashku, për të bërë më të mirën në mbrojtje të Vjosës, Valbonës, dhe lumenjve të Shqipërisë. Të gjithë tok në mbrojtje të natyrës, të jetës! Të themi atë që mendojmë të domosdoshme dhe të drejtë në këtë çast, por aspak nuk kemi për ta thënë me dhunë.

Solidariteti nuk është fjalë e huaj. “Mos ma prek Valbonën”, “Lëre lumin të lirë”, “Jo, importit të mbetjeve në Shqipëri” dhe tashmë “Mos ma prek Vjosën” kanë qenë dhe janë kauzat e koncert-protestave prej tetorit të vitit 2016, si dhe atyre që do të pasojnë. Ky është zëri protestues i artistëve, ku së bashku me shoqata pro natyrës, përmend: Friend of Vjosa, River Watch, Econature, apo Thurja, Mos ma prek Valbonën, Toka dhe znj. Bohne, dhe aktivistë të tjerë të dedikuar e të angazhuar prej vitesh brenda dhe jashtë vendit (ndjesë që nuk përmend të gjithë emrat, por janë shumë), bashkë me atë pjesë të shoqërisë që patriotizmin ndaj atdheut nuk e manifestojnë me flamurë krahaqafë, daulle e tam-tame boshe, angazhohen për të kundërshtuar vendimet e politikë-bërësve me kurajën e tyre civile, me ndërgjegjen e tyre të gjelbër, në mbrojtje të natyrës, tokës, ujit, ajrit dhe jetës!

Vjosa (c) Eda Zari

Gjithnjë e më shpesh, teksa vitet shkojnë, përsërisim shprehjen: “Eh, ato ishin kohë të arta…”. Vallë, a mund ta themi këtë edhe për të ardhmen? Jo, jo domosdo. Kur do të kuptojmë se natyra nuk bën asnjë negociatë në dëm të vetvetes? Është mendjelehtësi të bësh “ujdi“ apo të lidhësh kontrata biznesi me jetën e saj. Po, ne jetojmë prej natyrës, por kjo nuk na përligj pandehmën se, meqë jemi “miq” prej kohësh me të, mund të sillemi sikur i kemi prerë kërthizën! Tashmë natyra është krejt e panjohur për ne, sepse njohuritë tona rreth saj prej kohësh i kemi transferuar nga organi ynë më i lartë i arsyes, tek kuleta. Kultura e parasë, fitimi dhe mirëqenia në kurriz të të tjerëve garanton rrënimin e shoqërisë. Në fakt, këtë nuk e zbuluam sot. E dimë se toka nuk po rritet, por kërkesat e njeriut po dynden, padrejtësia dhe pabarazia po rritet.

A duhet të shkatërrojmë lumenjtë për të begatuar jetën e disa kompanive apo individëve? Çfarë shansi u është dhënë banorëve, të cilët urtësisht jetojnë prej gjeneratash pranë Vjosës, Valbonës, lumit të Matit, Lëngaricës, lumit të Shalës dhe gjithë lumenjve të tjerë, shtrati i të cilëve është planifikuar të kthehet në varrezë? Thënë me fjalë të tjera, neglizhenca jonë kolektive mundëson që këto teprime të kthehen në gjëra të zakonshme! Natyra nuk harron. Toka, uji, nuk harron se sa plehra e toksina i ka dhuruar dhe vazhdon t’i dhurojë njeriu! Së fundmi, nuk është halli tek kujtesa e natyrës, janë vetë ligjet e saj që vonojnë, por nuk harrojnë të na kujtojnë se sa të vegjël jemi para saj!

Aktualisht, rrjedha e Vjosës është ende e lirë – por, edhe për sa kohë? Diga e Kalivaçit kërcënon ndalimin dhe “rrahjet e zemrës” të të gjithë sistemit natyror të lumit, duke bllokuar transportin e sedimenteve nga malet, deri në Detin Adriatik.

Nga filmi i mrekullueshëm i Ilir Kasos për sensibilizimin në mbrojtje të Vjosës, me titull “I am the River”, dëshiroj të përmend një apel drithërues të banorëve pranë Vjosës drejtuar pushtetarëve: “Vjosa, çdo vit do të hajë dy ose tre veta, i ka ka kurbanët e saj. Dhe ne në Vjosë kemi kurbanët tanë, qe ia kemi bërë kurban Vjosës. Kështu që nuk e pranojmë një gjë të atillë! Për mua, më mirë u thuaj atyre, kush ka vendosur ta bëjë këtë punë, thuaji atyre, shkoni dhe u merrni jetën një qyteti të tërë prej 13.000 banorësh, vërini të tërë në turmë dhe u merrni jetën, pushkatojini, se sa t’u merrni lumin! Për neve Vjosa është jeta!”

Nuk mund të bëhesh bujar duke lënë më të mirën tënde të sakatohet, për t’u humbur e zhdukur përgjithmonë para syve!

Prej kohësh deficitet ekologjike, natyrore, biokapacitetet, nga viti në vit janë shkatërruar e tashmë shihen dukshëm si të pakthyeshme. Çfarë duhet të presim? Të vërtetojmë, të provojmë apo të testojmë? Boll më me ping-pongun e shkarkimit nga përgjegjësitë institucionale, mjaft më me ngecjen e dopjo-gjashtës së fajit në dorë dhe me teatrin politik, me teoritë tuaja prej Pinoku!

Po, shoqëria jonë ka probleme, i ngjan një fushe të minuar: sistemi shëndetësor, sistemi arsimor, papunësia, aveniri i rinisë, barazia gjinore, dhuna në familje, dhuna ndaj fëmijëve, dhuna ndaj gruas, dhuna ndaj burrit, dhuna ndaj kafshëve, ndotja e ajrit, droga, korrupsioni, mund të shtojmë derte plot. Të gjitha këto tipare, tashmë kanë çuar në krijimin e shumë getove në kryeqytet, qytete, e fshatra, ku kontrasti midis të pasurve dhe të varfërve ka zbehur të mesmen e artë që i nevojitet domosdoshmërisht ekuilibrit të një shoqërie.

Kthehem sërish aty ku varet ekzistenca jone jetike: Natyra, Toka, Uji, Ajri! Vjosa, Valbona, gjithë lumenjtë e Shqipërisë që rrezikohen nga digat! Tek importi i mbetjeve ne Shqipëri! Lajm i mirë është, që ende ka shpresë për Vjosën dhe natyrën e Shqipërisë! Lajm i mirë është që çështja e Valbonës vazhdon të ndiqet me përkushtim nga juristë, prej nga marrim lajme se gjërat do të kthehen në të mirë të Valbonës dhe se do të luftojmë.

A do të mundemi të ndërgjegjësohemi për një të vërtetë të madhe se, as në një të ardhme të afërt, por as të largët, kurrë, s’ka për të pasur një Shqipëri të dytë me këtë natyrë si kjo që kemi? Prandaj ejani ta mbrojmë. Ky është apeli i artistëve si vullnetarë, qytetarë, prindër, fqinjë, miq, kolegë, bashkëkombës, mbi të gjitha si NJERI. Pa iniciativat e banorëve, nismat dhe mbështetjen e shoqatave pro natyrës dhe aktivistëve të përkushtuar, specialistëve dhe shkencëtarëve vendas e të huaj, nuk do të kishim transparencën e nevojshme. Përveç fushatës disavjeçare të organizatave të angazhuara për mbrojtjen e mjedisit, mendojmë se një koncert i tillë është i nevojshëm për të tërhequr vëmendjen ndaj një kauze që nuk u përket vetëm banorëve dhe aktivistëve, por cilitdo që dëshiron dhe shpreson të vazhdojë jetën në këtë vend, në Shqipëri.

Duke mbështetur thirrjen për koncertin sensibilizues, por dhe SOLIDARIZUES: “Mos ma prek Vjosën! Lum Lumi i lirë! dëshiroj të vij në fund të këtij shkrimi duke huazuar fjalët e Hubert Reeves, (astrofizikant kanadez): “Njeriu është i marrë. Ai mbron një Perëndi të padukshme, tek vret një NATYRË të dukshme, pa kuptuar se kjo natyrë që po shkatërron është vetë Perëndia e padukshme”.

Koncerti do të mbahet me datë 18.10.2017 në orën 19.00 përpara Muzeut Historik Kombëtar në Sheshin Skënderbej.

LOJËRA ME TREN

(for Ian)

Një vend ku orari i trenave është top secret.

Një vend ku trenat kontrollohen prej udhëtarëve, të cilët vendosin me votë se ku duhet të shkojë treni dhe sa do të zgjatë udhëtimi.

Një vend ku Drejtori i Përgjithshëm i Hekurudhave udhëton zakonisht me deve.

Një vend ku, për të përshkruar neurozën e atyre që kanë frikë nga trenat, mjekët përdorin termin siderodromophobia.

Një vend ku çdo treni i kërkohet, me ligj, të ketë mjekun e vet.

Një vend ku trenat janë lejuar të udhëtojnë në autostradë.

Një vend – detyrimisht socialist – ku një makinist treni vendos të tejkalojë planin, duke i përshkuar distancat më shpejt. Trenat e tij arrijnë më herët. Makinisti tani punon për vitin 2021. Udhëtarët që qarkullojnë me këta trena, i përkasin së ardhmes; dhe nëse duhet të kthehen në të tashmen, duhet të humbin kohë në trena që rregullisht vonohen.

Një vend ku me tren nuk udhëtojnë qytetarët, por institucionet.

Një vend ku trenat i mbajnë të lidhur me zinxhir.

Një vend ku orarin e trenave e kanë zëvendësuar me informacion turistik për secilin qytet dhe lokalitet ku ndalojnë trenat.

Një vend ku lokomotivat i kanë pajisur me timon, meqë makinistët i quajnë, në gjuhën lokale, timonierë.

Një vend – mbase maoist – ku trenat kanë rrethuar qytetin dhe i bëjnë presion.

Një vend – me gjasë arkipelag – ku tragetet mbërrijnë në porte dhe përshkojnë pastaj distanca të shkurtra me tren, për t’i çuar pasagjerët në destinacion.

Një vend ku trenat e vjetër përdoren për të transportuar moshat e thyera.

Një vend ku trenat ndalojnë herë pas here rrugës, që udhëtarët të plaçkitin fshatrat përreth.

Një vend ku shinat janë diçka që shitet për skrap.

Një vend ku dritaret e vagonëve të trenave i kanë zëvendësuar me flat screens, ku shfaqen pamje të filmuara live nga peizazhi.

Një vend ku trenat futin ujë.

Një vend ku banorët janë mësuar t’i sinkronizojnë orët me mbërritjen dhe nisjen e trenave.

Një vend ku trenin e vetëm tani nuk e pranojnë në asnjë stacion – pse ligjvënësit nuk po merren dot vesh për statusin e hekurudhave.

Një vend ku trenave ua ndërrojnë rrotat e vagonave në udhë e sipër.

Një vend që nuk e lagu kurrë hekurudha.

Një vend ku e kanë traditë të zhvillojnë gara trenash, që përshkojnë distanca të njëjta, në vija hekurudhore të ndryshme. Humbësit shpesh bëjnë me faj kurbaturën e Tokës.

Një vend ku trenat i përdorin për të karantinuar të sëmurët me murtajë.

Një vend ku çdo tren e ka një vagon burg.

Një vend për të cilin nuk dihet asgjë, përveç konfiguracionit të rrjetit hekurudhor.

Një vend ku fjalën hekurudhë nuk e kanë krijuar dot akoma.

Një vend ku hekurudhat kalojnë përmes zonash ende të paeksploruara dhe ku trenave u dihet nisja, jo mbërritja.

Një vend ku hekurudhat kalojnë përmes zonash ku nuk veprojnë ligjet e njohura të fizikës.

Një vend ku dy trena që nisen nga qytetet A dhe B nuk takohen në pikën C, por në pikën D, çfarë u nxjerr kokëçarje të mëdha autorëve të teksteve të fizikës.

Një vend ku udhëtarët u hipin trenave vetëm për t’u larguar nga diku; dhe ku gjuha lokale nuk e lejon konceptin e mbërritjes.

Një vend ku urat e rrëgjuara hekurudhore ua paraqitin turistëve si rrënoja të ujësjellësve romakë.

Një vend ku trenat ecin së prapthi.

Një vend ku qëllon që trenave t’ua presin rrugën lopët. Trenat kësisoj të penguar, shpesh qëllon të transportojnë lopë.

Një vend ku mallrat e shtrenjta transportohen me trena udhëtarësh; sikurse transportohen udhëtarët e lirë me trena mallrash.

Një vend ku biletat e trenave nuk arrijnë të shiten.

Një vend ku kaq janë amortizuar hekurudhat, sa trenat qarkullojnë vetëm kur është për t’u xhiruar ndonjë film. Në këta trena, rolet e udhëtarëve u besohen të burgosurve ordinerë, përkundrejt një uljeje të dënimit.

Një vend ku qytetarët që kapen duke udhëtuar me tren pa biletë, i lidhin menjëherë pas shinave.

Një vend ku hekurudhat janë ndërtuar të gjitha përgjysmë. Treni arrin deri atje ku mbarojnë shinat dhe pastaj makinisti u kërkon të falur udhëtarëve, para se t’i lërë në mëshirën e furgonave.

Një vend ku trenat spërdridhen si gjarpërinjtë.

Një vend ku trenat dhe hekurudhat i ka nën jurisdiksion Ministria e Kulturës.

Një vend ku trenat udhëtojnë vetëm natën.

Një vend ku orët për nisjen dhe ndalimin e trenave transmetohen sipas një videoloje të menaxhimit hekurudhor që luan me pasion, në zyrën e vet, diktatori.

Një vend ku qeveria kërkon që të përdoren vetëm lokomotivat me avull, sepse ashtu ngashënjehen turistët.

Një vend ku hekurudhat janë braktisur prej vitesh. Kur të rinjtë pyesin se çfarë është traseja që buthton tek-tuk në fushëtira, u thuhet: “janë linja të tensionit të lartë që i pat ndërtuar Italia.”

Një vend ku mosmarrëveshjet për oraret e trenave mund të rrëzojnë, dhe në fakt kanë rrëzuar më shumë se një herë, qeverinë.

Një vend ku trenat janë elektrikë, por pasagjerët punojnë me naftë.

Një vend ku qytetërimi lulëzon në të dy anët e shinave të trenit dhe gjithë popullsia aktive është punësuar nga Korporata e Hekurudhave.

Një vend ku banorët hipin në tren siç shkonin dikur në kinema. Presin biletat, hyjnë në vagona, blejnë kokoshka dhe pije të gazuara, ulen pranë dritareve dhe presin zërin nga altoparlanti që t’u thotë: “Tani fikni telefonat celularë.”

Një vend ku vagonët e vjetër të trenave u dhurohen shkollave, për t’i përdorur si klasa, sipas klasave.

Një vend ku tërmeti i fundit i shkurtoi të gjitha distancat hekurudhore mes qyteteve të mëdha.

Një vend ku treni që transportonte Mussolini-n e kapur rob, nuk mbërriti dot në orar.

Një vend ku janë ngritur dhe funksionojnë prej kohësh restorante dhe qendra tregtare të llojit drive-in për trenat e pasagjerëve.

Një vend ku trenin e vënë të qarkullojë nja dy herë ashtu kot, mes lokaliteteve A dhe B, para se ta çojnë për konkurrim në Oscar-ët hekurudhorë.

Një vend ku spitali i vetëm gjendet në një tren që zhvendoset, brenda ditës, nga një qytet në tjetrin; dhe ku njerëzit janë mësuar që të sëmuren me orar.

Një vend ku vetëm oligarkët mund ta përballojnë udhëtimin me tren.

Një vend ku trenat nisen me urdhër.

Një vend ku udhëtarët nuk kanë nevojë të blejnë biletë, për të udhëtuar me tren; por u duhet të paguajnë për përdorimin e stacionit.

Një vend ku përplasja e trenave ndalohet me ligj.

Një vend ku hekurudhat i ndërtojnë për të bashkuar stacionet hekurudhore.

Një vend ku njerëzit çdo ditë mblidhen në stacion për të parë si mbërrijnë trenat; disa edhe për të parë pse mbërrijnë trenat.

Një vend ku turistët vijnë me avion për të udhëtuar me tren.

IDENTITETE TË KTHYERA

Ka vite që ndërhyrjet institucionale riparuese dhe restauruese në peizazhin urban, në monumentet e kulturës, deri edhe në landmarks të natyrës e të gjeografisë po i shoqëron një avaz i kthimit në identitet – kaq i abuzuar, sa tashmë e ka humbur kuptimin.

Ata që kanë folur, për shembull, për kthim në identitet të Kalasë së Lezhës, zakonisht kanë pasur parasysh heqjen nga trojet e kalasë të objekteve të ndërtuara pa leje; por jo rifutjen e saj në punë si fortifikim ushtarak që ka qenë dhe as riparimin e topave a (ri)mbushjen e hambarëve me nozullime për t’i bërë ballë ndonjë rrethimi të ri.[1]

Formalisht, kthimi në identitet mbështetet në dy premisa të fuqishme: në idenë e kthimit, ose të një zhvendosjeje imagjinare në të kaluarën, nëpërmjet rivizitimit të shenjave të saj hapësinore[2]; dhe në konceptin e identitetit të një objekti, i cili mund të jetë dëmtuar ose jetërsuar, si pasojë e ndërhyrjeve të vona, herë të pafajshme e herë të qëllimshme, madje ndonjëherë që kanë synuar rishkrimin ose shtrembërimin e së vërtetës historike.

Filozofia pas këtyre premisave është se çdo objekt (entitet) ka një identitet të vetin specifik, i cili gjendet zakonisht i depozituar në të kaluarën dhe në interpretimin historik të kësaj të kaluare; dhe politikat kulturore publike në bashkëkohësi, sidomos ato që mbulojnë traditën dhe ruajtjen e saj, e kanë për detyrë madje për mision që ta mirëmbajnë këtë identitet, duke e mbrojtur si nga entropia, ashtu edhe nga manipulimet.

Dëgjojmë të thuhet: kthimi në identitet i Kalasë në Elbasan. Çfarë do të thotë kjo pikërisht?[3] Kalaja në Elbasan ka historinë e vet, e cila me gjasë nis që me ndërtimin e saj prej osmanëve, në shekullin XV. Por “identiteti” i kalasë nuk mund të ndahet nga historia e Elbasanit në shekuj dhe nga historia e komuniteteve që kanë jetuar atje dhe e kanë përdorur hapësirën e kalasë sipas interesave të tyre.

Kthimi në identitet është predikuar edhe për ndërtimet e mëdha të arkitektëve italianë në Tiranë, në vitet 1930-1940 – nga kompleksi i ministrive, te hotel Dajti, kryeministria dhe ndërtesat te sheshi Nënë Tereza. Në këtë rast, është lënë të kuptohet se operacioni ka të bëjë me restaurimin jo vetëm të ndërtesave, por edhe të vetë qëllimit a vizionit origjinal të arkitektit, duke kundërshtuar mballomat, shtrembërimet dhe orvatjet për prishjen e atij vizioni.

Hamami i Krujës, i kthyer në identitet.

Çfarë është pra identiteti, ku kërkojmë të kthehemi? Destinimi fillestar i objektit, historia e tij, një fazë e caktuar e kësaj historie, apo plani që kish në mendje arkitekti që e projektoi apo qëllimi që kërkonte të arrinte administratori që e promovoi a e miratoi?

Një shembull domethënës është kthimi në identitet i Hamamit të Krujës, i cili u restaurua edhe nga pikëpamja funksionale – çfarë do të thotë se synimi i operacionit[4] ishte edhe “rivënia e objektit në funksionim” (këtë disa e kanë quajtur rivitalizim ose rijetësim). Kritikave të shumta nga publiku dhe specialistët, për denatyrim të një rrënoje historike, restauratorja Lejla Hadziç iu përgjigj atëherë edhe me argumentin se, për shtrimin rishtas me pllaka, ish përdorur mermer “i zonës.”[5]

Edhe rrafshimi i stadiumit kombëtar “Qemal Stafa” u shoqërua me një diskurs për kthimin në identitet të fasadës së tij dhe largimin nga kjo fasadë të disa barelieveve me temë sportive të realizmit socialist, të shtuara më vonë. Ideja ishte se kjo fasadë, e çmontuar gur pas guri dhe tani e stivuar në ndonjë magazinë të shtetit, do të rikthehet e trupëzuar në stadiumin e ri, në formën e një shenje ose instalacioni. Në këtë kontekst, identiteti i saj do të shkëputet nga historia e stadiumit të mëparshëm dhe e futbollit shqiptar.

Nuk ka dyshim që, shpesh, kërkesa për kthim në identitet ka të bëjë me restaurimin, ose riparimin e dëmtimeve të një objekti për shkak të vjetrimit, ose të mos-mirëmbajtjes, ose të ndërhyrjeve abuzive e kështu me radhë.

Për shembull, kthimi në identitet i Kalasë së Gjirokastrës ka konsistuar në një kompleks ndërhyrjesh për të ndrequr dëmtimet e mëparshme në kala, për të parandaluar dëmtimet e reja, dhe për ta bërë objektin më të këndshëm e më mikpritës për turistët, vizitorët e tjerë dhe aktivitetet që zhvillohen në të.

Në këtë rast, nuk kemi të bëjmë me rikthim të identitetit të Kalasë si burg otoman, ose si garnizon ushtarak ose si fortifikim për mbrojtjen e qytetit; por vetëm me një restaurim të rolit të saj si krye-shenjë e së shkuarës, ose kohë të materializuar në gur; i cili është një rol imagjinar, por që tashmë është funksionalizuar krejtësisht.

Për shumë nga ne, identiteti i sotëm i Kalasë është thjesht vjetërsia, ose të qenit një rrënojë madhështore, simbol i Gjirokastrës në kohë.

Por nëse është kështu, atëherë mund të pyetet se kur pikërisht e fitoi Kalaja e Gjirokastrës këtë identitet që ka sot; dhe të ngecim pastaj në sofistikën e teorive të konservimit dhe të restaurimit.[6]

Hipoteza që identiteti i një objekti i ka rrënjët në fillimet, ose në origjinën e tij nuk qëndron gjithnjë. Kështu, është folur për kthim në identitet të Pallatit të Kulturës në Përmet, me gjithë pretendimet e palës tjetër, se ai objekt i përkiste KOASH-it.

Edhe këtu, konceptet e kthimit dhe të identitetit nuk ndihmuan për zgjidhjen e konfliktit, përkundrazi; aq më tepër që grupe interesash të ndryshme gjithnjë do ta perceptojnë identitetin ndryshe, në pajtim me identitetet e tyre.

Problematik është edhe vetë operacioni i kthimit, madje jashtë kontekstit të diskursit identitar – siç është rasti i kthimit të pronës. Edhe këtu, një jetërsim që ka ndodhur në histori dhe që tani i përket së shkuarës, synohet të zhbëhet nëpërmjet një akti i cili e shpërfill përmasën kohore, duke e trajtuar historinë vetë si storyboard të një filmi a narracioni çfarëdo.

Natyrisht, institucionet nuk e shohin gjithnjë të udhës të shpjegojnë se çfarë kanë parasysh me kthim në identitet, kur ndërhyjnë në objekte dhe struktura ekzistuese – a thua se çdo kthim në një gjendje të mëparshme është vetvetiu i përligjur, edhe moralisht edhe kulturorisht.[7]

Ka një tjetër premisë këtu, që nuk artikulohet por që zakonisht pranohet në heshtje; dhe pikërisht që çdo modifikim në rrjedhë të kohës ka ndikim negativ ndaj esencës së objektit ose strukturës[8], prandaj duhet kthyer mbrapsht, në emër të ruajtjes së identitetit; çfarë bie haptazi në kontradiktë me identitetin e perceptuar në bashkëkohësi.[9]

Për ta ilustruar këtë ide, le të marrim Koloseun në Romë – identiteti i këtij monumenti sot i ruan disa tipare të identitetit origjinal, meqë vizitorët e kuptojnë dhe e mbajnë parasysh se është fjala për një stadium ose arenë. Megjithatë, Koloseu ka sot për identitet kryesor të shënjojë Romën antike, si rrënojë dhe monument; dhe çdo restaurim që i bëhet, synon që t’ia mbrojë këtë identitet të ri, jo atë të origjinës.

I njëjti koncept e bën sot krejt të pranueshëm një koncert rock-u te Terme di Caracalla, të cilat kanë funksionuar si banja termale dhe palestra në lashtësi; sepse destinimi i tyre origjinal tashmë nuk ngre më peshë, në raport me funksionin e tyre si shenja monumentale të Romës së dikurshme.

Çfarë kuptimi ka të flasësh për kthim në identitet të Parkut të Liqenit, në Tiranë; në një kohë që ndërhyrjet e shumta në këtë hapësirë, shkeljet, betonizimet, asfaltimet dhe ri-përvetësimet, janë integruar tashmë në identitetin e zonës? Edhe sikur të mos ish bërë asgjë fare në Park gjatë këtyre 30 vjetëve të fundit, a nuk do të hynte identiteti i tij në krizë, vetëm e vetëm në raport me përmbysjet urbane dhe njerëzore në kryeqytetin përbri?

Vetë identiteti i Tiranës mund të artikulohet më mirë në kohë, se në hapësirë; meqë origjinat e qytetit janë në kulturën dhe urbanistikën osmane, mbi të cilën u shtresuan ndikimet e mëpasme, edhe italiane (fashiste), edhe sovjetike, edhe nacional-autarkike. Bashkëjetesa, brenda një hapësire të kufizuar, e objekteve të tilla si kompleksi i ministrive, Pallati i Kulturës, Galeria e Arteve, Hotel Dajti, Piramida, Hotel Rogner-i, Kryeministria, Pallati i Kongreseve dhe kompleksi i sheshit “Nënë Tereza” mund të kombinohet në një sintaksë identitare vetëm po të zgjedhim një perspektivë kohore, ose diakronike. Në këtë vështrim, çdo diskurs për kthim në identitet të një hapësire ose objekti të veçantë në Tiranë do të ishte, në vetvete, absurd; meqë në një kontekst urban kaq të ngjeshur sa ai i kryeqytetit, çdo identitet është para së gjithash relacional.

U fol për kthim në identitet edhe kur u lyen me bojë disa ndërtesa të njohura në Tiranë – si ministritë, ose edhe Liceu Artistik.[10] Për Liceun, identiteti kish të bënte edhe me imazhin e ruajtur prej një brezi të caktuar që ishte shkolluar atje – sërish kthim mbrapa në kohë, por deri në origjinë të kujtimit, jo të objektit.

Një operacion nostalgjik – ose diçka pa interes për publikun e gjerë dhe qytetarët; ku më shumë se kthim në identitet, kemi të bëjmë me një amarcord, ose vullnetin adoleshent të brezit të sotëm në pushtet për ta populluar hapësirën me imazhe të kujtesës së vet (edhe kjo një mënyrë për të lënë gjurmë në histori).

Diskurs më vete është ai për pazaret tradicionale të disa qyteteve – si Pazari i Ri në Tiranë, dhe Pazari i Korçës. Në Tiranë, kthimi kish të bënte me destinacionin e një hapësire urbane, jo me ndonjë restaurim të ndërtesave. Në Korçë, lexoj se kanë dalë probleme me bizneset që tani lejohen të ushtrojnë aktivitetin në atë hapësirë (aktorët që lejohet të luajnë në skenën e re). Gjithsesi, identiteti i restauruar i këtyre pazareve mbetet i brendashkruar në hapësirën diskursive – ose në ruajtjen e emrit të tyre si “pazare”.

Deri edhe rindërtimi i sheshit Skënderbej në Tiranë tani së fundi është prezantuar jo rrallë si kthim në identitet – pa çka se atij sheshi pak i ka mbetur nga identiteti i dikurshëm (duhet thënë: nga identitetet e dikurshme); madje edhe po ta nisim numërimin e viteve nga vendosja aty e statujës së Skënderbeut (1968).

Nuk më duket e përligjur, megjithatë, të quhet kthim në identitet çdo ndërhyrje – ndonjëherë madje subjektive dhe kozmetike – në qendrat e qyteteve; dhe që mund të jetë e dëshirueshme, madje e lavdërueshme, pa qenë nevoja për etiketime dhe diskurse identitare.[11]

Për ironi, shumë ndërhyrje të Rilindjes Urbane në këto qendra, duke filluar nga kulla e re në Korçë, janë akuzuar për cenim të identitetit urban. Sërish, diskursi identitar nuk çon veçse në rrugë pa krye, gjithë gropa kundërthëniesh.

Zakonisht, ky diskurs shpesh bosh për identitetet ka të bëjë me zhvillimin e ekonomisë së turizmit; ose me vullnetin politik për t’i bërë qytetet në Shqipëri dhe objekte të caktuara me vlerë historike dhe arkeologjike që gjenden atje tërheqëse për turistët dhe vizitorët që shpenzojnë atje para; meqë këta të fundit pritet që të duan të kombinojnë zhvendosjen në hapësirë me një zhvendosje në kohë.[12]

Presupozimi këtu është se turistët do t’i tërheqë diçka e vjetër dhe autentike[13]; edhe kur vjetërsia është thjesht e inskenuar, ose efekt i një artificialiteti të studiuar.[14]

Teksa identiteti i objekteve fetishizohet, duke u nxjerrë nga historia dhe rrjedha e kohës, objektet vetë obsesivisht zëvendësohen me imazhet e tyre: ja një filozofi që, e vënë në praktikë, që nuk mund të prodhojë veçse eksperienca skizofrenike.

(c) Peizazhe të fjalës.

 


[1] Për shumë vizitorë, ajo kala – si edhe kala të tjera të shpërndara poshtë e lart në Shqipëri – shërben thjesht si monument i së shkuarës, ose i vjetërsisë; pse të paktë janë ata që mund ta ankorojnë në kalendarin historik ose ta lidhin me beteja, pushtues dhe çlirues të caktuar. Madje për një kategori vizitorësh vendas, çdo kala i referohet njëfarësoj Skënderbeut – edhe pse gjithnjë në mënyrë abstrakte.

[2] E cila zhvendosje vjen si reagim ndaj një largimi të mëparshëm nga identiteti, ose një orvatjeje për braktisjen dhe zëvendësimin e tij me një identitet tjetër, tanimë të padëshirueshëm.

[3] E pyes këtë pavarësisht nga çfarë kanë pasur në mend ata që e kanë thënë; sepse dua të provoj, mes të tjerash, që shprehja “kthim në identitet” e ka humbur kuptimin.

[4] Të mbështetur nga një organizatë ndërkombëtare.

[5] Të njëjtin fetishizim të origjinës së materialeve e kemi dëgjuar edhe për pllakat e sheshit të rindërtuar Skënderbej në Tiranë, për të cilat është thënë se janë sjellë nga vise të ndryshme ku jetojnë shqiptarët.

[6] Aq më tepër që do të na duhet pastaj të argumentojmë se pse identiteti që ka sot Kalaja e Gjirokastrës, ose çdo objekt tjetër i ngjashëm, për ne ka aq vlerë sa të meritojë ndërhyrje, ndonjëherë të pakthyeshme, në vetë materialitetin e objektit. Tek e fundit, adhurimi i rrënojave ka edhe ai vetë natyrë historike, ose “identitetin” përkatës.

[7] Shpesh këto ndërhyrje shoqërohen edhe me investime të konsiderueshme të fondeve publike; por edhe kur shpenzimet përballohen prej “të huajve”, interesat financiare janë gjithnjë agresivisht të pranishëm.

[8] Kjo do të ishte një formë e esencializmit; të cilën e gjen të shprehur edhe atëherë kur flitet për kthim në identitet të shqiptarëve myslimanë, nëpërmjet konvertimit të tyre në të krishterë (ose në “fenë e të parëve”).

[9] Këtu nuk është vendi të diskutohet pse identiteti – si i tillë – u dashka ruajtur me çdo kusht.

[10] Paradoksalisht, lyerja me bojë e shumë ndërtesave në Tiranë nga ish-kryebashkiaku Rama shërbeu për t’i dhënë kryeqytetit një identitet të ndryshëm nga ai që kish trashëguar prej periudhës totalitare; edhe pse kjo u arrit nëpërmjet makijazhit ose maskimit. Sërish, suksesi i këtij operacioni plastik konfirmon idenë time, se identiteti i objekteve dhe i strukturave është më shumë çështje perceptimi; meqë pako gjë ndryshoi në ndërtesat e pikturuara rishtas, përtej fasadave.

[11] Përkundrazi, gjithnjë është dashur një diskutim i hapët për mënyrat e restaurimit, me pjesëmarrjen e grupeve të interesit dhe përfaqësuesve të komuniteteve; aq më tepër nuk ka një mënyrë të vetme, për ta restauruar një objekt.

[12] Kështu, restaurimi i urës së lëvizshme mbi Bunë iu prezantua publikut si “kthim në identitet dhe atraksion turistik.” E njëjta gjuhë është përdorur edhe për haremllëkun e Beratit, ishullin e Ksamilit, pyllin e fazanëve në Maliq, xhaminë e Gjin Aleksit në Delvinë (të cilën po duan ta shndërrojnë në “Butrintin e trashëgimisë fetare” në jug të vendit), Kafen e Madhe në Shkodër, etj. Të gjitha këto ndërhyrje të dobishme, me siguri të nevojshme dhe të mirëpritura nga banorët vendës dhe operatorët turistikë, janë shënjuar pastaj me etiketën e kthimit në identitet, si për të turbulluar ujërat; kushedi edhe për ta përdorur pastaj, të njëjtën etiketë, për operacione të tjera, më pak të kthjellëta.

[13] Edhe pse nuk më duket që të jetë vënë re shumë, është e vështirë, në mos e pamundur, që të pajtohet ky komodifikim i historisë së Shqipërisë nëpërmjet përpunimit të rrënojave dhe versionit të historisë së shqiptarëve që kanë adoptuar dhe kultivojnë kombëtaristët.

[14] Ironikisht, përfshirja e këtyre objekteve arkeologjike a historike – të ruajtura a të restauruara qofshin – në itineraret turistike, i ekspozon ato shumëfish ndaj dëmtimeve dhe rrënimit.

MISTIFIKIME DHE FIASKO

Poet amerikan, përkthyes dhe kryeredaktor i New Poetry in Translation, Brian Sneeden nga Universiteti i Connecticut-it ishte ftuar në Festivalin e Letërsisë në Orllan të Kosovës, për çka edhe shkroi përshtypjet dhe përsiatjet në World Literature Today.

Gjatë tri ditëve të Festivalit, ai pati mundësi të bisedonte gjërë e gjatë me mikpritësit e vet dhe me poetë e kolegë të tjerë nga Kosova dhe Shqipëria. Disa nga të dhënat që mblodhi kësisoj, Sneeden i ka përcjellë edhe në esenë e vet; dhe pasaktësitë tij të habitshme më bënë që të ulem e t’i shkruaj këto dy rreshta.

Autori e pranon vetë se, para se të shkonte në Kosovë, nuk dinte pothuajse asgjë për shqiptarët e Ballkanit, përveç ca platitudave që kish dëgjuar në mediat amerikane. Prandaj disa pohime të tij në ese ose pasqyrojnë informacionet që ia kanë blatuar miqtë e vet, ose janë thjesht keqkuptime, për shkak edhe të vështirësive gjuhësore.

Se ç’mendon Sneeden-i për çështje të ndryshme të kulturës shqiptare, kjo nuk ngre peshë; por se çfarë po u themi të huajve, ndonjëherë edhe shumë dashamirës, për t’i bërë pjesë të cic-miceve tona, kjo meriton të vihet në dukje.

Në ese flitet, mes të tjerash, për poezinë epike shqip, dhe këtu autori kujdeset të vërejë se

Dialekti geg, me fonologjinë e vet morfike dhe mbylltoret e shumta palatale, ishte përcjellësi ideal për poemat e gjata, në vargje formulaike, të tilla si e padatuara “Balladë e Konstandinit dhe Doruntinës.”

(The Gheg dialect, with its morphic phonology and abundant palatal stops, was an ideal conduit for the long, formulaic verse poems such as the undated “The Ballad of Constantin and Doruntine.”)

Nuk po e kuptoj mirë se çfarë kërkon të thotë Sneeden-i për fonologjinë dhe fonetikën e gegërishtes; sikurse nuk kuptoj ç’lidhje kanë karakteristikat fonetike të këtij dialekti me përhapjen e eposit në Veri (troç – ato që thotë ai po më duken budallallëqe); por kam frikë se balada e Konstandinit dhe Doruntinës, që ky e sjell si shembull “poemash me vargje formulaike”, nuk është tipike për eposin dhe sidomos nuk u përket gegëve (siç e gjej te Çabej[1], Konstantini dhe Doruntina janë personazhet e versionit arbëresh; ku emri i vajzës del më shpesh si GarentinaDoruntina e ka Skiroi; gjetiu në Toskëri, vajza del me emrin Dhoqina; në gegërishte ndeshet të paktën një simotër e baladës, e përshtatur për mjedisin e Eposit të Kreshnikëve[2]).

Sneeden-i nuk ndalet me kaq. Në vitet 1950, thotë ai, përdorimi i gegërishtes në të folur ose në të shkruar u kriminalizua nga diktatori komunist Enver Hoxha, me pretekstin e nevojës për të zgjidhur ndarjen gjuhësore mes dialektit toskë të jugut dhe dialektit gegë të veriut.

(In the 1950s, the use of Gheg in speech or in writing was made a criminal offense by Albanian Communist dictator Enver Hoxha, under the guise of resolving the lingual divide between the southern Tosk dialect and the northern Gheg dialect.)

Gjithnjë sipas tij, poeti Primo Shllaku i paska thënë se “Gegërishtja u ndalua në atë mënyrë siç u ndalua fjala e lirë.” (“Gheg was banned the way free speech was banned.”)

Prekëse, por edhe e gjitha e gabuar; madje aq e gabuar, sa të krijojë një imazh të shtrembër dhe mashtrues, për çfarë ndodhi me gegërishten gjatë viteve të regjimit totalitar.

Pikë së pari, autori – dhe ndoshta informatorët e tij – nuk kujdesen të bëjnë dallim midis dialektit gegë dhe variantit letrar gegë; ishte i dyti që u luftua derisa u hesht, jo dialekti vetë. Dialekti nuk ka nevojë të shkruhet, që të mbetet gjallë – dhe në vetvete nuk ka qenë kurrë i rrezikuar nga standardizimi, as mund të kish qenë, gjatë viteve të imponimit të shqipes së njësuar me bazë toskërishten.

Edhe më i pagjasë është pohimi se përdorimi i gegërishtes, “në të folur dhe në të shkruar”, u shpall si krim (was made into a criminal offense) nga diktatori komunist Enver Hoxha: kjo nuk është dokumentuar gjëkundi dhe nuk i përgjigjet historisë.

Dhe aq më pak mund të ketë ndodhur kështu në vitet 1950. Kujtoj këtu se në vitin 1952, në dy konferencat shkencore të mirënjohura, që u mbajtën për shqipen letrare[3], kur u pranua madje u sanksionua përdorimi i toskërishtes letrare në shtet, në administratë, në shtyp dhe në tekstet shkollore; kishte autoritete si A. Xhuvani dhe E. Çabej që deklaronin haptazi se “Gjuha letrare e vetme është e mundur vetëm si gjuhë zyrtare” dhe se “shkrimtarët mund të vazhdojnë të shkruajnë në dialektin e tyre.” Madje Çabej nuk e gjente fatkeqe që “shqiptarët nuk e shkruanin të gjithë gjuhën e tyre në një trajtë, por me dy forma dialektore të ndryshme”; ndërsa Xhuvani propozonte që të mos futej toskërishtja në shkollat fillore të zonave mbi Shkumbin, duke vazhduar (gegërisht) se “jam i mendimit se brezi i sotëm intelektual duhet të shkruejë në dialektin e vet, që të mund të nxjerrë ndonjë prodhim me vlerë, e të mos i vihet ndalesë përdorimit të gegënishtes në shtyp e në prodhime letrare.”

Edhe Rregullat e drejtshkrimit të shqipes të botuara në vitin 1956 bazoheshin vërtet në toskërishten letrare, por ofronin të dhëna – në formë shënimesh në fund të faqes – edhe për drejtshkrimin e gegërishtes, çfarë provon se gegërishtja në atë kohë jo vetëm shkruhej, por edhe kishte interesim institucional që të shkruhej mirë.[4]

Në fakt, kushdo mund të verifikojë se, në veprat letrare të botuara rishtas në Shqipëri pas vitit 1952 (d.m.th. jo në ribotime të letërsisë së traditës), gegërishtja u shkrua pak a shumë lirisht deri në fund të viteve 1960 – mjaft të përmend këtu autorë të mirënjohur si Kolë Jakova dhe Llazar Siliqi ose përkthyes si Gjon Shllaku (“Iliada”) dhe Pashko Gjeçi; pa përmendur pastaj përdorimin e saj në teatër, në estradë dhe në tekstet e këngëve.[5]

Te “Politika e gjuhës në Shqipninë socialiste”, edhe Arshi Pipa, duke iu referuar periudhës para Kongresit të Drejtshkrimit në 1972, shkruan se:

Qysh herët, kah 1952, Lidhja e Shkrimtarëve vendosi që botimet të delnin vetëm në tosknisht. Gegnishtja letrare u ngushtue vetëm në sferën e letërsisë artistike, e cila vazhdoi të lejohej, nësa vazhdonte me humbë terren.[6]

Pipa ka të drejtë kur shton se “Revolucioni kultural shqiptar (1966-1969) i zhduku edhe gjurmët e fundit të gegnishtes”[7]; por gabon në pohimin se deri atëherë “gegnishtja letrare” lejohej vetëm në sferën e letërsisë artistike; ose me dashje, ose ngaqë nuk e njeh literaturën. Në fakt, Rexhep Ismajli, në veprën e cituar, citon dy autorë të njohur tekstesh jo me natyrë letrare-artistike, Qemal Haxhihasanin dhe Jup Kastratin, të cilët botonin artikuj studimorë në gegërisht, në vitet 1955, përkatësisht 1956. Kushdo që ka interes, mund të gjejë edhe shembuj të tjerë botimesh shkencore në variantin letrar geg, në revistat e asaj kohe.

Atëherë si duhet ta kuptojmë këtë që i paska thënë Primo Shllaku Sneeden-it, dhe pikërisht që “Gegërishtja u ndalua në atë mënyrë siç u ndalua fjala e lirë”? Një interpretim është që Sneeden-i autor i ka dhënë vetes ca liri të tepërt, ngaqë nuk e ka marrë vesh çfarë i ka thënë Shllaku, për shkak të padijes së vet bazë të kompensuar nga entuziazmi, ose ngaqë Shllaku nuk ia ka thënë mirë në anglishte; një interpretim tjetër është që Shllaku mund t’i ketë zbukuruar dhe dramatizuar pak gjërat, ose edhe thjeshtuar, aq sa të mund t’i kuptonte edhe edhe një profan si Sneeden-i; një interpretim i tretë, është që Shllaku ashtu kujton vërtet.

Mirëpo pohimi vetë është i pambrojtshëm. Sepse flet për “gegërishten”, term që përfshin edhe dialektin edhe variantin letrar; dhe i pari nuk u ndalua kurrë – edhe pse përdorimi i tij në kontekste formale erdhi duke u kufizuar dhe stigmatizuar, sa kohë që në shkolla mësohej vetëm toskërishtja letrare dhe sa kohë që standardi filloi të shënjonte edhe seriozitet dhe kompetencë; sepse lë të kuptohet sikur përdorimi i gegërishtes u kriminalizua, gjë që e formuluar kështu nuk është e vërtetë, sikurse mund të provohet lehtë; meqë me qindra (në mos mijëra) vetë janë dënuar, në Shqipëri, “për një fjalë goje”, por nuk më rezulton të jetë dënuar kush, dhe aq më pak me gjyq, ngaqë ka folur ose ka shkruar gegërisht.

Gegërishtja letrare, ose variantet letrare të gegërishtes (shkodranishtja, elbasanishtja, deri diku edhe kosovarishtja) u mënjanuan nga përdorimi, por me metoda të tërthorta: duke dekurajuar shkrimin rishtas të gegërishtes letrare, duke ndaluar për arsye politike dhe ideologjike veprat themelore të kulturës së bashkëlidhur me gegërishten e shkruar – si ato të Fishtës; duke nxjerrë jashtë ligjit Kishën Katolike dhe krejt sistemin e produksionit kulturor që orbitonte rreth Kishës; duke mos u dhënë bartësve të dialektit gegë mundësi për të mësuar si të shkruanin gegërishten në shkollë, etj. Brezi i atyre që ishin mësuar të shkruanin gegërishten ose u la të plakej natyrshëm, ose u pengua politikisht, ose iu përshtat situatës së re gjuhësore të imponuar politikisht; në një kohë që brezi i ri, i edukuar në shkollat e regjimit, nuk shkruante dot gegërishte edhe të donte, sepse nuk dinte si. Ndryshe nga e folmja amtare, që nuk ka nevojë të mësohet në shkollë, varianti letrar i shkruar duhet mësuar, si çdo teknikë tjetër. Me fjalë të tjera, varianteve letrare të gegërishtes iu prenë rrënjët kulturore, më parë në Shqipëri, më pas edhe në Kosovë.

Çfarë ka ndodhur me Sneeden-in në Kosovë është një kombinim total i injorancës me keqkuptimin dhe dizinformimin; për fat të keq, shumë prej nesh ndihen gati “të detyruar” t’u thonë të huajve budallallëqe, sa herë që këta tregojnë interes për punët tona. Dhe kjo po ndodh aq sistematikisht, sa është vështirë që mistifikime të tilla t’ia faturosh vetëm kontekstit të komunikimit dhe mungesës së një gjuhe të përbashkët “kulturore.”

(c) Peizazhe të fjalës


[1] Te “Kënga e Lenorës në poezinë popullore shqiptare,” botuar për herë të parë në vitin 1934.

[2] Vetë Çabej, në artikullin e lartcituar, ka mbledhur një version të kënduar nga bariu Vad Marashi prej Berishe në Pukë, ku personazhi kryesor del me emrin Halil. Nuk jam në gjendje të them nëse ka variante të tjera të kësaj balade në zonat e gegërishtes; por gjithsesi nuk besoj që ato të përdorin emrat Konstantini dhe Doruntina.

[3] Pati dy sesione të tilla, të cilat u mbajtën në vazhdën e botimit të artikujve të Stalinit për çështjet e gjuhësisë. I pari, në janar të vitit 1952, u kushtohej ideve të Stalinit; i dyti, në shtator të vitit 1952, u kushtohej çështjeve të gjuhës letrare kombëtare. Një përmbledhje të gjerë të këtyre sesioneve, së cilës i referohem edhe gjetiu në këtë material, e kam gjetur te Rexhep Ismajli, Gjuhë standarde dhe histori identitetesh, ASHH, Tiranë 2005, f. 108-142.

[4] Te Historia e standardizimit të shqipes, SHBLSH e re, 2010, Bahri Beci shkruan se konferencat e vitit 1952 nuk arritën të përligjin zyrtarisht sanksionimin administrativ të toskërishtes letrare, për shkak edhe të kundërshtimeve të Xhuvanit dhe të Çabejt, por edhe të një hezitimi të shprehur nga përfaqësuesi i shkencës gjuhësore sovjetike në Konferencë, V.P. Suhatin, i cili theksoi se “pa materiale linguistike të përpunuara mirë, zgjidhja përfundimtare e çështjes së dialektit bazë të gjuhës letrare nuk do të ishte bindëse dhe prandaj do të ishte e parakohshme” (f. 162-163).

[5] Natyrisht, gegërishtja letrare në Kosovë ka ndjekur një rrugë tjetër zhvillimi, që do të mbetet jashtë këtyre përsiatjeve.

[6] Botimet Princi, Tiranë 2010, f. 34. Përkthimi nga origjinali në anglisht është i Primo Shllakut.

[7] Po aty, f. 35.

I VDEKURI I GJALLË

Jerome Charyn, në librin biografik Savage Shorthand (Random House, 2005) tregon një histori të çuditshme për shkrimtarin e njohur sovjetik Isaak Babel (1894-1940), viktimë të terrorit stalinist.

Babeli u afirmua herët si shkrimtar klasi me tregimet e tij, ku përshkruante kozakët e Budjonit, luftën polako-sovjetike të vitit 1920 dhe jetën e hebrenjve në geton e Odessa-s; dhe që iu vlerësuan lart për prozën e shkëlqyer.

Mik dhe protégé i Gorkit, shumë shpejt fitoi privilegje që, në Bashkimin Sovjetik, u rezervoheshin shkrimtarëve të regjimit; megjithëse gruaja e tij e parë dhe vajza i kishin emigruar ndërkohë në Paris.

Dikur në vitet 1930, hyri në një lidhje pasioni me Yevgenia Freigenberg-un, përkthyese dhe groupie shkrimtarësh; lidhje që e vazhdoi edhe pasi kjo u martua me një zyrtar të lartë të NKDV-së sovjetike (pararendëses së KGB-së) – Jezhovin.

Në të njëjtën kohë, haptazi bashkëjetonte me një inxhiniere, Antonina Pirozhkovën.

Pasi e ndihmoi Stalinin të hiqte qafe krejt gardën e vjetër të bolshevikëve, Jezhovit vetë i perëndoi ylli, për t’u zëvendësuar nga Beria. E arrestuan në prill të vitit 1939 dhe e pushkatuan në shkurt të vitit 1940 – por pushkatimi u mbajt sekret deri të paktën në vitin 1948.

Kur ende në hetuesi, Jezhovi pranoi se edhe Babeli, i dashuri i gruas së tij dhe mysafir i rregullt në sallonin e tij letrar, kish marrë pjesë në veprimtari spiunazhi. Pas kësaj akuze edhe Babelin e arrestuan, në 15 maj 1939. Besohet se pas disa muajsh marrjeje në pyetje dhe torturash, ku ai pohoi gjithçka që i kërkuan dhe pastaj e mohoi sërish, ia bënë gjyqin shpejt e shpejt, në një apartament privat të vetë Berias, për ta dënuar me vdekje.

Fotoja e Babelit në polici, natën e arrestimit.

E pushkatuan në 27 janar 1940 dhe trupi i tij përfundoi në të njëjtin varr të përbashkët, ku kishin hedhur më parë edhe trupin e Jezhovit dhe të viktimave të tjera të spastrimeve. Për t’u shënuar se, vetëm pak hapa larg, u varros edhe e dashura e Babelit dhe gruaja e Jezhovit, Yevgenia, që pat vrarë veten kur ishte shtruar me forcë në një çmendinë.

Antonina, me të cilën Babeli kish bashkëjetuar për shumë vjet, madje kish edhe një fëmijë, tregon se, pas arrestimit të shkrimtarit, ajo gjithnjë ndjeu se dikush – në skalionet më të larta të pushtetit – po kujdesej për të dita-ditës.

Ekzekutimi u mbajt gjithsesi sekret, deri në fund të vitit 1954.

Në 1940, një nga prokurorët ushtarakë i pat thënë se Babelin e kishin dënuar dhjetë vjet punë të detyruar, pa të drejtë korrespondence; që nga ajo kohë, çdo përpjekje e Antoninës për të mësuar diçka më shumë për fatin e tij, merrte gjithnjë të njëjtën përgjigje “Gjallë e shëndoshë, në një kamp pune.”

Madje, siç tregon Charyn-i, policia sekrete filloi t’i dërgonte inxhinieres ish-të dënuar politikë (zek) në shtëpi, të cilët i rrëfenin se, gjatë transferimeve të tyre nga një kamp pune në tjetrin, e kishin takuar Babelin.

Në vitin 1955, një koleg i Babelit që kish shërbyer si kujdestar në një kamp pune në Siberi, i rrëfeu Antoninës se ai dhe Babeli patën qenë miq për një farë kohe; dhe se të burgosurit i kishin qepur Babelit “një pelerinë shajaku me ngjyrë të gjelbër të errët, që ai e mbante rregullisht…” dhe se “Babeli kish dhomën e vet në kamp dhe nuk e detyronte kush që të punonte, prandaj ish në gjendje që të shkruante lirisht.”

Sipas këtij “miku”, dhoma e Babelit ishte ngjitur me dhomën e kujdestarit, me një ballkon të përbashkët. Nëna e këtij gatuante byreçka me mish për shkrimtarin… dhe, më në fund, Babeli kish vdekur nga një atak në zemër, në “divanin e mikut të vet, prej vinili të zi.”

Arsyet e këtij konstruksioni përrallor nuk kuptohen dot mirë: pse duhej të robëtohej kështu Cheka, për të mbajtur gjallë një gënjeshtër, në një kohë që fati i qindra mijëra të tjerëve të burgosur politikë në Bashkimin Sovjetik dihej botërisht?

Por ka edhe më. Siç tregon Charyn-i, gruaja e parë e Babelit, Zhenja, jetonte në Francë prej kohësh, së bashku me të bijën, Natashën. Babeli i kish takuar ato disa herë madje kish ndenjur me to gjatë, gjatë vizitave të tij të shpeshta në Paris – por nuk ishte bindur që të vendosej atje, dhe as ua kish mbushur dot mendjen që ta ndiqnin nga pas, në Bashkimin Sovjetik.

Gjithnjë në Francë, Zhenja – që ishte hebreje – i mbijetoi pushtimit nazist, duke u vendosur në Niort. Dhe një ditë prej ditësh, në vitin 1946 (vitet kanë rëndësi të madhe në këtë histori) i vjen lajmi në Niort se Ilia Ehrenburgu, një shkrimtar i mirënjohur sovjetik, beniamin i pushtetit dhe i paprekur nga spastrimet e viteve 1930, donte të takohej me të në Paris.

Ashtu takohen, dhe Ehrenburgu i thotë se Babeli ishte ende gjallë, e kish kaluar kohën e luftës në internim, dhe tani jetonte nën mbikëqyrje, por jo larg Moskës.

Sikur të mos mjaftonte kjo, edhe të tjerë të panjohur zunë t’i dilnin Zhenjës përpara në rrugë, për t’i treguar për jetën e Babelit, në burgjet e Siberisë.

Në vitin 1956, Zhenja dhe Ehrenburgu u takuan sërish: këtë herë, shkrimtari “i madh”, kanakar njëditëzaj i Stalinit dhe më pas i Hrushovit, i tha se Babeli ishte rehabilituar krejt në Bashkimin Sovjetik dhe nuk konsiderohej më armik i popullit; dhe se emri i tij ishte rishfaqur në publik; dhe i kërkoi pastaj të nënshkruante një dokument për të vërtetuar se ajo dhe Babeli ishin divorcuar, para Luftës.[1]

Në momentin e këtij takimi të dytë, Zhenja me siguri do ta ketë ditur që Babeli kish vdekur (meqë Hrushovi pat botuar tashmë, në 1954, një dokument zyrtar që e certifikonte këtë).

Megjithatë, përpjekjet shumëvjeçare, për ta mbajtur të fshehtë pushkatimin e Babelit, nga një shtet që s’e kish për gjë të pranonte pushkatimin e Zinovievit, Kamenevit dhe Bukharinit – të gjithë bolshevikë të vjetër dhe miq të ngushtë të Leninit – nuk kuptohen mirë.

Charyn jep në thelb dy shpjegime: ose Stalini nuk donte që të njihej, në publik, si një udhëheqës që vriste artistët; ose sekreti i detyrohet thjesht inercisë, ose ndonjë programi “të automatizuar” të policisë politike të Moskës.

Sërish, motivet e një operacioni të tillë, me shtrirje nga Bashkimi Sovjetik në Francë, mbeten të pasqaruara. Kujt i interesonte vallë kaq shumë, që Babeli të besohej se ishte ende gjallë, në fund të viteve 1940; ose pasi Bashkimi Sovjetik kish përjetuar tmerret dhe triumfet e Luftës II Botërore?

Por kjo intrigë nuk ka nevojë për t’u shpjeguar, që të mbetet ngjethëse – si histori e një zombifikimi simbolik, në vitet kur jeta e njeriut sovjetik nuk vlente as sa plumbi pas zverkut, që do t’i jepte fund.

(c) Peizazhe të fjalës


Ilia Ehrenburg

[1] Yevgenia (Zhenja) quhej edhe gruaja e parë e Babelit e emigruar në Paris në vitin 1925; edhe e dashura e tij, gruaja e Jezhovit. Me të parën Babeli pati një vajzë, Natalia ose Natasha; ndërsa me Antonina Pirozhkova-n një vajzë tjetër, Lidian. Nuk është e qartë nëse Zhenja e Parisit dinte për bashkëjetesën e të shoqit me inxhinieren Antonina; por kur Ehrenburgu u takua me të në vitin 1955, e pyeti nëse e kish marrë vesh që Babeli, në Bashkimin Sovjetik, kish një grua të dytë, dhe një vajzë. Zhenja e pyeti, me këtë rast, se si e kish emrin kjo vajzë, dhe Ehrenburgu iu përgjigj “Natasha” (jo Lidia; duke e gënjyer, për t’i lënë të kuptonte se Babeli e kish dyzuar jetën e vet deri atje, sa edhe vajzës së dytë t’i vinte të njëjtin emër me të parën). Këtu Zhenja e pështyu në fytyrë të madhin Ehrenburg, dhe pastaj u rrëzua përdhé pa ndjenja. Arsyet pse ky shkrimtar, dikur mik i afërt i Babelit, u përpoq t’ia torturonte gruan e parë, sërish nuk kuptohen mirë.

ENVER EX MACHINA

Një faqe komentesh e një forumi online; fundja edhe e një portali, ku diskutohet për një shqetësim social: sa vetë duhet të ndërhyjnë, që t’i vijë radha atij që sjell në bisedë Enver Hoxhën?

Në formën: Këtyre ua rregullonte mirë Enveri; ose Një gjë e pat bërë mirë Enveri atëherë, ose Enveri kësaj pune i jepte dum brenda natës. E kështu me radhë.

Nostalgji, do të thonë disa; pleq të currufjepsur, do të thonë disa të tjerë. Enveristë të pandreqshëm, do të shtojnë disa të tretë.

Mirëpo Enveri i invokuar si deus ex machina në debatet e sotme nuk është aq vullnet për t’i kthyer mbrapsht akrepat e orës, sa dëshirë për t’i dhënë dëshpërimisht zgjidhje një problemi në dukje të pazgjidhshëm.

Do të thoja: Enveri është ilaçi imagjinar për një të keqe reale.

Më tepër se mall a nevojë për një udhëheqës dhe një model politik tashmë të kapërcyer, është një kategori gramatikore e diskursit social.

Të shpjegohem: në vend që të themi “është rritur kriminaliteti”, themi: “Enveri nuk do ta linte kriminalitetin të rritej kështu.”

Në Itali, në dekadat pas rënies së fashizmit, e kishin zakon të thoshin: “Mussolini non l’avrebbe permesso” – Mussolini nuk do ta kish lejuar. Janë shtuar lypësat në rrugë: Mussolini non l’avrebbe permesso. Kanalizimet nuk punojnë mirë: Mussolini non l’avrebbe permesso. Po hipin njerëzit pa biletë, në autobusin urban: Mussolini…

Nuk është mall, as invokim i udhëheqësit të djeshëm, por formë e zhdrejtë e distancimit të atij që flet, nga një realitet që (atij i duket se) ka shkuar për dreq.

Zakonisht Enveri thirret të zbresë në skenë gjatë një konflikti midis rregullit dhe kaosit: më kozmik se kaq, nuk ka. Në konflikte të tilla, duket sikur rregulli gjithnjë zbythet, përson kolaps, shpërbëhet. Fiton kaosi – sepse ashtu e kërkon edhe ligji i dytë i termodinamikës.

Ose për ta thënë me një frazeologji të shqipes: nuk merr vesh i pari të dytin.

Ku i pari dhe i dyti janë metafora të një principi rregullues, të një renditjeje çfarëdo – të tillë që të mundësojë parashikimin, ose orientimin social.

Pas të parit dhe të dytit, pritet të vijë i treti.

Mirëpo nuk ndodh kështu – sepse edhe këtë herë fitorja i buzëqesh entropisë. Dhe siç do ta thoshte populli (sërish): ujku entropi do.

Këtu vjen koha për Enverin, që të zbritet në skenë nga lart, për të rikthyer rregullin – si parim organizues i realitetit politik.

Dhe Enveri – kjo forcë kozmike – e lufton kaosin nëpërmjet disiplinimit, si një baba mitik, që e komandon universin me instinkt.

Virtyti i këtij heroi të gramatikës politike gjithnjë i referohet dhunës: arrestimit, burgut, poshtërimit, litarit. Disiplinimi që do të ndërmerrte ky deus i ulur në skenë me çikrik nuk do të ishte gjë tjetër, veçse një fantazi e vullnetit të kujt ndihet aq i pafuqishëm para realitetit, sa veç për dhunë mund të fantazojë.

Enveri është tani ekzekutori i fantazive të vulgut.

Njëlloj si Aleksandri, që e pat zgjidhur Nyjen Gordiane duke e goditur me shpatë, edhe lideri i së djeshmes shqiptare thirret që t’i zgjidhë hallet e sotme të “popullit” nëpërmjet arbitraritetit – kështu ndoshta do interpretuar tani edhe vargu i këngës “Enver Hoxha e mprehu shpatën – dhe një herë, o për situatën”.

Kjo sepse “populli”, dhe të gjithë ata që që “flasin nga salla”, besojnë se fajet dhe përgjegjësitë i ka vetë sistemi; dhe prandaj asnjë zgjidhje nuk mund të vijë, përveçse nga jashtë sistemit.

Nuk është ligji që do të na shpëtojë, as ligjshmëria, por vullneti i atij që lejohet të veprojë jashtë ligjit; madje që e ka për mision të veprojë jashtë ligjit.

Një Porsche përshkon me shpejtësi bulevardin, duke rrezikuar të përplasë e të lëndojë fëmijët dhe pleqtë, të hedhë tutje biçiklistët… Duke spërkatur me ujë të qelbur gra të veshura me sqimë, që sapo kanë dalë nga një banket; duke nxjerrë brutalisht nga mpirja mesditore rojen flokëbardhë të bankës…

Një Porsche kalon rrufeshëm përmes qytetit tënd, duke ta ndarë ditën përgjysmë, si me thikë buke.

Ti je aty, sheh dhe dëgjon, murmurit me dhëmbë një sharje por më shumë nga frika, përfytyron aksidentin që nuk ndodhi; dhe reagimi i parë që të vjen, nga thellësitë freudiane të vetes, është ajo fantazi ku ti e qëllon Porsche-n me bazooka.

Si në një film që ke parë, ose një video-lojë që ke luajtur: merr shenjë, tërheq këmbëzën dhe problemi yt, ose e keqja publike, zgjidhet duke u shndërruar në një lëmsh zjarri, tymi dhe zhurme shurdhuese.

Ti nuk fantazon për ndërhyrjen e policisë “që duam”, as për sallën e gjyqit, kodin penal dhe leximin e vendimit nga gjykatësi “i vetinguar”; as dënimin me burg të lehtë ose me kusht; as nevojën që drejtuesi i atij mjeti të ri-edukohet me shpenzime publike dhe t’i rikthehet komunitetit, duke lyer me bojë kangjellat e një institucioni shtetëror; dhe as pyet ku i ka gjetur paratë pronari që e ka blerë dhe nëse i ka paguar apo jo taksat.

Ti veç fantazon për goditjen me bazooka, siç ke fantazuar edhe herë të tjera: zgjidhje e thjeshtë dhe praktikisht universale, për një kategori problemesh përndryshe sfilitëse deri në torturë. Një shkrepje e këmbëzës, dhe kokëçarja e Porsche-s do t’u përcillet specialistëve të hekurishteve.

Mirëpo pastaj dehja nga fantazia të ikën, aq jetëshkurtër sa edhe trullosja pas një thithjeje të fortë të cigares; dhe boshllëkun e mbetur ti e mbush sakaq duke menduar:

Mussolini non l’avrebbe permesso…

Enver nuk do t’i linte këta të livadhisnin kështu…

Edhe ashtu, edhe kështu, ky është sublimimi i një shtyse për një passage à l’acte, ose i një nevoje pothuajse të moralshme për të vepruar.

Duke ndjekur një rrugë të shkurtër, sado të thepisur, por të sprovuar për t’ia rikthyer universit social rregullin dhe qetësinë.

Disiplinimi, që vetëm Enveri, funksion gramatikor i rehabilituar, do të mund ta realizonte; në vendin tënd dhe në emrin tënd.

HISTORI ME BULLGARË

Shkrimtari bullgar Ilko Radev, fitues i një numri mbresëlënës çmimesh ndërkombëtare, njihet në mbarë botën për romanin e tij “Çarshia”, që iu botua në Sofje në 1963 për t’u pritur me indiferencë dhe qortime, por që pastaj u rizbulua pas botimit në frëngjishte nga shtëpia botuese Flammard, në Paris, në vitin 1967 (“Le Marché”). Përkthimin – të gjykuar si magjistral – e pat bërë nominalisht një Svetla Lazarova, e përfolur edhe si e dashura e Radevit: në fakt të dy patën kërkuar në Francë strehim politik në 1965, gjatë një udhëtimi pune të organizuar nga Ministria Bullgare e Kulturës. U dyshua, atëbotë, se përkthimi ishte, në masë të madhe, vepër e të madhit Radev vetë, i cili e zotëronte frëngjishten në mënyrë të shkëlqyer, edhe ngaqë e kish gjuhën e nënës (në kuptimin që nëna e tij ishte me origjinë franceze); dhe fakt është që Lazarova nuk përktheu gjëkafshë tjetër derisa vdiq në 2012; por iu përkushtua e tëra restaurimit të dorëshkrimeve në sllavishten e vjetër kishtare, në Bibliotekën Kombëtare të Francës. Radevi, nga ana e vet, pas romanit tejet të suksesshëm “Çarshia”, shkroi ekskluzivisht në frëngjishte një numër romanësh që nuk e patën fatin e të parit, madje që u gjykuan si të dështuar nga kritika dhe nuk u përkthyen deri as në bullgarishte. Pas vdekjes së tij nga shkaqe natyrore në 1992, dhe vullnetit masiv për ta konsakruar si patriark të letrave bullgare moderne, pati akademikë të cilët seriozisht kërkuan integrimin e origjinalit bullgarisht të atij romani me shtesat, ripunimet, përpunimet dhe redaktimet e versionit frëngjisht tejet superior. U ngrit me këtë rast një komision që përgatiti (ri)botimin kritik bullgar të “Çarshisë”, tashmë filologjikisht korrekt ndaj përkthimit frëngjisht; ky botim “i restauruar” u përshëndet nga elitat kulturore bullgare dhe u përfshi në kurrikulumet e shkollave publike, por përndryshe u prit me indiferencë nga lexuesi. Në Paris, ndërkohë, kur u festua me bujë 30-vjetori i botimit frëngjisht të “Çarshisë”, disa intelektualë publikë përmendën diferencat midis versionit frëng, të mirënjohur e të shumëlexuar, dhe origjinalit bullgarisht, duke kërkuar me urgjencë ripërkthimin për hir të parimit të autenticitetit. Kjo punë ingrate iu besua pastaj polimathit dhe poliglotit dr. Kiril Karavelov, i cili përfitoi edhe një grant të bollshëm nga PEN International; por versioni i ri i romanit në frëngjishte, i botuar sërish nga Flammard, njëzëri u gjykua si totalisht mediokër. Edhe këtë herë, përkthyesja e versionit të parë Svetla Lazarova refuzoi të jepte shpjegime, duke u mjaftuar të vërente se Radevi e kish miratuar tashmë një përkthim të kryeveprës së vet, dhe as ai as bota e letrave nuk kishin nevojë për ndonjë version tjetër. Ata që i krahasuan përkthimet, dhe që nuk ishin pak, konkluduan se diferencat mes teksteve ishin kaq dramatike, sa mund të flitej për dy vepra të ndryshme. Të tjerë, për të kundërshtuar, sollën argumentin se përkthimi në rusishte i “Çarshisë”, i mbështetur në versionin origjinal bullgar, kish fituar tashmë çmimin Pushkin. Këtyre iu vu në dukje se juria e çmimit Pushkin, e përbërë nga një coterie snobësh, pas gjase e kish njohur “Çarshinë” në përkthimin frëngjisht të Lazarovës, meqë ata lloj kritikësh letrarë nuk lexonin kurrë në gjuhën e tyre amtare (rusishten) dhe çmimin Pushkin ia jepnin vetëm atyre autorëve rusë që ishin përkthyer në mos në Francë, të paktën në SHBA. Skandali mori për keq edhe kur u mësua se përkthime të tjera të “Çarshisë”, në gjuhë të mëdha dhe të vogla, ishin bazuar rëndshëm në versionin francez, madje edhe kur pretendonin të kishin përdorur origjinalin bullgarisht si pikënisje; dhe këtu disa akademikë bullgarë seriozisht dyshuan se tashmë në botë qarkullonte një version i tretë i “Çarshisë”, në trajtën e një kompromisi të vetvetishëm midis origjinalit bullgar dhe best-seller-it frëng; meqë përkthyesit – edhe kur kishin dashur t’i qëndronin besnikë versionit të parë – kishin shfrytëzuar të dytin sa herë që kishin ndeshur në vështirësi, përballë bullgarishtes aq idiomatike të Radevit. Për një shkelje e pabesi të tillë u akuzua deri edhe poligloti dhe polimathi dr. Kiril Karavelov, tekstin frëngjisht të së cilit, kinse të përftuar rishtas nga bullgarishtja e botimit të vitit 1963, e analizoi një ekip ekspertësh kompjuterikë nga Universiteti i Ontario-s, për të nxjerrë përfundimin se ngjashmëritë gjuhësore mes dy përkthimeve frëngjishte kishin 63% probabilitet që të mos i detyroheshin thjesht rastësisë. Para se të jepte shpirt edhe ajo për shkaqe natyrore, dhe si për ta pështjelluar edhe më enigmën, Svetla Lazarova, ish-përkthyese dhe kushedi edhe e dashur e njëhershme e Radevit, zbuloi se ai autor e pat shkruar në fillim “Çarshinë” në frëngjisht, që në vitet 1950, dhe me shpresë se do ta kontrabandonte jashtë Bullgarisë; dhe vetëm më pas e kish përkthyer dorëshkrimin, ai vetë fshehurazi, nga origjinali frëngjisht në bullgarishte; çfarë do të thoshte se versioni i parë dhe origjinal i romanit, i botuar në Sofje në 1963, ishte në fakt përkthim e kushedi edhe përshtatje nga një version frëngjisht në dorëshkrim, më pas i zhdukur ose i asgjësuar nga autori ose e ëma. Lazarova shtoi pastaj se, kur e përgatiti versionin bullgarisht, Radevit iu desh të merrte parasysh edhe censurën e shtëpisë botuese shtetërore, që ia kish marrë përsipër romanin; dhe se shumë pasazhe i ish dashur t’i rishkruante, ose t’i hiqte krejt. Specialistët e letërsisë bullgare bashkëkohore u morën vesh, me konsensus, se ishte në të mirë të Bullgarisë dhe të krejt kulturës botërore, që këto deklarata të fundit të një plake të rrjedhur të shpërfilleshin krejt, me argumentin se ajo përndryshe gjithë jetën kish heshtur për identitetin e kryeveprës së Radevit; dhe se prandaj meritonte të trajtohej me mëshirë, jo me kërshëri.

TIRANA 2017

nga Gresa Hasa

Sot dielli perëndon fiks në 18.20. Kështu më thotë programi i kohës në telefon. Megjithatë, rreth një orë më pas ka ende dritë, mjaftueshëm sa për të lexuar dhe mua më duhet të gjej një vend të qetë, ku të përfundoj një libër me haiku. I premtova autorit se do t’i komunikoja përshtypjet dhe kritikat e mia për punën e tij më të fundit. Ku mund të lexosh pa u shqetësuar në Tiranë dhe njëkohësisht të këqyrësh me ëndje një perëndim të trëndafiltë dielli? Ky qytet i rrëmujshëm të ofron zgjedhje të pakta por padyshim interesante. Ndodhem poshtë Piramidës. Herën e fundit që jam ngjitur në majë të saj, ka qenë një natë të freskët shtatori me një zonjë së cilës i pëlqejnë sfidat, numrat dhe kapelat. Këtij qyteti i mungojnë dritat dhe sidomos vonë në mbrëmje është e vështirë të shquash shumëçka poshtë, përjashto bulevardin kryesor me makinat që ecin kuturu dhe ndërtesat institucionale, nga ku varet fati i popullit. Nuk jam ngjitur asnjëherë vetëm mbi Piramidë. Dua të shoh perëndimin dhe t’i tregoj asaj zonjës se si duket bota e vogël tiranase prej aty në mungesë të saj. Heq atletet. Çorapet. Dhe përvesh mëngët. Zakonisht Piramida gëlon nga fëmijët që rreken të kapin majën por nuk shkojnë më tutje se deri në mes të saj ose nga të rinjtë që tymosin bar në kupolën mbi të dhe ëndërrojnë të ardhmen në një qytet pa të ardhme. Sot megjithatë, nuk ka shpirt njeriu. Ky fakt më bën të ndihem mirë (do ta kem të gjithë hapësirën për vete) dhe keq (po sikur të rrëzohem?!). Gjithsesi, vendos njërën këmbë mbi faqen e betonuar të ndërtesës dhe më pas tjetrën. Është e ftohtë. Më pëlqen kjo ndjesi. Më gudulis lehtë shputat dhe pëllëmbët. Kacavirrem relativisht shpejt. Balli dhe duart më janë djersitur. Zemra më rreh fort. Ndaloj për një çast dhe kthej kokën anash, duke u kujdesur të mos shoh poshtë. Ka një gjë që s’shkon… Atë natë ky shpat i Piramidës nuk dukej kaq i thepisur dhe i lëmuar. Ta marrtë djalli! I bie në të që po ngjitem nga faqja e gabuar. Pikërisht ajo që është më e thepisura. Atë natë ne paskëshim marrë krahun në të majtë të Piramidës, jo këtë ballorin. Vërej që s’mund të kthehem mbrapsht dhe arsyeja më thotë se bëj mirë të ngjitem sa më parë. Marr frymë thellë dhe nxitoj. Nuk shoh asgjë përveç duarve të mia që provojnë të mbahen. Pothuajse mbërrita. Kapem fort te një masë e ngritur betoni dhe kërcej matanë. I këpus një të sharë dhe shtrihem përtokë. Ia dola! Tani jam në qejf dhe qielli duket kaq i bukur. Një telajo tipike vjeshtake. Ky qytet është i këndshëm vetëm në këtë stinë ose kur persona që dua kalojnë oqeanin dhe një sërë zonash kufitare për të më vizituar. Përndryshe Tirana i përngjan një çmendine ku normalja është term bizar të cilit nuk i është dhënë dum akoma. Vërtet, ç’do të thotë të jesh normal në një vend ku gjithsecili ka idenë e tij për atë që konsiderohet normale dhe s‘e pranon assesi normalitetin e tjetrit duke krijuar përplasje të çuditshme? Kam frikë se me këto mendime mund të degdisem nëpër ca andralla nga ku s’do nxjerr gjë në dritë. Rehatohem në qendër të Piramidës me këmbët varur poshtë. Xhamat qendrorë të saj janë thyer, por llamarinat e kuqe që ndajnë njërën dritare nga tjetra kanë mbetur të paprekura. Më kujtohet se kur kam qenë fëmijë ky objekt ka funksionuar si strehë për një sërë ngjarjesh kulturore, ku më e veçanta për mua ka qenë Panairi i Librit të cilin e vizitoja disa herë rishtazi: me klasën (sipas programit të aktiviteteve jashtëshkollore), me prindërit dhe ndonjëherë kur përvidhesha fillikat për xhiro nëpër stendat me libra joshës dhe çmime të frikshme. Tashmë kjo karakatinë ka mbetur në mëshirë të babëzisë qeveritare për të zhvatur ndonjë shumë të majme, mundësisht duke e shndërruar atë në një objekt kitsch e komercial, ku përpara të shiten qofte dhe brenda të zhvillohet propaganda e pushtetit.

Sa qetësi që bën këtu sipër! Buritë e makinave tingëllojnë ndryshe dhe njerëzit duken si milingona. Më argëton kjo gjë. I mbështes kryet mbi duar dhe filloj të numëroj kalimtarët. Tri çiklistë. Pesë gra. Disa fëmijë. Kaq. Nga këtu nuk shquan dot as fytyrën, as moshën dhe as bindjet e tyre politike. Mbushem me frymë. Edhe sonte është freskët. Madje, fryn paksa. E ndiej puhizën deri poshtë rrobave e më shkojnë mornica. Hap librin e Demnerit[1] në një faqe çfarëdo dhe ndeshem me haikun e parë:

të gjithë nxitojnë për në punë
një çift me valixhe
më bën të ëndërroj

Haikut e Demnerit më duken të lezetshme dhe më grishin imagjinatën, sidomos teksa lexoj me ëndje në majë të qytetit dhe përfytyroj një çift në moshë, me pardesy të arnuara dhe këpucë lustrafine teksa marrin rrugën drejt ndonjë zgëqi të Evropës, ndoshta për të ringjallur pasionin e humbur. Ҫ’gallatë! Kaloj në një faqe tjetër:

goditjet e një vareje
në një ndërtesë
të braktisur

Mend  e dëgjoj tingullin e varesë dhe instinktivisht kthej kokën nga zemra e qytetit, aty ku tashmë shquhen disa ndërtesa shumë të larta dhe të akullta, nga ato ku për njerëz si puna ime nuk ka vend. Nuk më pëlqejnë këto ndërtesa dhe as plani i ri i qytetit. Më duket se për çdo ditë Tirana më shket duarsh ose unë i largohem pa vullnet asaj. Nuk e di se cila prej të dyjave është e vërtetë por gjendja e alienimit bëhet çdo ditë e më e fortë duke shkaktuar ankth dhe parehati. Ajo është vazhdimisht e pranishme njëlloj sa ajri i ndotur që rri pezull mbi qytet si një re kanceroze. Jo më larg se disa ditë më parë lexova një rrëfim të Ardian Klosit, ku ai shprehte dëshirën e tij për qytetin. Tirana 2060 e Klosit kishte pa fund hapësira të gjelbra, aty ajri i qytetit mund të matej me ajrin e lartësive të Dajtit e Shënmërisë… Sheshi qendror i përngjante Ramblas katalanase jo pllakave të lira të banjës nga ku harxhohet uji kot. Tirana e Klosit kishte metro, trena elektrikë dhe ishte shembull i një qyteti të shëndetshëm, ekologjik. Ai e përshkruante me dashuri dhe qesëndi qytetin që kishte brenda në kokë duke më bërë mua të marrosesha krejt pas asaj panorame deri sa të më kthente në realitet nëpërmjet një fshikullimi të ashpër. Nuk e kam njohur Klosin, por do të kisha dëshirë të kishte qenë miku im që t’i tregoja se mua më pëlqen pafund imazhi i tij për Tiranën dhe se kemi ide të ngjashme. Edhe unë dua që të ekzistojë një firmë e famshme 2E (Ekonomi + Ekologji) që të mundësojë groposjen sanitare të plehrave urbane shqiptare në vend të firmave që groposin trupa 17-vjeçarësh me programe të rreme pas së cilave nuk fshihet asgjë tjetër veç pazareve të pista politike. Edhe mua do të më pëlqente të rrëzoheshin ndërtesa si PLAZA apo shumëkatësh të tjerë asfiksues dhe në vend të tyre t’u jepej jetë shtëpive përdhese tiranase, si ajo e moçmja te rruga e Durrësit, ose godina e ish-Radio Tiranës te rruga e Kavajës, të cilën, po të isha kryetare bashkie do ta shndërroja në qendër kulturore ose bibliotekë. Besoj që po të bisedoja me Klosin ai do të kishte qenë plotësisht dakord me këtë ide timen pasi qyteti im i shkon për shtat qytetit të tij, madje ne të dy dëshirojmë të prehemi në të njëjtin qytet. Por Tirana nuk u përket më qytetarëve të saj. Njerëzit, këto milingonat e vogla nga maja e Piramidës, gjenden të shtypur nën arrogancën miliarda-dollarëshe të ca gjakpirësve për para dhe pushtet. Si mund t’i luftosh këta tipat? Me inteligjencë dhe imagjinatë. Ndoshta po të punoj fort, në një të ardhme mund të ulem në karrigen nga ku Erion Veliaj firmos projekte idiote që i shërbejnë vetëm atij; dhe bashkë me disa gra e burra të mençur të ngjizim konkretisht Tiranën 2060 të Klosit dhe timen. A s’do të ishte bukur…? Një frenim i fortë makine më zgjon nga gjumi me sy hapur. Tashmë ka rënë muzgu dhe lëvizjet janë bërë më të dendura. Në rrëzë të Piramidës më zë syri disa djem me një Rotvajler të shëmtuar. Tirana 2060 më duket larg por jo e pamundur. Kujtohem që unë jetoj në Tiranën e Stefano Boerit, Veliajt dhe Ramës. Masterplani për Tiranën 2030 s’ka asnjë lidhje me përfytyrimet e mia ose të Klosit. Në Tiranën e këtyre burrave të pushtetshëm ka më shumë partneritete publike-private që ndërtojnë kulla të reja e të panevojshme dhe komplekse godinash stresuese në vend të parqeve. Në këtë Tiranë vendimet merren pa konsultime publike, ato shkojnë mbi ligjin dhe në kurriz të njerëzve të thjeshtë. Mandej në këtë Tiranë, teksa ecën rrugëve, qëllon të ndjesh shijen e hidhur të pluhurit dhe gazrave vdekjeprurës në gojë (nëse s’të bie më parë të fikët nga era e të pëgërave në Lanë). Kthej faqen në një tjetër haiku:

si piramidë e braktisur
në miniaturë
foleja e milingonave

Sa ironike! them me vete. Ndërkohë, drita është zbehur krejt. Nuk lexoj dot më dhe më ka marrë uria. Kujtohem që në çantë kam një byrek 30-lekësh që e bleva te furra e lagjes pak para se të vendosja për t’u ngjitur në Piramidë. Ishte i vetmi ushqim jo i ndenjur i ditës, siç më tha shitësja, por që tanimë është ftohur dhe besoj se i ka ikur edhe shija. Gjithsesi, nis të përtypem pa e vrarë mendjen duke parë makinat që parakalojnë njëra-tjetrën si në një video game. Të hash byrek majë Piramidës në muzg duhet shpallur akt politik. Ndërsa mbledh rraqet dhe bëhem gati të zbres, më zë veshi zërat e disa të rinjve që po ngjiten vrik nga ana e djathtë e kësaj godine historike. Ulem në faqen më të sigurt të saj dhe nis të rrëshqas poshtë përpara se dikush tjetër të ngjitet aty. Më ka kapluar një nevojë e papërmbajtshme për të folur me atë zonjën dhe për t’i treguar se të zbresësh Piramidën vetëm si derdimene është fare kot. A mund të bëj dhe unë një haiku për këtë?

(c) Autorja.


[1] Njëqind e njëmbëdhjetë haiku, Ylli Demneri, ODEON 2017