TEMAT POSTKOLONIALE TEK “TERXHUMANI” I IDLIR AZIZIT

nga Adem Ferizaj

Duke përdorur të menduarit postkolonial i cili nuk ka ekzistuar më herët në letërsinë shqiptare, Idlir Azizi me romanin e tij të vitit 2010 “Terxhuman” ka krijuar një zhanër të ri letrar.

Kriza piramidale në Shqipëri dhe lufta çlirimtare e Kosovës janë të vetmet raste në vitet e 90-ta që kanë arritur të shfaqen njëkohësisht në ballinën e New York Times-it, të Le Monde-it dhe të Frankfurter Allgemeine Zeitung-it. Kjo nuk është për t’u habitur sepse interesi i gazetarëve perëndimor për hapësirat shqiptare varet prej trazirave politike në këtë rajon, të cilat mund ta shkatërrojnë ‘stabilitetin gjeopolitik’ europian. Kur nxitohen redaksitë perëndimore të shkruajnë për këtë rajon, vendasi i cili organizon takime, jep informata mbi çështjen e hulumtuar dhe përkthen intervista bëhet i domosdoshëm për gazetarinë perëndimore.

Profesioni i këtij vendasi emërtohet shpeshherë “fikser”, më rrallë përdoret fjala “terxhuman”. Ky term është njëkohësisht titulli i romanit të vitit 2010 të Idlir Azizit i cili e merr këtë profesion si pikënisje për të trajtuar arrogancën perëndimore ndaj shqiptarëve dhe për të ofruar një analizë të pashembullt të shoqërisë shqiptare: Origjinaliteti i analizës buron në zhveshjen e ligjërimeve më të përhapura në hapësirat shqiptare të cilat bazohen në koncepte eurocentrike, domethënë në arrogancën perëndimore ndaj shqiptarëve. Në këtë mënyrë libri ia jep realitetit shqiptar një lexim alternativ dhe postkolonial, e që në këtë formë nuk ka ekzistuar më parë në letërsinë shqiptare bashkëkohore. Prandaj mund të arsyetohet që “Terxhumani” i Azizit e ka hapur një zhanër të ri në letërsinë shqiptare.

“përderisa shqipëria ka pozitën edhe në lindje, edhe në perëndim […]”

Në këtë roman vendasi paguhet për të kryer punë për një gazetar anglez të futbollit të Financial Times të Londrës. Në fjalitë e para të librit terxhumani e bën të qartë që ai “me këtë rast do [bën] një dorë të mirë parash, domethënë në krahasim me sa fitohet normalisht në shqipëri.” Kjo nënkupton që mjerimi ekonomik i vendit e detyron jo-perëndimorin të pranojë një rrogë qesharake për nivelin perëndimor, por ‘të mirë’ për vende jo-perëndimore. Përveç kësaj, gazetari e shfrytëzon jo-perëndimorin duke ia vjedhur pronën intelektuale që ai e kontribuon gjatë hulumtimit në terren, gjë e çuditshme duke e patur parasysh që gazetari varet krejtësisht nga terxhumani në këtë hap vendimtar të punës botuese.

Këtu kemi të bëjmë me një vazhdimësi historike sepse terxhumani, prej fillimit të kolonializmit europian, ishte një figurë e përçmuar prej udhëtarit perëndimor. Sipas hulumtuesit Sarga Moussa, i cituar në këtë libër, ekziston bile një lidhje elementare ndërmjet punës së terxhumanit dhe “shpërhapje[s] së mendimit kolonialist euro-perëndimor” i cili i dominon edhe ligjërimet politike dhe kulturore shqiptare. Lexuesi i “Terxhumanit” gjithashtu mëson për shembull që Gjergj Qiriazi, sidomos i angazhuar prej perandorisë austro-hungareze, ishte njëri prej terxhumanëve shqiptarë më të rëndësishëm gjatë shekullit të 19-të.

Në mënyrën sesi gazetari e trajton shqiptarin dhe anasjelltas vërehet kush e ka pushtetin. Njëkohësisht kjo marrëdhënie mund të interpretohet si metaforë për mungesën e mundësisë së veprimit politik shqiptar në raport me perëndimin.

[…] as lindje, as perëndim […]”

Terxhumani, protagonisti i parë i librit, pothuajse nuk flet asnjëherë gjatë romanit. Ai është një figurë pasive. Ai dëgjon, përkthen, dhe aty-këtu bën observime. Fikseri i shpreh kritikat e tij ndaj gazetarit në formë të observimeve të cilat mbeten vetëm në kokën e tij. Kritikat e artikuluara në këtë mënyrë janë banale, siç është për shembull pjesëmarrja aspak elegante e gazetarit të Financial Times në ovacionet e tifozëve të Kombëtares Shqiptare, e cila veç sa e ka fituar një ndeshje me Greqinë.

Gazetari anglez, protagonisti i dytë në “Terxhumanin” e Azizit, është figurë aktive. Atij nuk i ndalet goja. Sa për përmbajtje, kontributi i perëndimorit i ngjanë një hyrjeje në shkencat postkoloniale. Mbi raportin e shqiptarëve me perëndimin ai thotë: “Në lidhje me shqipërinë, unë kam hasur vetëm përshkrime negative, me thënë të drejtën. Habitem pse shqiptarët shpesh i referohen disa opinioneve gjoja pozitive mbi ta dhe mbi shqipërinë nga ana e perëndimorëve.”

Gazetari është i vetëdijshëm për rrezikun që mund “të bie në [një] situatë etno-turistike”, kështu që ai i mban terxhumanit ligjërata mbi shkencat postkoloniale, por kjo ndodh duke e shfrytëzuar financiarisht dhe intelektualisht një subjekt të kolonializuar, pra terxhumanin. Si pasojë e kësaj, fjalët e gazetarit janë në kundërshtim të madh me veprimet e tij. Nëpunësi i Financial Times e përforcon këtë duke kërkuar storie ‘ekzotike’ mbi Shqipërinë, të cilat vetëm e riprodhojnë stereotipizimin e shqiptarit në perëndim, e që prapë shkon kundër parimeve postkoloniale. Pra, gazetari mbetet një agjent (neo)kolonial i cili bie në kurthin të cilin vet e ka identifikuar.

Në një aspekt më abstrakt, me figurën e gazetarit të Financial Times, Idlir Azizi e bën të kapshëm një fenomen patologjik të hegjemonisë botërore: Perëndimori liberalo-majtist, mishërim i ‘progresit’ euro-atlantik, i cili nuk është në gjendje t’i shohë vazhdimësitë e tij me paraardhësit kolonialist. Për ta thënë më haptas, kritikat e tij kundër padrejtësive botërore janë të pakuptimta, përderisa veprimet e tij nuk ndryshojnë thelbësisht prej paraardhësve të tij.

[…] edhe orientale në shpirt, por edhe perëndimore në epsh […]”

Protagonisti i tretë është profesori “i vetëshpallur si i korruptuar” i cili largohet nga posti i tij në universitetin e Tiranës për shkak të thashethemeve të cilat e paraqesin si islamist. Profesori, ndonjëherë i quajtur edhe “hoxhë” në roman, mbetet një karakter i paharruar pas leximit të “Terxhumanit”. Kjo figurë e përfaqëson ligjërimin alternativ i cili është i censuruar në hapësirat shqiptare. Profesori e zhvesh ligjërimin dominues prej kornizës perëndimore, domethënë prej arrogancës perëndimore ndaj shqiptarëve, dhe jep një analizë origjinale mbi çështjet kulturore dhe politike në Shqipëri. Në një mënyrë profesori e ilustron teorinë postkoloniale të Anglezit me shembullin e Shqipërisë.

Kur gazetari, me ndihmën e domosdoshme të terxhumanit e interviston profesorin, profesori i drejtohet më shumë terxhumanit sesa gazetarit. Kjo ndodh për shkak se gazetari tregohet indiferent ndaj profesorit. Arsyeja është e thjeshtë: Çka thotë profesori nuk mund të përdoret për artikuj ‘ekzotikë’ mbi Shqipërinë. Njëkohësisht, për gjithë ata që janë të interesuar të kuptojnë Shqipërinë e sotme në mënyrë më thelbësore, fjalët e profesorit janë pjesa më fitimprurëse e “Terxhumanit”. Këtu një renditje e shkurtër (jo komplete) e çështjeve të trajtuara:

Profesori ose hoxha flet për “komunizmi[n] tonë kot e katoliko-ateist” dhe “njeriu[n] të ri shqiptar televiziv post komunist e kripto kapitalist”. Pra emërtimet i tij janë më të kapshme sesa termat që përdoren zakonisht për t’i cilësuar periudhat e fundit politike shqiptare. Një term i cili përdoret shpesh në hapësirat akademike është “transformimi politik e ekonomik i Shqipërisë”.

“[…] edhe europiane në deklarime, edhe myslimane në maxhorancë […]”

Edhe në përmbajtje, profesori është më i kapshëm sesa një shpjegim i thatë i ndonjë studiuesi mesatar. Ja një shembull: Luftën e klasave në komunizëm e karakterizon si “një shpikje konstante, kot, pasi vetë klasat nuk ekzistonin […] në shqipëri, ashtu si nuk ekzistojnë mirëfilli as sot e kësaj dite, ku shqipëria është i gjithë një vend i deklasuar”.

Shqipërinë e sotme e përshkruan si një shoqëri “jo të hapur, por këmbëhapur” kur bëhet fjalë për rolin kyç që e luajnë organizatat jo-qeveritare (OJQ), domethënë fondet dhe tenderat të cilët janë pothuajse baza e secilës ndërmarrje politike, ekonomike apo artistike në hapësirat shqiptare. Në këtë kategori hyjnë edhe politikanët dhe intelektualët shqiptarë, krijues të ligjërimit me kornizë eurocentrike, të cilët profesori i quan pasardhës “të komunizmit mikroborgjez shqiptar” për të cilët “buka e kalamajve” është dhe sot çështja kryesore. Për këtë arsye, të gjithë këta e kanë depolitizuar punën e tyre politike duke pranuar gjithçka që kërkon hegjemonia botërore.

Përkthimit të ‘gabueshëm’ të Fan Nolit të thënies së William Shakespear-it – “to be, or not to be” në “të rrosh a të mos rrosh” – ia jep një interpretim alternativ në kuptimin që të qenit jo-perëndimor është mbijetesë, jo jetë. Nëse duam ta konkretizojmë këtë hipotezë me shembullin e sëmundjes së kancerit, mund të themi se në rast të diagnozës së kësaj sëmundjeje, perëndimori ka gjasa të shpëtojë për shkak të sistemit shëndetësor funksional, ndërsa mungesa e një sistemi të tillë bën që diagnoza e kancerit është njëkohësisht dënim me vdekje për jo-perëndimorin.

“[…] edhe kapitalist në individ, edhe ish komuniste si shoqëri […]”

Mitin e demokracisë si sistem qeveritar universal e dekonstrukton duke shpjeguar që “në thelb ne jemi ende popullsi që mban akoma referencë çështjen e nderit […] por demokracitë e bazuara në të krishterën kanë për bazë besimin, dhe shërbimin.” Këtë fundament teorik e përdorë profesori ose hoxha për të shpjeguar ‘korrupsionin’ ndryshe:

“Veçoria e korrupsionit shqiptar, ose korrupsioni që shoqëron veçorinë shqiptare, është se është ende tepër farefisnor […] dhe që e lë fare anash anën institucionale në fund të përnderimit, pra nuk ka përnderim të vetë institucionit, si në kulturën mirëfilli të krishterë.”

Nëse pranohet shpjegimi i profesorit, kritikat në lidhje me ‘korrupsionin’ dhe ‘krimin e organizuar’, të përsëritura pa fund nga ana e Bashkimit Europian, ambasadave perëndimore dhe OJQ-ve, duken të dyshimta sepse nuk janë kritika konstruktive. Ato funksionojnë si mjete dominimi për të arsyetuar status quo-n, në këtë rast mjerimin shoqëror në hapësirat shqiptare, i cili është vazhdimësia më domethënëse e historisë moderne shqiptare.

Origjinaliteti dhe inovacioni në përmbajtjen e romanit nuk janë të vetmet arsye pse mund të thuhet që “Terxhumani” i Azizit e ka hapur një zhanër të ri në letërsinë shqiptare. Një argument tjetër gjendet në nivelin gjuhësor: Në “Terxhumanin” Idlir Azizi tregohet edhe inovator në gjuhën shqipe duke i thyer disa rregulla elementare. Të gjithë emrat shkruhen për shembull me shkronja të vogla dhe fjalët që përdoren shpesh në të folurën shqipe i shkruan siç përdoren në të folme.

“vende të tilla me frymë orientale, si është edhe shqipëria”

Me këto thyerje të rregullave gramatikore, Azizi i arrin dy gjëra të cilat përputhen me parimet postkoloniale. Së pari tregon se gjuha nuk është materie e izoluar por ndryshon me kalimin e kohës, sidomos në shtresën popullore. Dhe me kalimin e kohës gjuha duhet të integrojë elemente të reja të cilat kanë arritur ta ndikojnë gjuhën në mënyrë afatgjatë. Së dyti shkrimtari distancohet prej elitës intelektuale shqiptare, marionetë e hegjemonisë perëndimore, e cila deri tash nuk e ka ndërmarrë asnjë hap në këtë drejtim dhe e sheh gjuhën popullore si element të ‘prapambetjes’ shqiptare.

Me “Terxhumanin” Idlir Azizi i ka thyer gjithashtu konvencionet e veprimtarisë artistike të cilat zakonisht e riprodhojnë ligjërimin dominues – në rastin shqiptar, një diskurs vetëposhtërues. Për të krijuar një ligjërim alternativ dhe për ta përdorur atë në mënyrë artistike duhet punuar të paktën dyfish më shumë se një artist i cili thjesht e përtyp ligjërimin dominues.

Deri tash ligjërimi postkolonial i realitetit shqiptar u prodhuar vetëm me vepra shkencore të cilat elitat dominuese shqiptare i injorojnë. Ja tri shembuj: Behar Sadriu i cili ka botuar një artikull shkencor në vitin 2016 në të cilin argumenton që lufta në Siri përdoret prej elitave politike shqiptare për të promovuar idenë që shqiptarët janë myslimanë europianë ‘të mirë’. Piro Rexhepi, i cili në punimet e tij i vazhdimisht ka analizuar shoqëritë më të margjinalizuara të Ballkanit, boshnjakët, shqiptarët dhe romët prej një këndvështrimi postkolonial. Një shembull i tillë është filmi dokumentar i tij dhe i Ajkuna Tafës i vitit 2017 “Skopje, Sarajevo and Salonika – A Post-Ottoman Trilogy”. Enis Sulstarova i cili e ka botuar në vitin 2006 me librin “Arratisja nga Lindja: Orientalizmi shqiptar nga Naimi te Kadareja” një vepër monumentale të së menduarit postkolonial shqip.

Merita më e madhe e “Terxhumanit” është që e sjell këtë mënyrë të të menduarit në sferën artistike. Përveç kësaj, Idlir Azizi ka krijuar me shprehjen si “vende të tilla me frymë orientale, si është edhe shqipëria” një fjalor të ri, i cili mund ta përhapë postkolonializmin shqip më tutje.

(c) 2018, autori. Të gjitha të drejtat të rezervuara.

 

LIBRA TË POROSITUR

Mes pakënaqësive më befasuese, që dëgjon të shprehen përreth këtij Panairi të Librit, gjen atë për autorët që nuk arrijnë dot ta botojnë veprën e tyre, pa u paguar shtëpive botuese shuma ndonjëherë të papërballueshme.

Shqipëria ndoshta ka nevojë për një ligj që t’i ndajë shtëpitë botuese që nxjerrin fitime nga tregu (lexuesit) prej shtëpive botuese që nxjerrin fitime nga autorët që botojnë (këto të fundit në Perëndim njihen edhe si Vanity Press). Janë dy modele të ndryshme biznesi dhe ashtu duhen trajtuar.

Kur unë blej një libër të një autori shqiptar, si lexues dua të di nëse këtë libër e kanë përzgjedhur profesionistë të editorisë, ngaqë e kanë parë si të meritueshëm për botim; apo nëse thjesht e ka paguar autori (ose vëllai i autorit) për të plotësuar një dëshirë përvëluese.

Duke mos e lajmëruar qartë dhe shkoqur si është financuar ose pritet të financohet libri, shtëpitë botuese shkelin të drejtat e lexuesit dhe dëmtojnë interesat e autorëve të mirë (atyre që dinë të shkruajnë, atyre që kanë gjëra për të thënë).

Tani që e kam sqaruar këtë, dua të vë në dukje se nuk ekziston, as ka arsye të ekzistojë, ndonjë e drejtë universale e dikujt për t’u botuar. Në kuptimin që, nëse ti ke shkruar një roman dhe ia paraqit atë për botim një institucioni që ta kthen pastaj mbrapsht, ky institucion nuk të ka shkelur ty ndonjë të drejtë si qytetar a si autor.

Refuzimet dhembin dhe lëndojnë sedrën; mund të ndodhë që një kryevepër të mbetet në dorëshkrim dhe të mos i shkojë kurrë lexuesit; por kaq ende nuk mjafton për ta cilësuar refuzimin si padrejtësi. Përkundrazi, ato shtëpi botuese që refuzojnë në masë me shpresë se autorët e refuzuar do të sugjerojnë pastaj të paguajnë për botimin thjesht duhen mbyllur.

Në praktikë, e keqja e madhe ka të bëjë me filtrat që duhet të kalojë dorëshkrimi në rrugën për t’u bërë libër. Shpesh mjafton të lexosh një faqe, për të parë se autori nuk bën; por po aq shpesh as atë faqe të vetme nuk ta lexon kush. Modeli i sotëm është aq i mbrapshtë, sa shumë enteve botuese u intereson më shumë të refuzojnë dhe të presin që një autor perspektiv t’i paguajë, se të shpenzojnë kohë dhe para, duke lexuar dorëshkrimet, me shpresë se do të zbulojnë “Kadarenë e dytë”.

Prandaj unë nuk shoh zgjidhje tjetër për këtë të keqe, veç detyrimit të shtëpive botuese që botojnë libra me pagesë nga autorët për t’u ndarë më vete, ose të paktën për ta deklaruar pagesën në kopertinë të librit, njëlloj siç detyrohen sot të deklarojnë financimin nga ambasadat, institucionet publike, fondacionet dhe bamirësitë e tjera kulturore.

Shumë nga ata që e shohin botimin si të drejtën e tyre të pajetërsueshme, vetëm e vetëm ngaqë kanë shkruar ca poezi ose tregime, do të sjellin si argument për këtë, herët a vonë, diçka që i referohet turbullt “demokracisë” – ose kundërshtimit parimor të privilegjit. Po t’i ngacmosh edhe më, do të shtojnë se autorët që botohen sot ose parapëlqehen për statusin e tyre politik, ose për pushtetin e tyre kulturor, ose për bëmat e tyre jashtë-letrare. Pa çka se një pjesë prej tyre, të cilët paguajnë për botimet, e konsiderojnë veten po aq të meritueshëm sa kolegët e tyre më të talentuar dhe më të suksesshëm, thjesht ngaqë libri u rreshtohet përkrah librave të këtyre. Dhe ashtu qëllon që një xarbë për pellazgjishten të përfundojë në të njëjtin raft librarie a biblioteke a panairi me një libër të Çabejt e të Demirajt.

Por ky “demokratizim” nga poshtë i botimeve, falë autorëve që paguajnë për t’i parë veprat e tyre të botuara, vetëm sa e shkatërron leximin e librit shqip bashkëkohor – meqë një libër i mirë i një autori të mirë dhe që meriton të lexohet gjerësisht nuk do të dallohet dot, në vitrinë, nga një libër i keq i një autori të keq që është botuar me pagesë. Aq më tepër, në rrethanat kur kritika letrare pothuajse është katandisur në një shkëmbim qokash dhe ku hedhja poshtë publikisht e një vepre të botuar gati-gati po sanksionohet, me kanun, si shkas për të rënë në gjak me autorin; në këto rrethana, pra, vetëm emri dhe reputacioni i shtëpisë botuese do të garantonin për një libër të një autori relativisht anonim.

Edhe lexuesi, që nuk ka as kohë as para për të eksperimentuar dhe që i ka rënë hiles, nuk rrezikon me autorë të panjohur, por blen libra nga autorë të afirmuar. Sërish, duket sikur vetë tregu i librit komploton për t’u dhënë fund prurjeve të reja me vlerë në letërsinë shqipe.

© 2018, Peizazhe të fjalës™. Të gjitha të drejtat të rezervuara. Ndalohet çdo lloj riprodhimi pa leje.

BULEVARDI QË NUK MERITON (KËTË) EMËR

nga Adela Radovani

“Kam parë qytet pa bulevard por jo bulevard pa qytet”, një thënie nga një roman i Kadaresë, Ardian Vehbiu e citon ndërsa diskutimi papritur fokusohet për nga jeta embrionale e bulevardit të ri të hapur pranë ish Stacionit të Trenit. Takimi në Fakultetin e Arkitekturës për ribotimin e esesë Kulla e Sahatit mori drejtime interesante të natyrshme, si një rrugëtim mendor nga Kulla dhe Xhamia, drejt sheshit duke parë për nga kollonat e Operës dhe Baletit, me një sy nga Banka e Shqipërisë, drejt hinkës së Bulevardit Zogu I, për të përfunduar te Bulevardi i Ri. Janë disa gjëra që njeriu i ka vënë re kohë më parë, por vetëm kur një mendje e mprehtë ia organizon detajet në struktura që mund të shpjegohen, arrin t’i kalosh në ndërgjegje.

Bulevardi i Ri i Tiranës ende nuk e ka një nofkë. Në fakt ai nuk ka ndonjë emër veç cilësimit se është “i ri”. Ende ai nuk përmendet prej kujt si vendtakim, tregues thelbësor i pafuqisë për t’u ingranuar në jetën e përditshme e banorëve. Banorët e Tiranës nuk e kanë për zakon të thonë se do shihen në rrugën Reshit Petrela, aty ku pritet me Bulevardin Zogu I, ata takohen “te treni”. Kjo nofkë e fiks asaj pikëprerje rrugësh, e shumë pika të tjera, janë mistere për ata që nuk jetojnë në Tiranë. Disa studente nga Fieri më pyetën para pak ditësh, “Po treni ku është?”, “Është në zemrat tona.” iu përgjigja me gjysëm shaka. Kaq pak njihen emrat e rrugëve saqë unë mendoja deri para pesë minutash se kjo rrugë quhej Ferit Xhajko e jo Reshit Petrela[1]. Bulevardi i Ri është vështirë të bëhet pikë takimi edhe sikur të ketë dalje nga të dyja anët e saj; është larg nga qendra dhe në të nuk ka asgjë që mund të shërbejë si “landmark”. Nuk duket sikur është e mundur që diçka ta krijojë këtë shenjë, bulevardi është çuditërisht shumë i gjatë, nuk e ka mbi supe histori. Megjithatë, shkaku i ngërçit mbetet zvarritja e punimeve.

“Brenda tij ka gjithçka që do duhej të kishte një bulevard real, ka korsi biçikletash, pemë, trotuare, vend kalimi për autobusat por asnjë prej tyre nuk është në punë – i ngjan një maketi në përmasa 1:1.” thotë Ardiani më tej[2]. Do kishte qenë shumë më me mend të lidhej rruga “Siri Kodra” me “Reshit Petrelën” e më pas zhvillimi në sensin e një bulevardi me lulishte dhe hapësira parkimi. Por s’duhet ta harrojmë: parkimi mbaroi i pari dhe nisi funksion para se lulet e para të mbilleshin e të rriteshin sepse atij i nxirret një fitim i prekshëm direkt. Rilindja është kapitaliste shumë e egër, sidomos për një qeverisje që pretendon se është e majtë.

Rruga “Siri Kodra” është një rrugë e vjetër e lidhur historikisht me ish Frigoriferin, e ndërtuar pak dhe e lidhur me Unazën e Vogël me një hyrje të vetme te ambulanca e Dispancerisë. Ana tjetër shkon në Bregun e Lumit ku ndërtimi i unazës së madhe.

Mendohet si urë e jashtme për minibashkitë: një ditë. Bulevardi i ri është mjeti i bashkimit të “Siri Kodrës” me Unazën e vogël, është e vetmja mënyrë për t’i rënë Tiranës direkt nga ish Fusha e Druve, tani Alliasi, ose më tutje Kombinati e Porcelani, për në Zog të Zi ose Unazë të Vogël, ose “Don Bosko” e Laprakë. Për shkak të mungesës së një rrugice qoftë dhe për kalimtarë që do lejonte një dalje më të shkurtër, në Siri Kodra nuk ka ndërtim të vrullshëm, çmimet e shtëpive janë të ulta, popullsia e vobektë, mungesë biznesesh tipike tiranase si kafene e lloto dhe zona madje nuk ka as ndriçim të plotë natën. Në rreth një kilometër, e vetmja gjë që të mbetet në mend është një maçok i dashur që rri te dera e një marketi shumë të varfër.

***

Fjala bulevard në shqip, në anglisht kryesisht e njohur si “avenue” nga baza latine “venire”[3], është një rrugë e drejtë e rrethuar me pemë uniforme e cila të çon diku dhe anash ka diçka për t’u parë. Arsyet pse rruga “Karl Gega” nuk e meriton ende atë emër është se nuk të çon askund, të paktën për momentin, dhe as ka ndonjë gjë për të parë anash. Në njërën anë, bulevardi i gjatë dhe luksoz është i mbyllur tërësisht nga rruga paralele e Siri Kodrës, banorët e zonës, por dhe të Alliasit e të tjerë më sipër, shohin me sy e qajnë me zemër, një mur herë llamarine e herë betoni me tel me gjemba i mban në anën tjetër. A është kjo ndjesia që kishin dhe berlinezët e ngecur në Lindje? Ti i sheh rrugët që duhet të ishin aty, tashmë të mbyllura nga avllitë derisa arrin në fund, poshtë Frigoriferit, gati në Nënstacionin elektrik ku rruga hapet dhe më në fund bulevardi i ri lidhet me pjesën tjetër. Deri në verën e këtij viti ishte ende në ndërtim një segment i gjatë dhe jo pak herë kishte llucë deri në gju. Do mendoje se do ishte e thjeshtë të prishje oborret pa leje. Vërtet, do e mendoje duke parë sa e thjeshtë është të nxjerrësh banorët e një zone tjetër si Astiri në rrugë.

Ana përballë është një fushë e madhe ku lopë, dele dhe kafshë të tjera të disa shtëpiave private kullosin. Kaq. Nuk ka rrugë, dy pallate të reja janë ndërtuar në zonën e ish-tregut të fruta-perimeve, dhe pjesa tjetër është bar, gurë, lëndina me fshatarë që ecin përgjatë terrenit të thyer për të dalë tashmë direkt në unazë. Përtej asaj nuk ka mundësi kalimi më tutje.

Nëse Bulevardi që nuk e meriton këtë emër nuk i shërben njerëzve, nuk të çon kund e nuk shërben për gjë, për çfarë duhet ai? Për të majmur xhepa pushteti me para parkimi, për prerje shiritash? Mushkëri e re për qytetin nuk është, lulishtja e rrafshët dhe pemët e pakta nuk kanë fuqi pastrimi siç bashkia e reklamon. Prisni thotë kryetari, por ndërtimi po shkon vite e vite dhe zona ka mbetur gangrenë betoni, trafiku vetëm rëndohet, pa asnjë plan për tren ose metro. Një skelet i dhunshëm të një lokomotive të lyer me qëllimet, e besoj vërtet, më të mira, vetëm të qesh në fytyrë me arrogancë se kjo tashmë i përket së shkuarës. Si një monument përkujtimor i diçkaje ose dikujt tashmë të vdekur. Nuk ka më trena për këtë (krye)qytet. Ne i harrojmë këto sepse jemi mësuar të kërkojmë pak dhe të ndihemi si të padëshiruar; jemi mësuar që të përdorim atë çka na jepet. Ardiani na kujtoi që ne që banojmë duhet ta ​shijojmë qytetin, ai të ndërtohet për ne e jo ne të adaptohemi në të si minj laboratori. Një koncept i harruar por i keqpërdorur nga pushteti: qyteti duhet të na rrisi cilësinë e jetës, jo vegël fitimi për ​ata​, kushdo qofshin.

Herë e parë që ndodh por ja ku e kemi, një bulevard pa qytet e pa jetë, mbahet me taksa dhe punë krahu dhe shërben si vend fotosh për reklamat e Mobike-ut dhe hashtagje politike. Rinia dhe një grumbull qytetarësh, në dukje vizitorë, ecnin dhe uleshin në stolat e mëdhenj në mbrëmjet e nxehta, bënin foto dhe shihnin dritat. Fëmijët luanin me duart e tyre ose ndonjë top i rastit. Ndjesia e boshllëkut që të jepte ishte e arsyeshme. Duhet të pranoj ama, andej nga mesi, fiks te një bredh i vetmuar dhe disa bimëve të gjata si shkop e me fryt të kuqëluar, është vendi më ideal i Tiranës për të qëruar fara. Jo keq, si fillim.

 

© 2018, autorja. Të gjitha të drejtat të rezervuara


[1][Kush është Reshiti njëherë? Po Feriti? Kushedi! As në kërkim online nuk del gjë mbi këto dy figura pa mëdyshje historike, por që janë më të famshëm si emra rrugësh tashmë

[2] perifrazim i përafërt

[3] fjala “boulevard” ka sot kuptimin e rrugës shumëkalimëshe për automjete, ky ndryshim erdhi sidomos pas viteve 1850 kur disa bulevarde në Paris u riemërtuan si “avenue” duke i dhënë jetë dallimit të këtyre dy fjalëve; më herët dhe etimologjikisht bulevardi ishte një rrugë e rrethuar me mure.

 

KULLA E RINDËRTUAR

Librin tim Kulla e Sahatit, të ripunuar dhe të zgjeruar në krahasim me versionin e vitit 2003, do ta gjeni te stenda e shtëpisë botuese Çabej në Panairin e Librit në Tiranë.

Kjo ese semiotike, me nota personale, i kushtohet qendrës së Tiranës të shkruar, të fshirë dhe të rishkruar sa e sa herë nga politika, duke u përqendruar në vitet 1960-1980.

Megjithatë, lexuesit të sotëm nuk do t’i shpëtojnë paralelet dhe analogjitë e shumta me çfarë po ndodh sot në Tiranë; pa çka se ky aktualitet i esesë nuk ka natyrë alegorike.

Mbase kjo do të njihet edhe si vlerë e shtuar e botimit të ripunuar: konstatimi që regjimi urbanistik i politikës së sotme nuk dallon dhe aq, në krahasim me të djeshmen; sikurse nuk dallon megalomania për t’ia imponuar kryeqytetin Tiranës qytet dhe qytetarëve të saj.

 

NJË VERË PUSHIMESH TË PAHARRUARA

Edhe pasi trokita për të tretën herë, përsëri nuk vendosa ta shtyj derën e dhomës së prindërve dhe të hyj brenda. Jo për shkak të edukatës së hollë që kisha, por sepse kur e kisha bërë dikur një gjë të tillë,  i kisha gjetur të dy duke u puthur. Nuk më pëlqeu. M’u duk se kisha zbuluar arsyen  përse nëna zhdukej herë pas here dhe kur kthehej në shtëpi, mbante  një bebe në dorë. Kisha përshtypjen se ishim shtuar pak si shumë. Dhe meqë nuk kisha dalë ende nga mosha e magjive, besoja se po të mos i shihja unë të putheshin, invazioni i bebeve do të ndërpritej.

Kur së fundi dëgjova zërin e tim ati, shtyva derën, por nuk e kapërceva pragun e saj. Im atë po montonte teknografin, me të cili punonte nganjëherë në shtëpi, ndërsa nëna rrinte gjysmë shtrirë në shtrat, e zbehtë dhe me një libër në dorë. Ula ngadalë vështrimin te këmbët e mia dhe, duke u përpjekur të kap e të tërheq zvarrë edhe vështrimin e tyre, deklarova: Me këto këpucë nuk shkoj në shkollë! Prisja të më thonin se edhe kur i kisha patur të reja, njëlloj ishte, nuk shkëlqeja për rregullsinë e vajtjes në shkollë. Por jo. Nuk më thanë gjë. U panë një çast në sy e vazhduan në punë të tyre.

– Me këto këpucë nuk shkoj në shkollë, – bërtita më fort.

Im atë mori frymë thellë dhe m’u afrua si me bezdi të shihte më mirë këpucët e mia. Pastaj u përkul dhe si ma hoqi njërën prej tyre nga këmba, nisi ta këqyrë me shumë vëmendje. Ke të drejtë, më tha kur u ngrit. Nuk bëhet më keq! Janë shqepur fare.

Ndërsa provoja kënaqësi se gjithçka po shkonte mirë, mbeta i habitur nga fjalët e tij. Këpucët e mia nuk ishin hiç të shqepura.

– As nuk mund të riparohen më, – shtoi ai duke më hutuar fare.

Ia mora menjëherë nga dora, që të bindem vetë, i rrotullova gjithandej, por asgjë nuk ndryshoi. Këpucët e mia vërtet nuk ishin fringo, por aspak të shqepura. Puna ishte se mua më pëlqenin një palë këpucë çeke që i kisha parë në vitrinën e një dyqani në rrugën e Durrësit. Kisha arsyet e mia të parrëfyeshme që në përfundim të pushimeve verore, të shkoja me këpucë të reja shkollë. Po nëse ato që kisha atij, për çudi i dukeshin edhe të pariparueshme, kjo veçse më afronte edhe një hap më pranë qëllimit tim.

– Për fat të mirë, tani nuk je më i vogël, – tha ai duke u kthyer te teknografi i  tij.

Kjo ma prishi pak qejfin. Çfarë donte të thoshte? Se sa më i madh të jesh aq më pak rëndësi kanë këpucët? Po të ishte kështu, atëherë ai me moshën që kishte duhej të shkonte zbathur në punë.

– Mund të punosh vetë për të blerë një palë të reja, shpjegoi im atë duke turbulluar edhe revoltën që po përgatitej brenda meje.

Pashë  i skandalizuar nga nëna. Ajo kishte kthyer përsëri sytë nga libri i saj, që me siguri do të ishte Manastiri i Parmës, me të cilin e mbaj mend gjithnjë, edhe kur ngrihej të merrte ilaçet, por edhe  kur numëronte pikat e vajit, që  lejonte të dilnin nga gryka e shishes dhe të bënin rënie të lirë mbi trahana. Meqë edhe nga ajo anë nuk po më vinte asnjë lloj ndihme, vendosa t’i dal zot vetes.

– Unë jam i vogël! – ua kujtova të dyve me zë të vendosur, që të kuptonin se në një pikë të tillë nuk lejoja dyshime.

– Ka punë edhe për të vegjël, – ia bëri ai pa i kthyer fare sytë të më shohë, si për të nënvizuar pavlerën e argumentit tim. Dhe kjo tamam atëherë kur isha bërë gati t’u flisja për këpucët që kisha zgjedhur në atë vitrinën e rrugës së Durrësit.

Pa ditur të sjell argumente të tjera, nisa të ndjek i hutuar lëvizjet e tij, tek montonte teknografin pranë dritares duke u kujdesur që të  kishte pjerrtësinë e përshtatshme. Më tej vendosi një vizore të gjatë horizontale, e cila nëpërmjet një sistemi makarash të vogla, zhvendosej paralelisht mbi tabakun e letrës milimetrike që ishte shtruar paraprakisht mbi syprinë dhe së fundi fiksoi krahun e lëvizshëm metalik të një abazhuri. Kur m’u duk se ishte më i gatshëm të më dëgjonte, iu afrova fare pranë dhe ngrita kokën ta shoh në sy.

– E çfarë pune? – e pyeta ndërkohë që ajo ndjenja e parë e padrejtësisë, po  i linte vendin kureshtjes.

– Punë për ty.

– Dhe me lekët që do fitoj do blej këpucë?

– Do blesh këpucë.

– Çeke?

– Çeke.

Me tim atë asnjëherë nuk kemi qenë miqtë të mirë,  madje kam përshtypjen se kurrë nuk u njohëm tamam,  por kjo gjithsesi ishte diçka më e mirë se shamata, që e shqetësonte së tepërmi time më (Ishin të vetmet raste kur ajo e linte menjëherë librin e saj dhe ngrihej të shuante sherrin që në fillim). Megjithatë, hera herës nuk kanë munguar edhe paktet e aleancat. Dhe sa kohë që vareshin vetëm prej nesh, i kemi respektuar deri në fund.

Kështu ndodhi edhe atëherë, por pa e ditur se ajo historia e këpucëve të mia lidhej me ndonjë ngjarje jashtë shtëpisë e aq më pak me ngritje temperaturash në konfliktet planetare.

Në të vërtetë, ai  teknografi montohej herë pas here në dhomën e prindërve sepse im atë merrte porosi për projekte të ndryshme ndërtimi, të cilat i bënte privatisht. Kjo deri në një kohë të caktuar qe krejt e lejueshme. Në të vërtetë ai punonte në terren, ishte shef kantieri ndërtimesh, por duke qenë mbase specialisti i vetëm në vend për sistemet e ngrohjeve qendrore ai shpesh herë merrte porosi  nga institucionet edhe për projekte instalimi  kaldajash industriale e gjithfarë impiantesh nën presion. Më kujtohet se u mor shumë edhe me ndërtime “civile”, projektoi  rinovimin   e parë të Hotel Dajtit, ministrive etj. Ishin tamam raste kërkesash të tilla, që kërkonin ngritjen e teknografit në dhomën e tyre dhe ai niste e punonte natë e ditë, në shoqërinë e pamunguar kurrë të nënës sime.

Ashtu i mbaj mend të dy në dhomën e tyre, ai i përkulur mbi teknograf duke bërë llogaritje e duke hequr vija me bojë kine mbi letër kalk milimetrike, në ngjyrë blu ose rozë dhe ajo  gjysmë e shtrirë në shtrat, në shumë raste e sëmurë dhe, kur nuk ishte e tillë, shtatëzënë. Me librin e saj në dorë, si zakonisht. Dhe gjithnjë duke biseduar, edhe pse secili merrej me punën e tij, edhe pse  pyetja e njërit  shpesh herë merrte përgjigje pas dhjetë a pesëmbëdhjetë minutash prej tjetrit. Nganjëherë mbase të nesërmen, kur ngriheshin herët të pinin kafenë bashkë, ende pa u zgjuar ne, sektori i  zallamahisë.

Gjithsesi, atë ngritjen e teknografit në dhomën e tyre, me kohë edhe ne kalamajtë kishim nisur ta prisnim me interes të veçantë. Ai paralajmëronte të ardhura plotësuese për familjen. Projektet e tij paguheshin mirë dhe ajo ishte e vetmja kohë kur ne e hapnim gojën dhe formulonim kërkesa, për rroba a këpucë të reja, për të cilat kishim menduar gjatë. Listën, nëna e ruante me kujdes në komodinën e saj, por kur zgjatej në mënyrë  dëshpëruese, lista pësonte edhe ndryshime, tkurrej. Disa “zëra” të kushtueshëm nisnin e zhdukeshin si me magji, por kjo nuk ishte arsye e fortë që të ulte interesin tonë për porositë e projekteve të reja që babai merrte nga koha në kohë.

Por dikur ato reshtën fare. Projektet vinin nga Bashkimi Sovjetik. Pala shqiptare vetëm se duhej të merrej me zbatimin e tyre. Dhe në kushte të tilla, im  atë e kalonte kohën duke ndjekur punimet nëpër kantiere ujësjellësish, hidrocentralesh a fabrikash të ndryshme, nga mëngjesi e deri në darkë vonë.

Kjo ishte arsyeja që ajo që po ndodhte ato ditë në dhomën e tyre, pra shfaqja e teknografit, qe diçka krejt e papritur, por ajo që pashë kur u ktheva nga  fusha e Xha Tomit në darkë, nuk kishte ndodhur asnjëherë. Në anë të teknografit ishin vënë dy karrige, para të cilave rrinin në gjunjë dy vëllezërit e mi, fare pak më të mëdhenj se unë. Në ndenjëset e karrigeve,  që atë mbrëmje shërbenin si tavolinë, kishte lapsa dhe fije letre të mbushura me kërkesa përllogaritjesh, që ata i bënin me kujdesin më të madh. Përfundimet pastaj ia jepnin tim ati, si pjesë formulash të komplikuara, tërësinë e të cilave dinte ta zgjidhte vetëm ai. Unë isha i fundit që u bashkohesha atij “grupi pune”.

Nuk e dija se çfarë i kishin kërkuar tim ati dy vëllezërit e mëdhenj, por për vete më dukej se e kisha mbyllur pazarin që më parë dhe ndihesha krenar që do t’i blija këpucët  me punën time.

– Shko dhe merr karrigen tënde, – më tha tim atë .

Nxitova në kuzhinë  dhe solla me gëzim një karrige. U ula në gjunjë, mbështeta bërrylat në ndenjësen e saj dhe prita me padurim. Nuk vonoi shumë dhe ai më solli një copë letër të mbushur me shifra. Rezultatin duhej t’ia jepja atij, mundësisht sa më shpejt. U ndjeva shumë i zoti dhe  përvesha mëngët, por gjithçka nisi të rrënohej në mënyrë të pamëshirshme. Nuk isha në gjendje të bëja asgjë. Në të vërtetë ishte fjala për të nxjerrë rrënjën katrore të një serie të gjatë shifrash, me qëllim që babai të fitonte kohë në zgjidhjen e atyre formulave të veta që zgjateshin si papirus hieroglifësh. Por tamam atë nuk dija ta bëja.  Për më tepër, askush nuk kthente kokën të më shihte me pak keqardhje, për të cilën kisha aq nevojë ato çaste.

Atë natë nuk e dija se fati i këpucëve të mia në të vërtetë lidhej me probleme pastërtie ideologjike, më saktë me akuzat e qeverisë shqiptare për tradhti të Bashkimin Sovjetik ndaj marksizmit-leninizmit, gjë që do t’i ngrinte nervat Moskës  dhe do e shtynte të ndërpriste bashkëpunimin me Tiranën. Me fjalë më të thjeshta, do të ndërpriste ndihmat që na jepte, gjë që rrënonte krejt industrinë në ngritje të vendit. Por një  fabrikë, pjesë e Kombinatit të tekstileve, në mos gaboj, nuk e di pse paraqiste problem të madh për qeverinë shqiptare. Im atë, pasi ishte marrë me nje hidrocentral rrëzë Dajtit,  kishte drejtuar punimet e profilit të tij për realizimin e projektit të TEC-it të Kombinatit, kohë nga e cila kisha dëgjuar të flitej për netë dehjesh epike me inxhinierët rusë. Por prej vitesh punonte në kantiere të tjerë. Veçse, nevoja e madhe për atë  fabrike projektet e së cilës  nuk  do të vinin kurrë nga Moska, e kishte shtyrë qeverinë të ngrinte një grup pune specialistësh shqiptarë, të cilëve u qe kërkuar që në një kohë sa më të shkurtër, të gjenin zgjidhje teknologjike për ndërtimin dhe vënien e saj në punë. E tepër të thuhet se ata që do të merreshin me të, ndërkohë  që drejtonin edhe sektorët e tyre përkatës, do të shpërbleheshin.

Mua, ato çaste më dukej se po rrëshqisja poshtë karriges. Prej andej u bëja ndonjë shenjë vëllezërve të më ndihmonin, por ata ishin të zënë me porosinë që kishin. Nisa të mendoj se një sjellje e tillë mizore ishte thjesht pasojë e konkurrencës. Mbase kushti ishte që sa më shumë ushtrime të bënte secili, aq më shumë fitonte. Për fatin tim të mbrapshtë, nuk kishte “akord grupi”, ku secili të punonte sipas mundësive dhe fitimi do të ndahej në mënyrë të barabartë. Vëllazërisht, me që ra fjala.

Dikur vëllai i madh u ngrit të shkonte të pinte ujë dhe tek po kalonte  pranë meje i hodhi një sy të shpejtë asaj letrës që kisha përpara. Si mjeshtër që ishte në matematikë, ai i bëri menjëherë të gjitha veprimet me mend, dhe kur iu duk se nuk po e shihte njeri, nxitoi të shkruante rezultatin në letër e doli jashtë. Unë e rrëmbeva atë menjëherë dhe ia zgjata tim eti, edhe pse pa ndonjë zell e krenari të dukshme.

Nuk e prisja fare që të gjithë të linin punën dhe të kthenin kokën nga unë. Edhe nëna e la librin anash dhe më pa gjatë. Ia plasa të qarit dhe dola jashtë. E kuptova se kurrë nuk do të isha në gjendje të fitoja para për ato  këpucët që kishin nisur të më dalin në ëndërr.

E pra, fjala ishte vetëm që të nxirrja  rrënjë katrore, pafundësisht rrënjë katrore numrash realë, pozitivë. Ishte kjo që kërkohej prej meje. Dhe për dreq, atë veprim, aspak të ndërlikuar  e kishim pasur para pak kohësh në programimin shkollor, veçse kishte kohë që orët e mësimit  unë i kaloja i mrekulluar nga çdo fjalë e lëvizje e shoqes sime të bankës. Dhe që të mos e fsheh, ishte ajo që kisha dëshirë të më shihte me ato këpucët e mia të reja në shtatorin e ardhshëm.  Se në fund të fundit edhe unë duhej të gjeja gjësendi që ta hutoja atë!

Fshiva lotët dhe deklarova: Më jepni gjëra me të lehta,  këto akoma nuk i kam mësuar.

Vëllezërit më panë me habi, por nuk folën, nuk më denoncuan. Unë shkova të mbyllem në banjë dhe si kyça derën nga pas, mora një kaçavidë dhe nisa ta ngul midis shollës dhe syprinës së këpucëve të mia. Që të dyja tani ishin të shqepura. Ai as që kishte se çfarë  të thoshte më. Këpucët qenë bërë ashtu siç i ishin dukur atij. Detyrimisht që do të më blinte të tjera. Punoja a nuk punoja  unë!

Ndërkohë aty në dhomë ishin marrë vendime të rëndësishme për mua, që i mësova sapo u ktheva. Që atë natë, njëri nga vëllezërit ishte ngarkuar të më bënte një kurs ty përshpejtuar të nxjerrjes së rrënjës katrore. Ishte ajo që kërkohej gjithnjë e më shumë.

Në pak ditë atmosfera ndërroi rrënjësisht. Ishte kohë pushimesh verore dhe unë zbrisja poshtë pallatit vetëm sa për të njoftuar miqtë e mi se duke qenë  tepër i kualifikuar në matematikë,   më duhej të merresha me ca gjëra të rëndësishme, për të cilat nuk kisha të drejtë t’u flisja më shumë. Pastaj u thoja në vesh se po ndërtoja një fabrikë.

Në të vërtetë në shtëpi kishte edhe një makinë llogaritëse, që saktësisht e quanim rigë llogaritëse. Qe një rigë me profil trekëndësh me një material si të fildishtë dhe sipërfaqe të shkallëzuar  në të cilën  një kursor të lëvizshëm duhej të zhvendosej në një pozicion të caktuar për të nxjerrë rrënjët katrore, madje edhe për koefiçentë të tjerë të natyrës trigonometrike, që nuk më kujtohen. Por atë e përdorte vetëm im atë.

Për të tjerët kishte kërkesa disi më të vështira se të miat dhe, duke relativizuar saktësinë e këtyre kujtimeve, më duket se  shpesh ishte fjala për një koefiçent enigmatik me emrin theta (θ) që vinte e përmendej  pareshtur. Ishte fjala për temperaturën mesatare që rezultonte nga përzierja e dy a më shumë lëngjeve me temperatura të ndryshme, në vartësi të volumit, presionit  etj. Kërkohej saktësi e madhe, se në vartësi të asaj temperature varej edhe qëndrueshmëria e materialeve që fiksoheshin në suporte të ndryshëm në një sallë tharjeje industriale, gjë që përbënte edhe pjesën e projektit që i takonte tim ati.

Tre vetë të ulur në gjunjë para karrigeve duke bërë llogari e folur me vete, babai që qëndronte më këmbë, i përkulur mbi teknograf duke kontrolluar saktësinë e përfundimeve tona e duke vazhduar të përpunojë idetë e tij me bojë kine mbi një tabak letre kalk milimetrike dhe nëna që kishte filluar të ngrihej diçka më shpesh dhe lëvizte midis nesh duke na fërkuar kokën e sjellë ndonjë gotë uji,  është imazhi që  zapton edhe sot e gjithë ditën kujtesën time të asaj vere të paharruar.

Kur je në siklet shpesh as që e kupton veten  se bëhesh qesharak. Mbetjen e mbledhjeve dhe zbritjeve të mija unë i fiksoja me pesë gishtat e dorës së lirë, duke i ngritur një e nga një në ajër, por kur numri ishte më i madh se aq, atëherë fusja në punë mjetet rrethanore. E gjashta  ishte hunda, e shtata mjekra, i teti veshi i majtë, i nënti ai i djathti, ndërkohë që nxitoja të hidhja rezultatin në letër, sa pa e harruar.  Dhe nuk i vija re ca zgërdhirje rrotull meje. Aq më bënte, ishin këpucët ato që kishin rëndësi për mua.

Babai nuk fliste shumë dhe shpesh ne e harronin praninë e tij,  kështu që ishte nëna që vendoste se kur ne duhet të ndërprisnim punën e të shkonin të flinim. Por, pasi merrte ilaçet e saj të darkës, shpesh atë vetë e këpuste gjumi dhe ne iknim në majë të gishtave dhe e linim babanë duke punuar. Kisha përshtypjen se ai e kishte hequr fare gjumin nga orari i veprimeve, sepse edhe kur më kishte ndodhur të zgjohesha në mesnatë apo aty ndaj të gdhirë, shihja gjithnjë dritë nën derën e dhomës së tyre.

Qëllonte që nëna zgjohej dhe merrte përsëri librin e saj në dorë, por pak më pas e merrte përsëri gjumi.  Vite më vonë nuk kam lënë gjë pa lexuar për Manastirin e Parmës, në përpjekje që të kuptoj se çfarë e tërhiqte aty. Përfundimet që nxirrja nganjëherë ishin aq të frikshme, sa përpiqesha të mos mendoja e analizoja më tej.

Ndërkohe tabakët e mëdhenj të kalkut të mbledhura rul, që përfaqësonin faza të ndryshme të projektit, shtoheshin gjithnjë e më tepër në një anë të  teknografit, shpesh të litografuara në disa kopje.

Babai  kishte nisur të largohej, për të paraqitur projektin në këshillat teknikë dhe kthehej me kërkesa të tjera. Kishte një distancë  fare të shkurtër   midis  miratimit të projekteve dhe vënies së tyre në zbatim. Por shpesh ai zhdukej edhe më gjatë për të akorduar projektin me specialistët e fushave të tjera, arkitektë, teknologë prodhimi, inxhinierë elektrikë etj.,  apo për t’u shpjeguar idetë e tij teknikëve të zbatimit. Mbaj mend makinat që ndalonin poshtë pallatit dhe ai ngrihej të vishte çizmet dhe një pardesy  të zezë e të gjatë deri poshtë këmbëve dhe ikte për t’u kthyer vonë natën.

Na vinte çudi kur mbeteshim vetëm, por ndonëse e mendonim të gjithë, atë vit as që bëhej fjalë të shkonim në plazh te ajo “dhoma e çamëve“ , që merrnim nganjëherë me qira.

Dikur, më përfundimin e pushimeve, u mbyllën edhe detyrimet. Sikundër projektet tona edhe ato që kishin bërë kolegët e tjerë të grupit të punës ishin në duart e inxhinierëve të zbatimit. Ditët e fundit atyre u ishte bashkëngjitur edhe grupi i projektuesve, për të ndjekur çdo problem në vend. Edhe pse nuk kishin pasur përvoja të mëparshme  dhe protokollet e teknikës së sigurimit ishin ende të pa stabilizuara, ata gjithsesi i futën impiantet në presionin më të lartë të mundshëm dhe gjithçka shkoi për mrekulli.

Të tjerat i morëm vesh nga nëna, përurimin e suksesshëm të fabrikës dhe mbi të gjitha një takim të grupit të punës me titullarë të ministrisë përkatëse, funksionarë të Komitetit ekzekutiv apo të Komiteteve të partisë. Në përfundim, para se të largoheshin, pasi i pritën me pak buzëqeshje falënderimet e lëvdatat e rstit, im atë, duke patur edhe miratimin e kolegëve të tij i qe afruar shefit të financave të ministrisë dhe e kishte pyetur se kur do të qe e mundur të shkonin në zyrën e llogarisë për të tërhequr honorarët e punës së  tyre. Ai kishte thënë se nuk dinte asgjë dhe i shqetësuar i ishte afruar titullarit të ministrisë. Ashtu siç ishte, në shoqëri të disa funksionarëve të tjerë të lartë, ai nuk e kishte fshehur nervozizmin dhe kishte thënë me zë  të lartë që ta dëgjonin të gjithë: Nuk e dija se kishim midis nesh edhe njerëz me mentalitet të tillë borgjez, që kërkojnë para.

Ata nuk i morën kurrë honorarët e premtuara. Por edhe këtë e dinte vetëm nëna.

Mbaj mend se ku u kthye në shtëpi ai nuk e zgjati kokën si zakonisht në dhomën tonë, më shumë për të pyetur ku ishte ai që mungonte, se sa për të na përshëndetur, por ne e merrnim për të tillë, për përshëndetje. Por atë ditë, ndryshe nga herët e tjera bëri sikur u interesua për ne të gjithë dhe na drejtoi ca pyetje pa kuptim, që na shtynë të shihnim tinëz njëri tjetrin. Pastaj shkoi e u mbyll drejt e më dhomë.  Mendova se suksesi i projektit do të shoqërohej edhe me ndonjë bebe të vogël, por nuk qe ashtu.

Më parë e ndjenim praninë  e tij në ajër edhe kur nuk ishte aty, atë ditë ai dukej sikur krijonte boshllëk rreth vetes, mungonte edhe kur e kishim midis nesh. Nëna ishte ngritur dhe gjithë kohën qëndronte më këmbë, duke e ndjekur pas ngado që shkonte.

Atëherë nuk dija shumë gjëra për të (ka gjëra që nuk i di as sot), por diçka që  mësova  dhjetëra vite më vonë, ma paraqitën tim atë në dritën e një tragjedie të pabesueshme.  Kishte dalë në pension dhe duke qene se ndjente vështirësi ekonomike, me nxitjen e miqve të tij, vendosi të kërkojë pensionin e luftës, për të cilën nuk fliste asnjëherë. Dhe ma dha mua të shtypja në makinë kërkesën e tij. Nuk ishin aksionet e jashtëzakonshme që kishte marrë pjesë si anëtar grupeve guerile, hedhje deposh në erë, vrasje patrullash të Gestapos, sulm mbi kazerma, hapje tunelesh të nëndheshëm për çlirimin e shokëve të tij të arrestuar, etj., ato që më hutonin, por nuk arrija të kuptoja si nuk kishte folur kurrë për to. Dhe këtë imazh të panjohur më parë për mua ia veshja atij personit, që në një gjendje krejt tjetër shpirtërore, mbeti i shtangur e pa mundur të thotë as edhe një fjalë, kur e fyen dhe i mohuan mundin e muajve  të tëra pune të jashtëzakonshme.

Gjithsesi, duhej të prisnim të kalonte ca kohë që ta ndjenim të plotësohej imazhi i tij nëpër shtëpi. Ndërkohë dora dorës  kishim mësuar gjithë çkishte ndodhur.

Dhe në një nga ato ditë, ai i nguli sytë me vëmendje të këpucët e mia, sikur të qe kujtuar befas për to. Pastaj më kapi mjekrën me dy gishta dhe tha se bënte habi si nuk e kishte vënë re se ato ishin mjaft të mira. E pashë nje herë si anash, për të kuptuar nëse bënte shaka. Nuk më dukej fort i vërtetë në atë që thoshte, se unë u isha përveshur me kaçavidë këpucëve të mia, por as m’u duk se bënte shaka. Desha të besoj se vërtet i dukeshin ashtu, sikundër dikur i ishin dukur fare të shqyera.

-Qenkan si të reja, tha përsëri,  dhe sot jam i sigurtë se ai po bënte diçka që nuk e kishte bërë kurrë në jetën e tij.

– Janë të reja, fare i thashë, duke mbajtur lotët.

Ishte radha  e tij të më shihte me kujdes, që të kuptonte nëse nuk luaja me të.

– Edhe sikur të bleja një palë të tjera, këto nuk do ti hidhja, vazhdova. Më pëlqejnë shumë.

Ai përsëri më pa me këmbëngulje. Por unë isha bërë krejt i padepërtueshëm, nuk kishte zot që më lexonte ato çfarë kisha në kokë.

Vetëm se shkova të mbyllem në banjë e të qaj.

Nuk është se vetëm kisha ëndërruar për ato këpucë që vazhdonin të më dilnin në ëndërr, por edhe  kisha punuar gjithë verën për to.

Kam përshtypjen se që atë ditë ka shumë pak gjëra që më habisin më.

Megjithatë, sot kur shoh nganjëherë qilarin e shtëpisë me plot etazhere që janë harkuar nga pesha e këpucëve të panumërta,  shumë nga të cilat mbase kurrë nuk do t’i vesh ndonjëherë, them se ajo ngjarje nuk ka kaluar te unë pa lënë pas ca pasoja të vogla anësore.

…………………….

Që nesër në Panair ne stendën e Shtëpisë Botuese UEGEN

 

 

 

 

 

 

 

 

TË GËNJYERIT

Nga Gresa Hasa

Në artikullin “Të zhgënjyerit”[1], Arjan Shahini bie pre e një dikotomie të rreme kur i ndan në sharje dhe përgëzime qëndrimet publike ndaj vendimit të Taulant Mukës për të pranuar postin si zv/ministër i arsimit. Mungesa e ekzistencës së kritikës qoftë si hipotezë, vjen këtu për disa arsye. Së pari, shndërrimi dhe reduktimi i argumentave të kundërshtarit në “sharje”, “përdhosje” e kështu me radhë, është një teknikë e njohur e zhvlerësimit jo vetëm të fjalëve të tjetrit por edhe të pozitës së tyre në debat, çka, për shembull, e vëmë re shpesh të manifestuar te kryeministri ose ministrja e arsimit në Shqipëri, të cilët e përdorin këtë teknikë si mënyrë mbrojtjeje dhe sulmi sa herë që çështjet e arsimit sillen në vëmendje. Së dyti, nëse flasim për “sharje”, zor se do ta orientojmë debatin tek arsyetimi dhe dalja në ndonjë përfundim ku përplasjet dialektike supozohet të na shpien. E konsideroj keqardhëse një qasje të këtillë nga një profesor, i cili më së paku, do të duhej të ishte tejet i qartë ndaj rregullave kryesore të debatit.

Për më tepër, Z. Shahini në artikullin e tij e përqëndron vëmendjen te një subjekt kyç që mëton se e paskësh kundërshtuar në mënyrë eksplicite vendimin e Mukës për të pranuar postin e zëvendësministrit: Organizata Politike, një lëvizje shoqërore e majtë e krijuar fill pas ngjarjeve të 21 Janarit 2011 nga bashkimi vullnetar i disa njerëzve. Asgjëkundi Organizata Politike nuk është shprehur zyrtarisht për emërimin e zëvendësminstrit të ri, pavarësisht se aktivistë të ndryshëm të saj kanë shprehur mendimin e tyre personal mbi këtë ngjarje.

Z. Shahini i ndan aktivistët e OP-së në dy brezni: brezi i parë, ku ai përfshin nismëtarët e lëvizjes dhe brezi i dytë, aktivistët që e përbëjnë sot Organizatën Politike dhe të cilët i kanë dhënë asaj një identitet solid gjatë viteve. Me një ton të lehtë ironie, ai rreket të vërë në dukje se si disa nga aktivistët e lëvizjes gjenden sot në administratën publike si pjesë e radhëve të Partisë Socialiste. Ndoshta për mungesë informacioni të z. Shahini ose ndonjëfarë dembelizmi të tejskajshëm, ky i fundit mund të mos e dijë që asnjë nga aktivistët e Organizatës Politike nuk ka patur ndonjëherë lidhje me ndonjërën prej palëve të pushtetit në Shqipëri. Personat fantazmë së cilëve z. Shahini iu referohet kinse në mënyrë enigmatike, nuk janë pjesë e Organizatës Politike. Por edhe sikur të ishin, sikundër në çdo lëvizje apo grup tjetër, qoftë ky politik apo jo, në çastin kur dikush shkëputet nga bashkësia e grupit, është i pakushtëzuar të zgjedhë të shkojë ku ta shohë të arsyeshme. Vendimet personale të njerëzve jashtë lëvizjes, nuk janë as përgjegjësi dhe as shqetësim i lëvizjes. Kësisoj, është paksa e paqartë se si i vlen këtij diskutimi rikthimi në vëmendje i do personave që përpara tetë vitesh, në rrethanat e ngjarjeve dhe atmosferës politike të asaj kohe, zgjodhën të bëheshin bashkë por për arsye të ndryshme jo shumë kohë më pas, vendosën të ndiqnin rrugë katërcipërisht të kundërta. Se çfarë përpiqet të thotë z. Shahini, duke përmendur në tym individë pa emër, nuk është fort e qartë. Por që tentaton ta godasë Organizatën Politike, kjo është mëse e kuptueshme, aq më tepër kur e quan atë një “grup dogmatik” edhe pse dështon të shpjegojë se si OP-ja qenkësh dogmatike. Fakti që gjatë kohës kur z. Shahini shërbente si këshilltar në Ministrinë e Arsimit, OP-ja nuk binte dakord me politikat e ministrisë, nuk e bën këtë lëvizje dogmatike por një subjekt aktiv demokratik që kundërishtimin e bazon në argumenta, hulumtime dhe mbi të gjitha në forcën e fjalës, ardhtë kjo si debat konstruktiv apo në formën e protestës.

Organizata Politike ka qenë ndër vite tejet vokale (edhe) për sa i përket çështjeve dhe problematikave të universitetit, veçanërisht reformës dhe ligjit për arsimin e lartë. Së bashku me Lëvizjen Për Universitetin, këto dy grupe janë organizuar sistematikisht në përpjekjen për reduktimin e tarifave arsimore deri në arritjen e arsimit publik falas; kundërshtimit të plagjiaturës së profesorëve në universitetet publike; abuzimit të tyre me postin nëpërmjet korrupsionit dhe shitjes së paligjshme të librave; mungesës së literaturës, mungesës së bibliotekave; mungesës së një perspektive për të rinjtë e diplomuar, etj.

Gjithashtu, z. Shahini bën një gabim tjetër kur merr rastin personal si referencë për të përgjithësuar mbi një post shtetëror. Unë nuk jam plotësisht në dijeni të performancës së z. Shahini si këshilltar në Ministrinë e Arsimit, paçka se marrë parasysh qëndrimet e tij ndaj reformës së arsimit të lartë dhe vendimeve të ekzekutuara nga qeveria dhe kjo ministri, mund të dal në përfundimin se ka pasur pak dorë në vendimarrje, në mos fare. Është pikërisht kjo ajo së cilës i bën rezistencë Organizata Politike dhe shumëkush tjetër që ndan të njëjtin mendim me të: mungesës së demokracisë, lirisë, transparencës dhe shpërndarjes së autoritetit në institucionet publike.

Nga ana tjetër, kritikat nga aktorë të ndryshëm politikë përfshirë Organizatën Politike, nuk i drejtohen personalisht Mukës, formimit apo aftësisë së tij për të kryer punën por vendimit të tij për të pranuar këtë emërim. Muka nuk është emëruar në ndonjë post si specialist i pavarur, siç do të mund të ishte për shembull, një komision i posaçëm për hetimin e plagjiaturave, të cilin mund ta ngrinte qeveria por së paku, në parim, do t’u linte dorë të lirë “ekspertëve”. Ai ka marrë detyrën politike të zv/Ministrit, çka do të thotë se ka rënë dakord të mbrojë të gjitha politikat qeveritare mbi arsimin, posaçërisht atë të lartë: pra, të jetë pro financimit të universiteteve private nga buxheti i shtetit; kundër uljes së tarifave studimore, kundër shtimit të përqindjes së votës studentore, pro komercializimit të universiteteve publike, etj. Rama dhe Nikolla nuk kanë dhënë ndonjë shenjë se kanë ndërmend të ndryshojnë këto themele të politikës së tyre arsimore, kështu që Muka e ka për detyrë t’i mbështesë si zv/Ministër. Edhe nëse arrin të bëjë diçka kundër plagjiaturave – për të cilën jam skeptike – do të bëhet zëdhënës i të gjitha padrejtësive të mësipërme.

Ndër të tjera, besimi që i vetëm e pa kurrfarë pushteti dikush në të tilla rrethana mund të kryejë çoç revolucion prej kolltukut të gatitur paraprakisht nga njerëz që akuzohen për një sërë krimesh të rënda, tingëllon qesharak. Në mos qoftë ky një besim romantik dhe naiv, është atëherë një kalkulim tejet i hollë për përfitime personale dhe përfitimet jo domosdoshmërisht janë të natyrës monetare, siç mund të mendojë shumëkush. Prestigji dhe një titull ndryshe në CV, një titull në dukje me peshë, mund të jenë një përfitim i tillë. Mbase qëllimi për shndërrime apo ndikim të drejtpërdrejtë, jo me patjetër mund të jetë synim i Mukës. Dhe kjo se bën zgjedhjen e tij të gabuar, pavarësisht se moralisht tingëllon e diskutueshme. Aq më tepër, kur Muka deklaron publikisht që po vetësakrifikohet për atdheun, duke lënë një rrogë 9000 Euro në perëndim[2], për rrogat e mjerueshme të administratës shtetërore në Shqipëri.

Dhe kur flasim për plagjiaturat (ku shumëkush po e tkurr këtë debat), a do të jetë në gjendje zv/ministri Muka të bëjë publike dhe të denoncojë të gjitha rastet e plagjiaturës, përfshirë mbase persona që teksa flasim, janë në poste vendimmarrëse duke i shërbyer të njëjtit pushtet si ai; a do të jetë ai në gjendje t’i dalë kundër propozimeve të mëtejshme të Ramës dhe Nikollës kur ta kërkojë rasti apo pas pak kohësh, njëlloj si shefat e tij do të na thotë që ne thjesht se kuptojmë dashamirësinë e pushtetit udhëheqës në Shqipëri…

Në realitetin ku tentakulat e kriminalitetit janë shtrirë kudo në institucionet shtetërore, vendimi i Mukës mund të merret për shumë i guximshmëm ose krejt patetik dhe mashtrues. Ky ishte një vendim personal. Askush nuk e imponoi Mukën, paçka se dikush njëfarësoj duket se e joshi atë mjaftueshëm sa për të thënë “po”. E ky është vendimi i tij me të cilin është i ngarkuar të pranojë edhe qëndrimet kritike apo skepticizmin. Tentativat për t’u shpallur hero ose viktimë, janë tejet të konsumuara por mbi të gjitha, s’na vlejnë. Ky debat meriton të zbresë në terma konkretë: jetojmë në Shqipëri, në Shqipërinë e korruptuar ku postet në institucionet publike mbartin pushtet fiktiv pasi pjesa dërrmuese e të zgjedhurve në to janë marionetat e një pushteti gjysmë-autoritar dhe narçiz, i përqëndruar te një tufë oligarkësh që vendimet për arsimin, ekonominë, shëndetësinë dhe gjithçka tjetër që na takon të gjithëve, i marrin dy-tri politikanë në bashkëpunim me bizneset monopole e më pas i imponojnë ato nga lart poshtë. Mos të bëjmë sikur jetojmë në një shoqëri normale ku çdokush merr hakun që i takon në bazë meritokracie, përndryshe si do ta shpjegojmë normalizimin e padrejtësisë dhe shtypjes në thuajse çdo aspekt të jetës sonë?

Gjendemi në një situatë të jashtëzakonshme prej tash sa kohësh dhe situatat e jashtëzakonshme kërkojnë veprime të jashtëzakonshme. Sot potenciali për emancipim shoqëror dhe ndryshim rrënjësor të një sistemi të korruptuar që riprodhon veç gangrenën e vetvetes, gjendet te studentët e përbashkuar dhe të gjithë ata qytetarë të cilëve iu ka ardhur në majë të hundës nga fjalët boshe dhe poshtërimi i vazhdueshëm, jo te burokratët e rinj me kravata “cool” që tentojnë të na e shesin sapunin për djathë. Situatat kritike kërkojnë të mbahet anë dhe Muka së bashku me avokatët e tij, e kanë bërë zgjedhjen e tyre. Koha do të na tregojë të gjithëve se cila palë e paskësh patur gabim, me shpresën që gabimi të mos na kushtojë fatalisht të gjithëve. Në ka vend për urim këtu, ky është ai, jo përgëzimi i një aktori potencial – por të humbur tashmë – në luftën e përbashkët për zhvillim, që i largohet kësaj të fundit për t’i tundur derën atyre që na kanë vrarë të ardhmen.

[1] https://peizazhe.com/2018/11/10/te-zhgenjyerit/

[2] http://shqiptarja.com/lajm/i-zuri-vendin-paraardhesit-pasi-e-zevendesoi-zvministri-ja-cfare-me-tha-kryeministri-rama?fbclid=IwAR0PIZ3bTZqi3_CrxpNJqf8PoZx0UOg4X8bHxWqZy5R5mErA591DzndTI3A