SHËNIME PËR NJË PROTESTË

Nga Edion Petriti

Praktika e protestës ka natyrë thelbësisht etike: nëse përqafon kauzën e dhunës, është e prirur të dështojë me themel. Teksa realiteti i jashtëm ndryshohet falë veprimit të dhunshëm politik, kushti paraprak që e mban më këmbë shoqërinë është: përcaktimi i së mirës së përbashkët.

Nëse do përpiqeshimt’i shtonim këtij parimi, duke dashur ta bëjmë më të mirë, më të drejtë e më të ndershëm (për kë?) ahere do përpiqeshim të përsërisnim kushtet paraprake (gjërat janë keq, duhen ndryshuar, nga kush, për kë?) të këtij qëllimi pasi ai zbatohet. Duhet pasur kujdes se kush përfiton nga menaxhimi i pakënaqësisë popullore (në këtë rast, studentët). Ndoshta mund ta shohim më vonë këtë “botëpërmirësues”, siç i quan Habermasi, në ndonjë post politik: kandidat për deputet, këshilltar bashkiak apo ndonjë post tjetër me emër bukurtingëllues, ama tërësisht të panevojshëm të kësaj natyre, të ngritur aty për aty. Ndonjë “abstraktor kuintesence” plus përfitimet. Protestën e kufizon diçka që është “pikëpamja e saj për veten”. Diçka që kur arrin synimin e vet politik, vjen dalëngadalë e zhduket. Filozofia nuk mund t’i thotë botës se ç’duhet të bëjë; gjëja e vetme që i mbetet është ta frymëzojë në udhën e mospërdorimit të dhunës për qëllime politike. Filozofia mund të na pajisë me mjetet e duhura për t’u bërë një kritikë institucioneve shtetërore. Ka po atë funksion që ka linguistika karshi gjuhës: e analizon për ta kuptuar e përdorur më mirë, e nganjëherë për t’u shpëtuar lajthimeve e grackave të saj. Nuk është detyrë e filozofisë dhënia e direktivave për keqpërdorim të veprimit politik, ama filozofia shpeshherë ndihmon për t’i kuptuar ato.

Nëse një protestë lidhet pazgjidhshmërisht në një bashkim personal me ndonjë “eminencë rozë”, ajo do ketë fatin e atyre martesave të palumtura ku çifti do të ndahet, ama nuk ka se ku të shkojë me banim. Kur ideja e protestës konceptohet si udhëzim për veprim të qëllimshëm politik, atëherë ajo përfshihet medoemos nga ai lloj subjektiviteti të themeluar mbi ndjenjat, shijet apo opinionet personale.

«Filozofia si fazë parapërgatitore për praktikën politike shndërruese»

Sendërgjimi a marrja peng e një proteste për të krijuar perceptimin e një qeverie tolerante ndaj këtij lloj veprimi politik është një nga gjërat më të neveritshme që mund t’i bëhen një demokracie. Është preludi i shumë ngjarjeve të pakëndshme që do të ndodhin më vonë, duke nisur me bjerrjen e të drejtave dhe lirive qytetare që deri dje merreshin për të mirëqena.

Kjo do të thotë t’i vesh përpara një shoqërie të pakënaqur nocionin e vet – shumë të varfër, do thosha – vetjak. Është në natyrën e pakënaqësisë të bartë në vetvete mosbesimin ndaj tjetrit, që kërkon të përligjet nëpërmjet dhunës ose gjegjësit të saj në fushën e ideve: mashtrimit dhe përdorimit të të tjerëve”.

Protesta është një prej mjeteve me anë të së cilës realizohet fati historik i një kombi: një demokraci e papërkryer që lufton përjetësisht me ata që duan t’i hyjnë në pjesë pa të drejtë.

Ka qytetarë që për hir të së drejtave të tyre, sakrifikojnë duke dalë nga rrjedha e zakonshme e jetës private. Nuk jam aq naiv sa të besoj se roli e detyra e filozofisë është të lerë mënjanë politikën dhe të kufizohet vetëm te soditja e vetvetes. Një nga detyrat e filozofisë është edhe të përligjë para instancës së lartë të opinionit publik përmbajtjen e veprimit politik, duke e zhveshur nga lëvozhga e ideologjisë. Për gjithë ata që nuk e dinë, ideologjia është një “res mirabilissima” – një mjegull mitike pas të cilës fshihen njerëz shumë të vegjël, me interesat e tyre personale. Protesta është një simptomë se në marrëdhënien shoqëri-shtet ka diçka që nuk shkon. Për më tepër, mund të lexoni “Shkrimet politike” të Hegelit, Tiranë, 2000.

© Edion Petriti, dhjetor 2018.

DHJETORI NA MBLODHI

Protestat e studentëve sot na kujtojnë edhe njëherë revoltat studentorë në vitin 1990. Duke qenë se prej fillimit të mijëvjeçarit ka pasur një shfryrje të vullnetit studentor në Shqipëri, kjo protestë është një festë për demokracinë.

Prej 1997 studentët ishin mobilizuar për qëllime partiake. Ata e kanalizuan fillimisht inatin nga Partia Socialiste gjatë 1996-1997 (kujtoni studentët e Vlorës!), dhe më pas nga Partia Demokratike prej 1998. Kush ka qenë studentë gjatë kësaj periudhe të fundit, mban mend studentët grevistë urie, të cilët merrnin udhëzime dhe byreqe me gjizë nga forumi rinor i Partisë Demokratike.  Më tej, sikur me buton, pas marrëveshjes Nano-Berisha e më pas me Dhori Kulen si rektor i Universitetit të Tiranës, revoltat u shteruan, veç disa rasteve sporadike (protestat e studentëve të mjekësisë në 2012, protestat e studentëve të institucioneve private pas mbylljes së këtyre në 2014). Krijimi i “Lëvizjes për Universitetin” kundra “reformës së arsimit të lartë” solli një tjetër hov, që kulmoi tanimë me protestat e sotme.

Kështu që lëvizja e dhjetorit është interesante për tu studiuar nga pikëpamja teorike e lëvizjeve sociale. Ka disa rrëfime për dhjetorin e 1990, rrëfime dëshmitarësh[1], libra (autorë shqiptarë si B. Fevziu, A. Krasniqi etj. [2], madje edhe në anglisht[3]), fotografi, por unë besoj se nuk ka pasur një trajtim sistematik e shkencor të rolit të universitetit.

P.sh. gjatë një bisede me një aktivist të Organizatës Politike, i “Lëvizjes për Universitetin”, J. Marka, mu dëshmua se dekani i fakultetit të shkencave të natyrës, sot rektori Mynyr Koni, ishte munduar të pengonte protestat e studentëve duke iu refuzuar mjediset për tubime apo takime. Po ashtu, mbaj mend se jo vetëm qeveria, por edhe Universiteti i Tiranës, kujdesej që përfaqësuesit e studentëve në Këshillat Studentore të kishin miratimin e qeverisë e të administratës së universitetit. Pra, mjedisi universitar është aq i kontrolluar sa nuk lejon protestat e studentëve. Vetë Edi Rama kërkon angazhimin e strukturave universitare kur përsërit se tarifat vendosen nga universitetet. Edhe pse është qeveria që duhet të miratojë tavane, madje duhet të nxjerrë një akt nënligjor për këtë.

Si ka qenë pra mjedisi universitar gjatë lëvizjes së dhjetorit 1990? A lejonte ky mjedis hapësira për të shprehur vullnet për protesta? A gjenin studentët aktivistë mundësi për të mobilizuar studentët të tjerë? Cilat ishin disa nga mundësitë strukturore (opportunity structures) që iu krijuan studentëve dhe i nxitën apo inkurajuan ata për këto revolta? Këto janë disa nga pyetjet që trajtohen këtu me qëllimin për të eksploruar rolin e Universitetit të Tiranës në revoltat studentore 1990 (Ky hulumtim është prezantuar në konferencën e organizuar nga Instituti për Kujtesën Kombëtare, Wroclaw, Poloni, Nëntor 2016).

Ka teza se revoltat studentore të dhjetorit janë nxitur apo sajuar nga forca të brendshme të regjimit, Sigurimi i Shtetit, apo struktura konkurrente brenda apo armike ndaj Partisë së Punës[4]. Një tjetër interpretim është ai i martirizimit, këngën e së cilës e degjojmë përherë nga Partia Demokratike, që e ka përvetësuar këtë revoltë. Por pa i hyrë këtyre interpretimeve, sikur edhe duke lënë mënjanë për hir të analizës ndikimet e zhvillimeve globale në nivelin makro, na duhet të merremi me universitetin. Kjo qoftë për partizanët e tezës konspirative, sikur edhe për ata që kërkojnë teza të verifikueshme. Pasi, nëse revoltat kanë qenë të nxitura nga aktorë brenda regjimit, duhet ti përgjigjemi pyetjes përse universiteti? E jo p.sh. kooperativat, minierat apo fabrikat, ku gjithashtu ka pasur lëvizje të mëdha njerëzish të shtresave të ndryshme që mund të kontrollohen me vështirësi. Përse regjimi zgjodhi universitetin? Prandaj universiteti është institucioni kyq për të filluar këtë analizë.

Lëvizja e dhjetorit

Shkurtimisht, lëvizja filloi si pasoje një zinxhiri ngjarjesh të ndodhura prej janarit 1990, me pëshpërimat për një demonstrate masive që nuk u materializua. Më pas vijuan disa protesta në Kavajë dhe Shkodër. Në korrik, asistuar edhe nga disa diplomatë të huaj, një grup qytetarësh u futën në ambasada të vendeve perëndimore dhe kërkuan azil politik. Gjatë këtij viti regjimi ndodhej në një trysni nga intelektualët e tij, të cilët ishin edukuar për të marrë stafetën e gardës së vjetër. Kështu ishin krijuar hapësira për shprehje të lirë mendimi: si publikimi i disa artikujve kritikë nga intelektualë të njohur, apo nisja e një fushate për demokratizimin e organizatave të masave, që ishte propaganduar me intensitet të lartë në organin e Bashkimit të Rinisë së Punës së Shqipërisë. Trysnia e intelektualëve  u shtua edhe më shumë pas vendosjes në skenë ne tetor 1990 të një vepre të I. Kadares, dhe më pas largimi i këtij në Francë.

Në universitet qeveria e kishte shtyrë fillimin e vitit akademik si pasojë e përkeqësimit të kushteve në konvikte, dhe kishte marrë kohë për të investuar në krevatë e batanije. Por studentët ishin sërish të pakënaqur. Në nëntor, disa përfaqësues të organizatës së rinisë nga fakulteti i inxhinierisë së Universitetit të Tiranës publikuan një letër të hapur që kritikonte “gardën e vjetër” dhe Byronë Politike, e kërkonte ndër të tjera të takonte Kryeministrin. Mbledhja me Kryeministrin, R. Alia, nuk shkoi mirë kur studentët perceptuan arrogancën e regjimit. Në 4 dhjetor rreth 300 studentë, kryesisht nga programet e inxhinierisë, vendosën të protestojnë në Qytetin e Studentit për shkak të ndërprerjeve të shpeshta të energjisë elektrike dhe të kushteve në konvikte. Protestat u kthyen politike në Institutin e Lartë të Arteve, nën drejtimin e dy pedagogëve (E. Rama, A. Imami). Gjithashtu studentët e arteve organizuan për herë të parë mbremje muzikore, ndër to një përkujtimore për John Lennon[5]. Gjatë protestave studentët zgjodhën një komitet drejtues dhe një grup përfaqësues për bisedime me qeverinë. Në 8 dhjetor studentët organizuan një revoltë popullore, e cila u mundua të shtypej me dhunë nga regjimi. Më shumë studentë iu bashkuan revoltës, dhe rreth 6000 studentë nënshkruan një peticion për të lejuar pluralizmin (Progni, 2013, fq. 211). Më pas qeveria u tërhoq, shpalli pluralizmin dhe lejoi krijimi e Partisë Demokratike. PD u krijua kryesisht nga intelektualë (150 studentë dhe 30 pedagogë, nga 342 anëtarët e parë në total, shih Krasniqi, 1998). Studentët e Universitetit Bujqësor të Tiranës u zgjuan dy muaj më vonë dhe organizuan një grevë për largimin e rektorit, e cila shteroi shpejtë në numra. Vetëm kur grevës iu bashkuan studentët e Universitetit të Tiranës greva fitoi në energji, por ndryshoi vend dhe qëllim: studentët kërkuan heqjen e emërtimit “Enver Hoxha” nga UT-ja. Të injoruar nga qeveria dhe nga opozita, studentët filluan grevën e urisë. Edhe këtë radhë ata u përkrahën nga masat që ishin kundër trashëgimisë politike të Enver Hoxhës, dhe triumfuan. Universiteti i Tiranës ndan një copë të tijin, Universitetin Politeknik të Tiranës. Në këtë kohë studentët filluan të organizoheshin në më shumë se disa organizata formale e informale studentore. Këto organizma shkaktonin ndërprerje të shpeshta të mësimit në universitet dhe për të ndaluar më tej mobilizimin e studentëve, në mars 1991 qeveria mbylli universitetet (B. Fevziu, 2011). Protestat më pas u pakësuan edhe me emigrimin masiv të studentëve (vlerësohet se rreth 40% e studentëve u larguan në atë periudhë, sipas A. Klosi, 1991). Universiteti i Tiranës gati u reduktua për nga numri i studentëve, nga rreth 13 mijë në vitin 1990, shkuan në rreth 9 mijë studentë.

Lëvizja e dhjetorit nga pikëpamja teorike

Lëvizja e dhjetorit  mund të përkufizohet si një veprimtari politike, e ajo mund të kategorizohet si lëvizje revolucionare strukturore (në kuptimin e Gill dhe DeFronzo, 2009[6]). Lëvizje të tilla gjejnë hapësira në institucionet e arsimit të lartë. Një seri studimesh janë kryer për revoltat studentore gjatë viteve 60 në vendet perëndimore[7] dhe sipas Altbach (2007) rezulton se universiteti është një mjedis veçanërisht i favorshëm për zhvillimin e organizatave dhe lëvizjeve studentore. Universiteti sigurin një mjedis intelektual që thekson mendimin dhe analizën e pavarur duke diskutuar vlera, teori dhe ide që vlerësojnë në mënyrë kritike konvencionet sociale dhe normat politike (Altbach, po aty). Nga këto studime rezulton se, karakteristikat institucionale si madhësia e universitetit, përbërja e trupës studentore, organizatat studentore, personeli akademik dhe autoritetet e universitetit mund të luajnë një rol të rëndësishëm në angazhimin studentor dhe aktivizmin e tyre, qoftë ky rol në nxitjen apo ndalimin e aktivizmit studentor[8].

Lëvizja e dhjetorit përfitoi gjithashtu nga “cikli i protestave“ (Tarrow, 1991) dhe momentet historike “të shpërthimit masiv të veprimtarisë kolektive”, të cilat janë përgjigje kolektive ndaj krijimit të mundësive strukturore nga regjimi (expanding structure of political opportunities). Këto mundësi krijohen apo zgjerohen kur pushteti fillon të shpërqëndrohet, nëse sistemi hapet për të tjerë, kur aleancat politike janë jostabile, e nëse ekzistojnë aleatë të fuqishëm për sfiduesit e sistemit, dhe/apo kur regjimi politik rrekë të shtypë me forcë pakënaqësitë.

Në rrafshin institucional mund të vërehen të gjitha këto elementë që përmend Tarrow. Prandaj teza ime është se studentët iu përgjigjen kolektivisht zgjerimit të mundësive për angazhim politik brenda universitetit. Kjo vinte si pasojë e (1) shpërqëndrimit të pushtetit të rektoratit nëpër dekanate dhe pështjellimit të organizatave të kontrolluara nga Partia, (2) angazhimit së fundmi të pedagoëve të rinj në mësimdhënie dhe në menaxhim; (3) aleancat e paqëndrueshme politike të pedagogëve me organizatat e masave si Bashkimet Profesionale, organizatat e rinisë etj.; (4) aleancat e studentëve me disa pedagogë e intelektualë të rëndëishëm të regjimit e universitetit; si dhe (5) reagimi brutal i drejtuesve të universitetit dhe dhuna shtetërore në 8 dhjetor, e cila zgjoi simpatinë e studentëve pasiv dhe të popullit të Tiranës.

Roli i universitetit në teori

Nga studimet në vendet perëndimore mësohet se, universiteti krijon një mjedis ushqyes për protesta studentore kur: (1) ka një numër të madh studentësh, çfarë krijon mundësi për studentë që mendojnë njësoj të lidhen në rrjete informale; (2) ndërsa jetesa e përbashkët në konvikte ushqen solidaritet dhe besnikëri për këto qarqe; (3) universiteti ofron arsim liberal dhe vlera që nxisin angazhimin qytetar dhe politik; (4) universiteti vetë mund të ketë një imazh, sikur i përket një traditë të veprimtarisë politike; (5) mjedisi universitar është më liberal ndaj jetës studentore dhe qëndrimit politik të tyre; (6) zakonisht janë në vende urbane; (8) dhe kur fakulteti është i pakënaqur.

Mjedisi universitar në UT

Në UT mjedisi universitar para viteve 1980 mund të karakterizohej, sikur edhe në vendet komuniste të lindjes, në një sistem hierarkik të përqëndruar menaxhimi, të penetruar kulturalisht e profesionalisht nga strukturat paralele të partisë-shtet, dhe me një dallim të fortë midis kërkimit (institutet shkencore dhe akademia) dhe mësimdhënies (universiteti e institutet pedagogjike)[9]. Ligji i sistemit arsimor (1969, Nr. 4624) i përkushtohej “njeriut të ri” me bashkimin organik të së nxënurit, prodhimit dhe edukimit fizik e ushtarak, duke i vendosur “përparësi absolute” ideologjisë Marksiste-Leniniste dhe përgatitjes revolucionare e shpirtit proletar. Përgatitja ushtarake dhe kurset e marksizëm-leninizmit ishin provime të detyruara dhe pjesë e mendimit teorik në çdo disiplinë. Këshillat shkencorë në nivel universiteti apo fakulteti mbikëqyrnin veprimtarinë shkencore dhe vendosnin për promovimin e pedagogëve. Jeta studentore, edhe koha e lirë, kontrollohej imtësisht nga strukturat paralele të partisë dhe organizatat e rinisë. Studentët (në kuadrin e demokracisë së përqëndruar) mund të merrnin pjesë në mbledhjet për vendosjen e programeve mësimore, në komitetet shkencore apo në organizatat studentore. Pranimi i studentëve ishte mbi bazën e përkatësisë klasore dhe planifikimit shtetëror. Qyteti i Studentëve ishtë nën drejtimin e rektoratit të Universitetit të Tiranës dhe Këshillit të Studentëve, zgjedhur këta nga studentët nëpërmjet organizatave të rinisë.  Universiteti i Tiranës ishte vendosur në qendrën më urbane të Shqipërisë, dhe prekej nga (me raste vendoste) trendet e zhvillimet më të fundit në fushën e kulturës.

Krijimi i mundësive strukturore për aktivizmin politik

Pas viteve 80 filluan disa ndryshime strukturore në sistemin universitar që krijuan më pas mjedisin e duhur për protestat studentore.

  1. Rritja e numrit të studentëve dhe ndryshime në trupën studentore: Në vitin 90 ishtin tetë institucione të arsimit të lartë me 26 mijë studentë. Numri i studentëve ishte rritur me 25% prej 1984 dhe 1787 personel akademik. Universiteti i Tiranës ishte institucioni më i madh në vend, me 8 fakultet dhe 50% të numrit total të studentëve, rreth 13,500 studentë në 1990[10]. Pas viti 1981 qeveria ishte përkushtuar të rriste numrin e studentëve, i cili kishte pësuar ulje të ndjeshme gjatë periudhës 1973-78. Edhe pse sipas planit 5 vjeçar (1986-1990), ekspertë të Ministrisë së Arsimit dhe Kulturës ishin shprehur kundër në një propozim ndaj Komisionit të Planit të Shtetit[11], kishin kërkuar uljen e rritmit të masivizimit të arsimit të arsimit të lartë, për shkak të mungesave të theksuara në infrastrukturë dhe financimit. Ekspertët e Komisionit të Planit të Shtetit ishin shprehur më parë kundër masave të qeverisë për rritjen e numrit të studentëve, edhe pse qeveria kishte rritur numrin e studentëve nga 20 mijë të planifikuar për vitin , në 25 mijë në vitin 1988[12]. Numri i studentëve në Qytetin e Studentëve si pasojë u rrit ndjeshëm (rreth 40% brenda një periudhe 5 vjeçare), dhe kjo solli probleme me cilësinë e ushqimit dhe të shërbimit, kritikat ndaj të cilave filluan që në vitin 1987 nga rektori i UT, O. Kraja[13]. Sipas këtij rrëfimi, vetëm 1/3 e studentëve përdornin mensën në vitin 1987, ndërkohë që në vitin 1981 ishin rreth 50% e studentëve.
  2. Ndryshime në përbërjën e trupës studentore. Pas viteve 80 vihet re një relaksim i kritereve për arsimin e lartë për shtresat sociale të prekura nga lufta e klasave. Sidomos në Tiranë, komisionet në frontet e lagjeve, ca me ndërhyrje, por edhe nga një qëndrim i përgjithshëm pozitiv i Komitetit Qendror në Rrethin e Tiranës, ishin më tolerantë dhe pranonin studentë që kishin merita akadamike, edhe pse nuk plotësonin kushtet politike e sociale. Problemet me shërbimin dhe largimi nga mjediset shtëpiake inkurajonin solidaritet dhe shoqërim më të ngushtë ndërmjet studentëve. Ndërsa numri i madh i studentëve në mjediset e ngushta krijonte mundësi për studentët e ngjashëm në mendime të gjenin njëri-tjetrin. Sidomos studentët nga Shkodra dhe zonat e Veriut kishin një shoëqërizim të veçantë (Shenasi Rama, 2006). Këta gjithashtu kishin përfituar nga politikat nxitësë të regjimit për zhvillimin e zonave veriore (studentët nga zonat verilindore pranoheshin edhe me nota të ulta, ose direkt nga shkollat bujqësore).
  3. Ndryshime në kurrikul dhe format e mësimdhënies. Gjatë kësaj periudhe u hoq detyrimi për vitin e praktikës si kusht për regjistrimin në arsimin e lartë. Kohëzgjatja e disa programeve të studimit u rrit dhe filloi ajo që quhet akademizimi i programeve të studimit (një trend mbarëbotëror në këtë periudhë). Arsimi i lartë erdhi duke u demilitarizuar. Edukimi ushtarak u reduktua dhe studentët nuk duhet të mbanin armë të vërteta në stërvitjen ushtarake. Më tej Ministria e Arsimit (nën direktivën e Kongresit të 9-të të Partisë, “luftë totale ndaj të nxënurit pasiv dhe mekanik”) kishte nisur një fushatë të gjatë kundër të mësuarit mekanik, dhe studentët ishin të inkurajuar të diskutonin hapur tema politike, e ndërkomëbtare, në klasë apo rrethet shkencore[14]. Kjo duhet të nxiste të reflektuarit kritik te studentët, edhe pse sikur vëren E. Selami (te Progni, 2013, fq. 351), studentët nuk interesoheshin për tema politike.
  4. Ndryshime në trupën pedagogjike. Në këtë periudhë u rekrutuan shumë pedagogë të rinj (p.sh. E. Selam, A. Imami, E. Rama, G. Pashko etj.) që sollën me vete një tjetër qëndrim ndaj regjimit dhe i trajtonin studentët si kolegë. Studentë të G. Pashkos tregojnë se ai i merrte ata në park për shëtitje “peripatetike”, ku diskutoheshin tema të ndryshme. Një pjesë e këtyre pedagogëve jetonin edhe në Qytetin e Studentëve (rreth 50 në 1989) e kishin marrëdhënie kolegiale me studentët. Disa pedagogë, si S. Berisha, ishin edhe më të zëshëm në kritikën e tyre në organet e Partisë apo të Bashkimeve Profesionale[15]. Në fillim të viteve 80, me rekomandim të Enver Hoxhës (Tefta Cami, komunikim personal, Gusht 2016), ishin inkurajuar pedagogë e studentë të studionin jashtë vendit (numri ishte rritur disa fish edhe përmes programeve të PNUD e UNESCO, p.sh. nga 3 studentë në vitin 1971, numri i studentëve jashtë vendit ishte 110 në 1985, kryesisht në vendet perëndimore). Kontrolli dhe mbikëqyrja ndaj inteligjencies ishte liruar me suprimimin e njësisë pranë Sigurimit të Shtetit në vitin 1983, e persekutimi i intelektualëve ishtë bërë më i vështirë në aspektin procedural (L. Pobrati, komunikim personal, Nëntor 2017). Këto ndryshime sollën që pedagogët e duhur të krijonin aleanca të dobishme me studentët, apo edhe të kontrollonin intensitetin e protestave (p.sh. E. Rama). Disa pedagogë u aktivizuan gjatë lëvizjes dhe morën drejtimin e saj (enterpreneur agents). Këta arritën të krijonin një lloj përkufizimi të ri e politik të studentëve, që ndikoi pozitivisht lëvizjen studentore. Madje një pedagog thekson se personeli akademik i përdori me qëllim studentët që të rrëzonin regjimin[16].
  5. Zbehja e rolit të organizatave studentore partiake. Këto organizata e kishin humbur me kohë legjitimitetin tek të rinjt, studentët nuk merrnin pjesë në mbledhjet e organizatave të rinisë dhe studentore. Jo vetëm pse këto kontrolloheshin nga njerëz të mërzitshëm, por edhe se ishin organizata ndëshkimore ndaj shfaqjeve të huaja. Studentët nuk i kanalizuan pakënaqësitë në këto organizma (edhe pse letra e hapur e studentëve të inxhinierisë vinte pikërisht nga pinjoll i një anëtare partie punësuar në universitet, P. Majko), por krijuan përfaqësitë e tyre. Kjo solli më pas një efekt pozitiv në protesta, pasi organizmat partiake nuk ishin në gjendje të kontrollonin lëvizjen.

(c) 2018, autori. Të gjitha të drejtat e rezervuara.


[1] Progni, Luljeta. Pardesyte e Bardha, Tirana: Gent Grafik 2013.

[2] Fevziu, Blend. Piedestale pa Statuja. Tirana: UET Press. 2011; Krasniqi, Afrim. Fundi i Siberisë shqiptare: Lëvizja Studentore Dhjetor 1990 dhe Shkurt 1991. Tirana: Albin 1998; Zogaj, Prec. Fillimet. 2 ed. Tirana: UET Press, 2014.

[3] Abrahams, Fred C. Modern Albania: From Dictatorship to Democracy in Europe. New York: NYU Press, 2015.; Vickers, Miranda, and James Pettifer. Albania: From Anarchy to a Balkan Identity. Washington Square, N.Y.: New York University Press, 1997.

[4] P.sh. A. Krasniqi (1998, Fundi i Siberise Shqiptare) e hedh ketë tezë. Sikur edhe Abrahams (2015) për sabotimin e energjisë elektrike, apo E. Zhvarc (intervistuar nga Progni, 2013, fq. 266).

[5] A. Klosi, E. Rama, Refleksione. Tirana: Botime Albania 1991.

[6] J. Gill, J. DeFronzo, A Comparative Framework for the Analysis of International Student Movements, “Social Movement Studies”, 2009, No. 3 (8), fq. 208.

[7] P. G. Altbach, The International Student Movement, “Comparative Education Review”, 1964, No. 2 (8), pp. 131-137; R. E. Peterson, R. E.. The Student Left in American Higher Education, “Daedalus”, 1968, No. 1 (97), pp. 293-317; M. Pugh, J. B. Perry, E. E. Snyder, E. Spreitzer, E. Faculty support of student dissent, ‘The Sociological Quarterly”, 1972, No. 4 (13), pp. 525-532; C. A. Rootes, Student Radicalism, “Theory and Society”, 1980, 93, pp. 473-502; M. Sasajima, J. Davis, R. E. Peterson, Organized Student Protest and Institutional Climate, “American Educational Research Journal”, 1968, No. 3 (5), pp. 291-304; J. W. Scott, M. El-Assal, Multiversity, University Size, University Quality and Student Protest: An Empirical Study, “American Sociological Review”, 1969, No. 5 (34), ff. 702-709;

[8] T. M. Luescher‑Mamashela, Theorising Student Activism In and Beyond the 20th Century: The Contribution of Philip G. Altbach, [in] Student Engagement in Europe: Society, Higher Education and Student Governance, edited by M. Klemencic, S. Bergan, R. Primozic, Council of Europe Higher Education Series 2015, No. 20.

[9] M. David-Fox, G. Péteri, On the Origine and Demise of the Academic Regime, [in] Academia in Upheaval: Origins, Transfers, and Transformations of the Communist Academic Regime in Russia and East Central Europe, edited by M. David-Fox, G. Péteri, Wesport Conn: Bergin & Garvey 2000, fq. 5.

[10] AQSH, Ministria e Arsimit Fond, 511, Dosja 152, Year 1990, Tirana. Studime te Ministrise se Arsimit per strukturen, organizimin e arsimit ne Republiken Popullore Socialiste te Shqiperise: Pergatitur per organizata nderkombetare, Shqiperi, 9 XI 1990.

[11] AQSH, Ministria e Arsimit, Fond 511, Dosja 101, Year 1986, Tirana.“Zhvillimi i arsimit te larte ne pesevjeçarin 1986-1990”, 16 XII 1983.

[12] AQSH, Komisioni i Planit të Shtetit, Dosja 495, Folder 246, 1988, Tirana. Regjister statistikor perpunuar nga aparati i KPSH mbi regjistrimet e nxenesve ne kopshte, ne shkollat 8 vjecare, te mesme dhe arsimin e larte per vitin shkollor 1988/1989, XII 1988.

[13] AQSH, Ministria e Arsimit, Fond 511, Dosja 236, Year 1987, Tirana. Kraja, O., Per Permiresimin e Drejtimit ne Qytetin Studenti, Drejtoria e Konvikteve, Tirane. 25 V 1987.

[14] AQSH, Ministria e Arsimit, Fond 511, Dosja 83, Year 1989, Tirana. Konkluzione e ndihmes e te kontrollit te ushtruar nga MA ne shkolla te larta per nje te mesuar aktiv e formues, ne lufte kunder te mesuarit mekanik dhe pasiv.

[15] S. Berisha në intervistë me B. Fevziun, TV Klan. 10 Dhjetor 2010.

[16] S. Berisha në intervistë me B. Fevziun,. TV Klan. 10 Dhjetor 2010

PËR PROTESTËN E STUDENTËVE

Mbresëlënëse protesta e studentëve! Shuplaka e duhur një regjimi që prej vitesh po e fsheh impotencën e vet pas arrogancës dhe inkompetencën pas ekzibicionizmit prej kuplaraje.

Megjithatë protestës së tanishme i mungon ende diçka: artikulimi politik. I cili nuk ka lidhje me angazhimin parazitar të politikanëve tashmë të konsumuar. Në fakt protesta është politike; dhe i mbetet që ta fitojë sa më shpejt vetëdijen e qartë, publike, për këtë; dhe të mos lejojë forca politike parazitare që të përfitojnë “falas” nga mobilizimi i tyre dhe energjia e protestës.

Duke filluar nga vetë kërkesat që janë parashtruar deri më tash, dhe që nuk po më duken në lartësinë e mobilizimit dhe as të virtytit kolektiv të pjesëmarrjes.

Studentët dëshpërohen për tarifat e larta jo pikërisht sepse nuk i përballojnë dot, por sepse këto tarifa nuk u garantojnë asgjë – as punësim të mirë, as status, as mundësi për karrierë. Investimi që bëjnë ata vetë për të marrë arsim të lartë nuk u kthen praktikisht asgjë. Prandaj edhe kjo protestë, si ajo e krizës së shoqërive financiare të vitit 1997 (piramidave) i detyrohet, në thelb, zhgënjimit të investorëve që e shohin veten të prerë në besë dhe të braktisur prej shtetit; në kuptimin që tarifat janë duke i përjetuar si taksa.

Po të ishte universiteti publik i lakmueshëm dhe i nivelit mesatar europian, askush nuk do të ankohej për këto tarifa.

Prandaj ka ende kohë që protesta ta shprehë si objektiv të vetin kryesor dhe të vetëm reformën themelore të Universitetit Publik, me synim përmirësimin e të gjitha parametrave cilësorë – nga struktura e lëndëve, të profili i pedagogëve, te numri i studentëve, te bibliotekat dhe laboratorët dhe terrenet sportive dhe institucionet kulturore satelitore dhe kështu me radhë.

Ky objektiv, që të arrihet, kërkon investime serioze nga fondet publike; investime të pakrahasueshme me këto të derisotmet.

Po a mund ta përballojë Shqipëria një universitet publik që të jetë edhe cilësor (më i miri në vend), edhe falas, edhe i hapur masivisht për të gjithë?

Le të mos gënjejmë veten kot: Shqipëria, me këtë ekonomi të sëmurë që ka sot, nuk mund ta përballojë një universitet të tillë publik.

Prandaj është e kotë të kërkosh edhe ulje të tarifave, edhe rritje të cilësisë së procesit mësimor dhe akademik, edhe përmirësim radikal të kushteve ku zhvillohet mësimi dhe të shërbimeve aksesore (biblioteka, laboratorë, etj.).

Edhe sikur shteti të përdorë paratë që deri më sot i shpenzon për panem et circenses, të tilla si spektaklet në sheshe ose bojatisja e fasadave ose butaforizimi i mjedisit publik (shndërrimi i tij në skenografi për gjestet patetike të pushtetit); ose edhe t’ua heqë krejt financimin publik partive politike dhe të përgjysmojë numrin e deputetëve; madje edhe sikur të taksojë dyfish a trefish universitetet private, të cilat e ushtrojnë veprimtarinë e tyre me qëllim fitimi. Vetëm një ekonomi e shëndetshme do të mund ta garantonte universitetin cilësor falas, ndërsa ajo e Shqipërisë është krejt anemike. Për të njëjtën arsye, argumentet që sillen se Danimarka ose Luksemburgu e kanë universitetin publik falas janë vetë-kundërshtuese, sa kohë që në ato vende universitetin falas e mundëson vetë sasia absolute e taksës (absolute, jo relative) që vilet mbi të ardhurat shumë të larta për frymë të popullsisë.

Cila do të ishte, pra, një zgjidhje në momentin e tanishëm?

Nuk sugjeroj dot gjë tjetër, veç një projekti për elitarizimin të Universitetit Publik, nëpërmjet numrit të mbyllur; në kuptimin që vetëm studentët e shkëlqyer të fitonin, me konkurs, të drejtën për të studiuar falas, ndërsa të tjerët të kanalizoheshin drejt zgjidhjeve të tjera – instituteve profesionale, universiteteve private – të mbrojtur nga një legjislacion i cili t’u lejonte të paguanin studimet me hua të buta (të shlyeshme vetëm pas mbarimit të studimeve dhe vetëm sa kohë që studentët tashmë të diplomuar të jenë në punë); kombinuar me një sistem bursash dhe ndihmash për ata më në nevojë. Një universitet publik i vogël dhe me degë me rëndësi kritike për jetën e vendit, ku të kultivohej sistematikisht mendja kombëtare, do të mund ta realizonte pastaj më lehtë hopin cilësor drejt niveleve të synuara për cilesinë, duke lejuar njëkohësisht kultivimin e një profesorati të paguar mirë dhe të përkushtuar ndaj mësimdhënies universitare dhe kërkimit shkencor, me studentët dhe për studentët. Vetëm në një etapë të dytë, mund të krijoheshin kushtet për zgjerimin gradual të numrit të mbyllur, krahas edhe forcimit të ekonomisë së vendit.

Gjetja e një zgjidhjeje për krizën e arsimit të lartë është me rëndësi kritike për Shqipërinë, sepse në universitete formohet elita e vendit; prandaj edhe nuk mund të shpresohet në arna dhe masa gjysmake dhe padronizime. Nuk më duket se qeveria e tanishme do të jetë në gjendje të japë ndonjë rrugëdalje – pavarësisht gatishmërisë për t’i ulur tarifat (koncesion i vogël dhe i lehtë). Madje disa nga politikanët e sotëm janë kaq të etur për të qëndruar në pushtet, sa të tregohen gati të kalojnë edhe ndonjë ligj që t’ua japin studentëve diplomat falas dhe në dorë, me t’u regjistruar këta në universitet. A nuk ish vallë ky parlament që, vetëm para pak muajsh, kaloi një ligj ad hoc për të shembur Teatrin Kombëtar? Prandaj objektivi logjik i protestës së tanishme do të ishte të paktën riformulimi me themel i qeverisë ekzistuese dhe zëvendësimi i saj me një ekip në gjendje të realizojë reformën radikale të arsimit të lartë.

(c) 2018, Peizazhe të fjalës. Të gjitha të drejtat të rezervuara. Kopjuesit pa leje do të ndiqen ligjërisht.

UNESCO KËNDON ME GUSLA

I këtyre ditëve ishte lajmi se “Të kënduarit nën shoqërimin e guslës” u regjistrua në listën e trashëgimisë kulturore jo-materiale të njerëzimit, pas prezantimit nga Serbia. Këtë lajm disa media e raportuan sikur, tash e tutje, me vendim të UNESCO-s, “Lahuta është pasuri kombëtare e serbëve”.

Në fakt, lahuta, duke qenë vegël muzikore, nuk mund të jetë njëkohësisht trashëgimi kulturore “jo-materiale”; këtu është fjala për një mënyrë të caktuar të kënduari, të shoqëruar me guslë, e cila nuk është veçse lahuta serbe. Se kujt i përket kjo vegël, pyetja është në thelb pa kuptim: i përket atij që e përdor, ose që këndon nën shoqërimin e saj. Dhe në këtë prizëm, lahuta u përket shqiptarëve, njëlloj sikurse u përket gusla sllavëve të Jugut (dhe jo vetëm serbëve).

Mirëpo lepuri këtu fle tjetërkund, dhe pikërisht te çështja se ku qëndron primati, ose cila kulturë ia ka marrë tjetrës të kënduarit me lahutë (gusla) dhe veglën përkatëse. Nacionalizmat, edhe sllave edhe shqiptare, e kanë reduktuar ndonjëherë antropologjinë kulturore në përcaktime datëlindjesh dhe patentash të këtilla – edhe pse përgjigjja optimale do të ishte që teknika dhe vegla të trajtoheshin si pasuri e përbashkët ballkanike. Për fat të keq, UNESCO-ja i hedh benzinë zjarrit, duke i kruar bishtin nacionalizmit serb, jo vetëm kundrejt atij shqiptar, por edhe në sfidë të nacionalizmave të tjera sllavo-jugore, nga ai boshnjak (mysliman), tek ai malazez, e më tej.

Nëse ndër shqiptarë lahuta nderohet si vegël muzikore e traditës dhe të kënduarit me lahutë ka vendin e vet të respektuar, por shumë margjinal, në traditën kulturore kombëtare, nuk ka ndodhur kështu me guslën mes sllavëve të Jugut, të cilët me përkushtim të madh e kanë vënë folklorin në shërbim të miteve të tyre kombëtariste.

Ka pasur, në të vërtetë, një traditë të “klubeve të guslës” në Jugosllavi që prej të paktën viteve 1960; klube ku ishin anëtarësuar një numër i madh oficerësh të armatës jugosllave. Këtë e lexoj në një artikull të Goran Tarlac, “Tradition de la gusla: du culte à la propagande”, të botuar në Courrier des Balkans. Që pa u shpërbërë Jugosllavia, një disk me interpretime nga katër guslarë arriti të shesë njëqind mijë kopje; ndërsa një guslar i vetëm, Bosko Vujaçiç nga Drobnjaci, shiti pesëqind mijë disqe dhe kaseta me muzikën e vet. Festivali i parë i guslës u organizua në Sarajevë në 1971, me pjesëmarrjen e 180 guslarëve.

Edhe gjatë luftës civile në ish-Jugosllavi, vëren Tarlac, guslarët e rimorën rolin e tyre si shoqërues dhe frymëzues të luftëtarëve; madje në Republika Srpska, gusla u proklamua vegël muzikore shtetërore dhe një film dokumentar i BBC-së tregon vetë Radovan Karaxhiqin që i bie guslës dhe këndon. Ivo Zaniç, publicist dhe studiues kroat, shkruan se elita ushtarake dhe politike serbe gjeti te guslarët një rrjet të madh propagande që glorifikonte ndërmarrjet e saj, ndërsa guslarët siguruan një farë mbrojtjeje ndaj procesit të urbanizimit të shekullit XX, që rrezikonte t’i dëbonte nga skena. Kësisoj, gusla erdhi duke iu bashkëlidhur edhe më fort nacionalizmit serbomadh, në atë masë që ndërmjetësonte shprehjen dhe përhapjen e “zërit të popullit”.

Dy përfundime mund të nxirren shpejt e shpejt nga këto të dhëna: që sllavët e Jugut ia kanë ruajtur dhe ripërtërirë traditën të kënduarit me gusla shumë më mirë se ç’kemi bërë ne me lahutën tonë; dhe që gusla është përdorur haptazi si instrument dhe mjet i nacionalizmit serbomadh në Ballkan. Nëse përfundimi i parë e përligj vendimin e tanishëm të UNESCO-s, i dyti e komprometon, sepse dëshmon si një organizatë ndërkombëtare legjitimon, de facto, një kulturë nacionaliste e cila është përgjegjëse për krime të rënda në Ballkan. Vetë teksti motivacional i UNESCO-s, i cituar më lart, përmend Bashkimin e Guslarëve të Serbisë dhe Festivalin e Guslarëve të Rinj, duke anashkaluar – besoj unë edhe pse nuk po dua të paragjykoj – rolin e këtyre organizatave në riprodhimin e pasioneve serbomadhe.

Edhe vetë koncepti themelor i këtyre klasifikimeve të UNESCO-s, që bashkëlidh tradita të kulturës jo-materiale me kombe të caktuara, lë hapësirë për diskutim – meqë disa nga traditat u referohen më shumë rajoneve kulturore tej-kombëtare, siç mund të ishte Ballkani, se kombeve të cilat janë krijime relativisht të vona. Vetë historia e lahutës/guslës do ta dëshmonte këtë më së miri.

Për më tepër, specialistët e UNESCO-s duhet të kenë qenë në gjendje të kuptojnë se teknika të tilla si ajo e të kënduarit të baladave nën shoqërimin e një vegle primitive si lahuta/gusla i përkasin kulturës orale dhe nuk mund të mbijetojnë në rrethanat e sotme të alfabetizimit masiv, kur kulturat e organizojnë ndryshe memorien e tyre historike. Vetë gjallërimi tani vonë guslës në ish-Jugosllavi, ose të themi edhe i lahutës në Shqipëri, duhen parë për çfarë janë: dukuri në thelb artificiale, të nxitura politikisht, por që nuk shprehin ndonjë nevojë kulturore të komuniteteve dhe as vazhdojnë në mënyrë organike ndonjë traditë të moçme.

Natyrisht, vendimi i UNESCO-s nuk ua heq gjë shqiptarëve të drejtën për të shijuar këngët me lahutë; të cilat nga ana e tyre nuk kanë nevojë për bekimin e institucioneve të politizuara, si UNESCO-ja. Prandaj edhe, prapa indinjatës së disave për këtë vendim të fundit unë nuk shoh aq lëndimin e një pasioni të mirëfilltë për tingullin dhe funksionin social të lahutës monokorde, sesa fyerjen e kujt e kanë gënjyer me propagandë nacionaliste, duke e bërë të besojë se ai si askush tjetër është alfa dhe omega i gjithçkaje të vjetër, autentike dhe gjenuine në Ballkan. Për fat të keq, ndërhyrja e UNESCO-s nuk ndihmon, përkundrazi; dhe nuk është për t’u çuditur që ndonjëri prej fqinjëve ta përdorë si argument për të provuar se “Kosovo je Srbija”. La madre degli imbecilli è sempre incinta.

© 2018, Peizazhe të fjalës.™ Ndalohet rreptësisht riprodhimi nga media të tjera. Shkelësit do të ndiqen ligjërisht.

Imazhi në kopertinë: detaj nga monumenti kushtuar Filip Višnjić-it (1767-1834), poet popullor dhe guslar, i njohur edhe si “Homeri serb.”

DE RADA – KY REAKSIONAR I PAPENDUAR

Tamam kështu. Po bëhen  më shumë se njëqind e pesëdhjetë  vjet që në studime të veçanta,   në mongrafi voluminoze e në seminare shkencore, kur vjen puna për të analizuar qëndrimin politik të J. de Radës ndaj revolucionarëve të viteve ’40 të shekullit XIX-të  (të atyre që bënë Italinë) problemi ose kalohet në heshtje ose hidhen ide të tilla si ato të Petralione-s, sipas të cilit  De Radën idetë e tij politike e bëjnë « pak simpatik » dhe bile « reaksionar të papenduar ».

Ide të tilla deri vonë janë përcjellë edhe në brigjet e këtejme të Adriatikut. Në ndonjë tekst shkollor, duke folur për ngjarjet e vitit 1848 në Mbretërinë e Dy Siçelive thuhet se në ndeshjen e forcave reaksionare dhe revolucionare, De Rada « s’diti të orientohet ». Ndërsa në kumtesat e sesionit shkencor të vitit 1964 kushtuar De Radës u tha : « poeti ngjan të jetë treguar skeptik ndaj revolucionit të vitit 1848 »

Pra, në tërësi, me fjalë a me heshtje, synohet të thuhet se De Rada nuk i kuptoi si duhet idetë e « Risorgimento-s ». Dhe me këtë rast lihen mënjanë një sërë faktesh që hedhin dritë mbi të vërtetën e ideve të tilla politike të De Radës.

Nuk përjashtohet mundësia që në fillimet e veta, sapo zbriti ai Napoli ai të ketë patur vërtet mjaft paqartësi e tronditje. Thotë diçka kalimthi se sa u shqetësua nga « liria e dy sekseve » në atë qytet të madh tek shihte të rrinin bashkë djem e vajza dhe e njëjta gjë ndodh edhe kur bie në kontakt me filozofët francezë të shek XVIII- pra të atyre që përgatitën Revolucionin, idetë e të cilëve e leqendisën  së tepërmi atë djalë prifti, të thjeshtë e provincial.  Po duket se do të ketë qenë një gjendje kalimtare ajo kur kishte vështirësi të pranonte idetë antiklerikale dhe antimonarkiste të shekullit të tij.

Kësaj po i shtoj faktin se në të mirë të ideve të tij (të asaj kohe) nuk flet as fakti që botimin e parë të  “Milosaos » 1836, ai ia kushtoi Dhimitër Lekës (Lecca)  (një shqiptari nga mëmëdheu, siç thotë), por që ishte “Maresciallo di Campo di Re” të themi një lloj komandanti të Gardës së Ferdinantit të Dytë, i cili nuk do të ngurrojë të masakrojë e të mbysë në gjak çdo lëvizje antiburbone e midis tyre do të vrasë edhe arbëreshë të shquar.

E megjithatë, ndërsa tamam në atë periudhë u kthye në fshat, sepse kudo po shfaqej kolera, ai ra në kontakt me njerëz, që me sa duket kërkonin të nxirrnin përfitim nga një rrethanë e tillë dhe përhapnin fjalë se vdekjet nuk i shkaktonte kolera por se ishin agjentët e monarkisë që kishin nisur të helmonin njerëzit kudo. Një situatë e tillë fermentoi një farë kryengritjeje, ku vetë De Rada, besonte apo jo në atë që po ndodhte, u zgjodh në krye të konspiratorëve të Kozencës dhe forcave antimonarkiste në rrethinat e San Demetrios. Kryengrita nuk do të shpërthejë kurrë dhe poeti ynë do të marrë arratinë, i përndjekur. Mjaft më vonë  emri do t’i hiqet nga lista e atyre që kërkoheshin nga policia në saje të miqve të familjes, por edhe të emrit që kishte krijuar si poet, thotë diku. (Një prokuror që kishte lexuar Milosaon, dogji akt-akuzën)

Në përfundim të kësaj aventure ai do të kthehet përsëri në Napoli, ku thotë se kishte në shpirt dy fantazma, lavdinë e poetit dhe revolucionin.

Dhe menjëherë pas këtij paragrafi ai të lë pa mend kur thotë se:  “shumë shpejt unë njoha ambicjen kadavrike dhe mëndjetrashësinë e Mazzini-t dhe pasuesve te tij”. Të futura në thonjëza a të cituara lirshëm këto mendime të shkruara të De Radës , ka më se një shekull që njohin interpretime nga më të ndryshmet. Kjo edhe pse, pak rreshta më poshtë ai shton se ishte i magjepsur nga mirazhi i lirisë greke dhe romake, “që bënte të më dukej arbitrare dhe shtypëse monarkia absolute”.

Por duhet pranuar se të flasësh për G. Mazzini-n në një mënyrë të tillë është gjësendi mjaft e rëndë. Shumë e rëndë. Mazini është ideatori më i madh i bashkimit të Italisë, ndërkohë që ajo ishte përçarë në shtatë a tetë feude e monarki absolute dhe ushqeu me idetë e tij  breza të tërë burrash të mëdhenj si Gioberti, Garibaldi etj.. Dhe ndërsa për idetë e tij republikane ai përndiqej nga policia e të gjitha vendeve të Aleancës së Shenjtë, ja vijnë edhe të sharat dhe inatet e De Radës ndaj tij.

Çfarë ka ndodhur në të vërtetë?

Duke u kujdesur për një sintetizim maksimal të informacionit (për ngjarje që kam përshtypjen se sot nuk u interesojnë shumë vetëve),  po përpiqemi t’i shkojmë në fund të vërtetës së këtyre opinioneve, thellësisht reaksionare në formën që paraqiten.

Së pari nuk ka asnjë të dhënë që De Rada të ketë njohur personalisht G. Mazzini-n. Ky,  themeloi organizatën më me rol në historinë e Italisë “Italia e re” në Marsejë, më 1831, ku pasi nxjerr edhe numrin e parë të gazetës me të njëjtin titull, detyrohet të zhvendoset në Zvicër, ku themeloi “Evropën e Re”. Në këtë periudhë në Itali ishte dënuar me vdekje dhe nuk ka asnjë shenjë të pranisë së tij në atë vend. Dikur detyrohet të ikë edhe nga Zvicera dhe gjen strehim në Angli  ku qëndroi 12 vjet. Kësaj periudhe i përkasin opinionet e De Radës për të dhe pasuesit e tij.

Takimin e parë me ata që paraqiten si përfaqësues të Mazzini-t De Rada do ta ketë gjatë kthimit të dytë në Napoli, pas epidemisë së kolerës. Ndërkohë që kryen stazhin e avokatit në  ai me një letër rekomandimi të Rafaele Anastasios  merr takim me Benedeto Musolino-n, që ishte përfaqësuesi i Mazzini- në Napoli. De Rada është në shoqëri të dy miqve të tij (A. Frashinit dhe Dh. Strigarit), por pas paraqitjes Musolino as që ia kërkon fare letrën e rekomandimit, e cila ai thotë se “mbeti në fund të baules sime” dhe më vonë, kur do të arrestohet, do t’i rrezikojë seriozisht  jetën.

Po cilët ishin me të vërtetë  Rafaele Anastasio dhe Benedeto Mussolino? Ndriçimi i personalitetit të tyre, veçanërisht i atij të B. Musolino-s, ndihmon  shumë për të kuptuar të vërtetën  e opinioneve politike të De Radës. Për këtë çështje, burimi kryesor i informacionit do të ishte  libri i  Jeta ime (Ricordanze dela mia vita) i poetit dhe senatorit të ardhshëm, Lugi Settembrini-t (emrin e të cilit sot e mbajnë bulevarde, sheshe, shkolla e madje edhe nëndetëse italiane). Libri është botuar rreth vitit 1860. Sipas një indikacioni që kisha, u vura në kërkim të tij dhe ndryshe nga sa shpresoja që     ta gjeja në bibliotekat personale të miqve të mi në Shkodër, atë e gjeta në më 1979 në bibliotekën  shtetërore të qytetit të Durrësit, ku për ta nxjerrë prej saj më ndihmoi drejtori i atëhershëm dhe miku im i afërt H. Ulqini.

Njerëzit që futën De Radën në atë shoqëri konspirative janë mjaft të njohur për Settembrini-n. Sipas kujtimeve të tij, Rafaele Anastasio ishte një farmacist i thjeshtë në Kozencë, por njihte dhe mbante lidhje me B. Musolino-n që banonte në Napoli. Me këtë rast, përshkrimi që i bën Settembrini Mussolino-s është krejt i jashtëzakonshëm.  Dhe meqë është ky që ka ndikuar aq shumë në opinionet e De Radës, po japim një përshkrim të shkurtër. B. Mussolino kishte lindur në Pizzo të Kalabrisë dhe ishte dikush me natyrë aventurieri dhe i etur për lavdi. Duke mos ditur si të përfitonte nga ngjarjet e kohës në Itali, dikur atij i mbushet mendja dhe ndërmerr një udhëtim në Orient (që ishte  pak edhe në modë në atë kohë), me dëshirën e flaktë që të bëhej një Muhamed i dytë a në mos, një Timurleng. Vezirit të Kostandinapolit (sipas Settembrini-t) ai i propozoi t’i jepte mundësi të krijnte një armatë me qëllim që të vendoste gjysmë-hënën  e turke mbi kullat e Sankt Petërsburgut. Por kur pa buzëqeshjen ironike të vezirit i uli kërkesat dhe i sugjeroi të bënte reforma në ushtri , xhandarmëri e financë dhe atë veta ta bënte pasha. Më kot.

Pasi i harxhoi të gjitha paratë që kishte mbledhur, Mussolino u kthye në Napoli.

Ndërkohë në kryeqytetin e burbonëve ishin përhapur idetë e Italisë së re. Musolino mundi të shfrytëzojë emrin e saj duke hedhur hapa drejt një aventure po aq të çuditshme. Si njeri të përshtatshëm për realizimin e saj ai gjeti vetë Luigi Settembrini-in dhe nisi t’i flasë atij gjerë e gjatë port Italinë e Re, por kur ky i kërkoi të mësonte për idetë, platformën dhe statusin e organizatës, Musolino  e siguroi se do t’ia sillte një ditë tjetër. Dhe vërtet pas pak ditësh i solli të shkruara me dorën e tij të gjitha ato që i ishin kërkuar. Aty flitej për Liri, Pavarësi, për formën e ardhëshme qeverisëse të Italisë, për një Diktator, i cili do ta drejtonte vendin (e ndarë në dhjetë provinca) nga Roma e plot gjëra të tjera, deri te  shporrja e francezëve nga Korsika dhe e anglezëve nga Malta etj.. Dhe të gjitha këto do të arriheshin nëpërmjet aventurash të shkëputura krejtësisht nga realiteti italian  i kohës. Dhe në një çast, për habinë e Settembrini-t, Musolino nisi të mburret si të gjitha ato radhoj ai i kishte shkruar vetë. “Nuk është kjo Italia e Re e formuar nga Mazzini?” e pyeti Settembrini. “Jo, iu përgjegj ai, unë i dhashë atë emër se përndryshe kush do të më vinte pas e do të më besonte?” “Ka të tjerë? Jo, ne jemi dy të parët”.

Pas kësaj Musolino e vuri të betohej dishepullin e tij të parë se nuk do t’ia tregonte askujt ato që kishte dëgjuar. Dhe kështu ata u vunë të rekrutojnë të rinj të tjerë për pseudorganizatën e tyre. Për këtë do t’u jete një dorë edhe Rafaele Anastasio në Kozencë. “Kjo, thote Settembrini, ishte “Italia e re” që njerëzit besonin se ishte themeluar me të vërtetë nga Mazzini” (fq.72). Ai, më tej tregon se  për t’u mbushur mendjen anëtarve të rinj të organizatës së tyre të fshehtë se porositë “vinin nga lart”, Musolino harxhonte shumë para që t’i shtypte të gjitha ato që shkruante vetë, sa mbetej në pikë të hallit.

Siç e kemi thënë më sipër, Musolino-n  De Rada e njohu nëpërmjet një rekomandimi të farmacistit Rafaele Anastasios. Ai me sa del është rekrutuar më pas nga dyshja Musolino-Settembrini duke i dhënë të lexojë ato materiale që kishte lexuar më parë Settembrini, por pa i thënë asgjë për të vërtetën (Settembri e përshkruan si njëri të morë e që besonte kollaj). A e ka njohur De Rada Settembrinin? Vështirë të thuhet gjë me saktësi, sepse Musolino kishte vënë rregulla mjaft të forta për mënyrën se si duheshin ruajtur kontaktet brenda grupit. Normalisht kishte vetëm një njohje,  rekrutues- i rekrutuar, pra anëtarët e sektit, sepse i tillë quhej edhe midis tyre, nuk duhet të njihnin më shumë se një person.

Në  vazhdim të këtyre ngjarjeve në “Terzo periodo” të Autobiologjisë së tij, De Rada tregon për arrestimet që filluan në radhët e “Italisë së re” në Napoli. Midis atyre që u kapën ishin edhe Musolino dhe Settembrini (De Rada nuk e di, nuk e thotë në kujtimet e tij, por vetë Settembrini tregon se më pak u arrestua edhe Rafaele Anastasio, për të cilin lë të kuptojë se u dorëzua vetë, për të mos i mbyllur farmacinë). Pak më vonë arrestohet edhe De Rada. Gjithsesi, tek përshkruan këto ngjarje dhe thotë se “ishte vënë dorë mbi Italinë e re”, kjo të lë të kuptosh se ai edhe në pleqërinë e tij (se këto shenime i ka lënë nga fundi i shekullit), jetonte me idenë se kishte aderuar në organizatën e vërtetë të Mazzini-t, ndërkohë që ne sot kuptojmë se ai kishte njohur thjesht  sharlatanë  e aventurierë  kokëkrisur që ishin kuturisur në një rrugë që vetëm se rrezikonte ata që u kishin besuar.

Edhe pasi doli nga burgu, duke i shpëtuar gjyqit ushtarak krejt rastësisht (gjatë arrestimit monarkistët  i kishin kapur edhe letrën e rekomandimit të Anastasios për Musolino-n, ndërkohë që të tjerët ishin njohur fajtorë, por  ai shpëtoi thjesht se letra në fjalë ra diku përdhe dhe gjykatësi kur u ul ta kapë, dora i zuri një letër tjetër, gjë që e bindi De Radën, se mbrohej nga Hyjnesha e Shenjtë).

Pasi doli nga burgu ai do të shkojë në vendlindje për të mos u kthyer më kurrë në Napoli. Edhe V. Gualtieri në fq. 10 të përkthimit që ia bëri Milosaos në fillim të  shekullit të shkuar, diku vë një shënim ku thotë se De Rada “kurrë nuk e mori vesh të vërtetën”.

Për të kuptuar ndryshimin midis   dy organizatave (asaj të Musolino-s dhe “Italisë së re” të vërtetë) na duhet të shpjegojmë se këta të fundit në atë periudhë synonin  më fort të përhapnin idetë e tyre në popull se sa të krijonin grupe klandestine. Veprimtaria  grupeve të fshehta më shumë kishte sjellë dëm, e kishte përçarë më keq Italinë pa mundur të përforcojë nevojën e bashkimit.

Thënia e Ugo Foscolo-s se që të bëhet Italia duhen zhdukur organizatat sekrete (dhe ai këtu flet për masonët, karbonarët, sanfedistët, guelfistët, antieugjenistët, çenturionët etj.) ishte një lloj platforme edhe për macinianët. Metodat e të gjitha sekteve të fshehta, ishin cilësuar të gabuara. “Ne nuk jemi konspiratorë, shkruante Mazzini dhe nuk do t’i ngremë bajonetat po nuk qëndruan idetë në majën e tyre. Detyra jonë është edukimi i kombit dhe pak do të na interesonte të shkatërronim gjithçka pa ditur të ndërtojmë një gjë më të mirë”.

Pra, kuptohet vetiu se të gjitha këto ide janë në kundërshtim të plotë me praktikën e sekteve dhe organizatave të sipërpërmendura, por edhe me veprimet aventureske të Musolino-s dhe Settembrinit. Duke e parë të pamundur shpërthimin e revolucionit pa qartësinë e duhur ideologjike, macinianët e vërtetë gjatë periudhës që De Rada qëndronte në Napoli, kryesisht mbanin korrespondencë me  Mazzini-n dhe krerët e tjerë të “Risorgimento-s” duke kërkuar të sqaroheshin për  çështje të ndryshme politike. Në Napoli, kryengritjet e vërteta të udhëhequra nga “Italia e re” do të fillonin pas dështimit të revolucionit të 1848-ës. Revoltat dhe kryengritjet e veçanta që kishin shpërthyer, krejt të shkëputura dhe pa synime fort të qarta u shtypën egërsisht në të gjithë territorin e Mbretërisë së Dy Siçelive, në Sardenjë, në shtetin e Papës, në Gran Dukatin e Modenës etj..

Por ndërsa De Rada do të rrinte duke shprehur neverinë e tij për synimet aventureske të Musolino-s me shokë deri sa i braktis fare ata dhe kthehet në vendlindje Settembrini, i frymëzuar nga ide anarkiste dhe pa kuptuar sensin e historisë, do të formojë  “Shoqërinë e madhe të bashkimit të Italisë”.  Në të aderuan shumë spiunë të monarkisë dhe ajo do të shpërbëhet shpejt. (kur e pyesnin  më vonë se si është e mundur që keni bërë kaq budallallëqe, Settembrini përgjegj: Epo,Italinë budallenjtë  e bënë).

Pra duke qenë në kontakt me njerëz si Musolino (Settembrini-n po e lëmë mënjanë, se duket nuk e njohu) De Rada nuk kishte si të mos arrinte në përfundimin se ata udhëhiqeshin nga  “ide kadavrike” dhe ishin “mëndjetrashë”, por fatkeqësisht duke menduar se kishte përpara macinianët e vërtetë.

Ajo që të habit edhe më shumë është se këtë të vërtetë nuk e morën vesh as edhe një numër i madh studiuesish që vazhdojnë ta cilësojnë De Radës si “reaksionar të papenduar”

…………………

Shenim. Grafikën e fundit që tregon Settembrini-n në burg me antarë të tjerë të sektit, e vumë nisur nga fakti se në të njëjtën kohë me të është arrestuar edhe De Rada që në një farë mënyre do te jetë në qelinë ngjitur, në mos është aty midis tyre, por siç thamë më sipër rregullat konspirative kërkonin të mos dinin shume për njëri-tjetrin:-))

©Autori (1985)

 

LIBRETISTI ARBËRESH I DONIZETTI-T

Një ditë fill pasi kishte zbarkuar në Siçili me ekspeditën e famshme të Të Njëmijtëve, Garibaldi, siç shkruan G. Bandi, mbase biografi i tij më i mirë, u dëgjua të këndonte këto vargje : Ky përfytyrim i ëmbël/Do të ledhatojë shpirtin tim/Dhe kohë e ndritur do shpaloset/Përpara meje plot shkëlqim. Janë  vargje i përkasin kabaletës së Baritonit të operas Gemma di Vergy e Gaetano Donizetti-t që ishte shfaqur si premierë rreth 30 vjet para kohës për të cilën flet Bandi. Libretist i saj është arbëreshi Giovani Emanuele Bidera (Palazzo Adriano 1784-Palermo, 1858).

Episodi i Garibaldit flet me një origjinalitet të shënueshëm për popullaritetin e kësaj vepre të madhe skenike midis bashkëkohësve të saj e që vazhdon deri në ditët tona në skenat më të mëdha të botës, siç do të shohim. Dhe nëse libretistit të saj po i kushtojmë këto shënime, kjo nuk ndodh se diku gjetëm ndonjë shkresë arkivore ku ishte shënuar diçka për origjinën e tij, të cilën mbase nuk e njihte as ai vetë, por sepse Bidera jo vetëm se ndihej i tillë, arbëresh, por edhe sepse ai nuk mungoi që krahas bashkatdhetarëve të tij të shquar (De Radës, Kamadrës, Darës, Serembes etj.) të interesohej dhe shqetësohej  seriozisht edhe për fatin e Shqipërisë.

Mësimet e para Bidera i mori në seminarin arbëresh të Palermos (në fakt në afërsi të Palermos) ku mbase nuk ishte as konviktor, sepse banonte tamam në Palazzo Adriano, ku shenojmë se kishin  linduar edhe F. Krispi (kryeministri i parë i Italisë së bashkuar), Gavril Dara, i Riu etj.. E ëma, Ana Maria, ishte nga familja e Darajve.

Në këtë seminar jepte mësim edhe N. Keta (kishte nxënë aty dhe më pas u bë rektor i  tij), mjaft i dhënë jo vetëm ndaj poezisë, por edhe ndaj historisë së lashtë të shqiptarve. Dhe, siç ishte fryma e kohës , këmbëngulte të argumentonte origjinën e tyre pellazge, gjë që do ta bëjnë rregullisht të gjithë arbëreshët e njohur të kohës, mbase të ndikuar nga  ide të sugjeruara nga studiues austriako-gjermanë.

Rreth vitit 1821 Bidera ndodhet në Napoli, që ishte jo vetëm kryeqytet i Mbretërisë së Dy Siçilive por edhe qendër mjaft e rëndësishme  kulturore e kohës. Duket aty ai tentoi të afirmohej në fusha të ndryshme si dramaturgji, pikturë, poezi, kostumografi, madje duke filluar nga viti 1828 ai nisi të botojë fashikujt e traktatit L’arte di declamare, që në të vërtetë duhet kuptuar si art i interpretimit. Ai çeli edhe një shkollë aktoriale, ku madje u rregjistrua edhe De Rada dhe të rinj të tjerë arbëreshë, si Zef Skiroi.

Veç disa ngjarjeve që flasin për interesat e gjëra të Bideras, De Rada në « autobiologjinë » e tij, tregon se ishte pikësisht ky, Emanuele Bidera, që e nxiti të përfundonte sa më shpejt Milosaon. Dhe madje e ndihmoi që ta botonte.

Vetë Bidera, dy vjet më vonë do të botonte dy vëllime me tregime. Njëri prej  tyre titullohet Quaranta secoli, racconti su le due Sicilie dal Pelasgo Matn-eer.

Intersimi i E. Bideras dhe i bashkëkohësve të tij  për botën pellazgjike, nuk ka asgjë të përbashkët me motivet e një numri gjithnjë në rritje “pellazgollogësh” të ditëve tona. Qëllimi tyre ishte të nxisnin krenarinë dhe interesin për “dheun e të parëve”, ndërkohë që e shkuara e këtij (at) dheu po humbiste edhe nga kujtesa kombëtare (nuk dukej asnjë gjurmë kënge për Skendërbeun në Shqipëri, ndërkohë që ca të dyshimta u mblodhën afërsisht në këtë kohë midis arbëreshëve). Me vullnet ata kërkonin të nxirrnin mbi ujë një emër që kishte nisur të harrohej, duke e cilësuar atë  si një entitet të pavarur, në një kohë kur një shtet me një  emër të tillë, Arbëri nuk ekzistonte, të gjithë ata që lindin aty jo vetëm në atë kohë por edhe njëqind vjet më vonë, cilësoheshin turq e do të kishin nënshtetësi turke, gjë me të cilën një pjesë po ambjentoheshin, por për fat kishte nga ata që jo vetëm nuk e pranonin një gjë të tillë, por me kryeneçësi  krijonin (e në shumë raste, sajonin) një histori e kulturë  të një shteti që nuk ekzistonte, por që ishte mjaft më e epërme se e fqinjëve, me nënteksin e qartë se derisa këta fqinj u bënë shtet, çfarë na mungon që të kemi edhe ne një  të tillë. Shkurt, i shoh krejt të përligjur në patosin e tyre, edhe pse pa një rigorozitet të shënueshëm shkencor.

Por ndërkohë që ky aktivitet nuk e bëri dot Bideran pellazgollog të madh, sipas të gjithë njohësve të tij, fashikujt që ai botonte për artin teatral  dhe shkolla e interpretimit që hapi në Napoli i dhanë  shumë emër në qarqet artistike. Me këtë rast thuhet se atë erdhi ta takojë, ai që cilësohet si impresario më i madh i të gjitha kohërave, Domenico Barbaja, që atë kohë drejtonte teatrin San Carlo. Eshtë ai (rolin e të cilit e luan G. Gaber te filmi i Mario Monicelit “ROSINI! ROSINI!”)  që e ktheu San Carlo-n në teatrin më të rëndësishëm të të gjithë botës (thotë sot Wiki italian). (Për shumë vetë atij i detyrohet edhe suksesi që patën kompozitorë të tillë të mëdhenj si Rosini, Donizetti, Bellini)

E pra, ndërkohë që drejtonte atë teatër të mrekullueshëm, Barbaja takon Biderën tonë dhe i propozon që punojë si profesor i “dizione” dhe libretist i teatrit San Carlo.

Ja, pra rrethanat në të cilat Bidera u njoh me Donizetti-n, që edhe ai ishte i afërt me drejtuesit e atij teatri dhe kishte ngritur veprat e tij në atë skenë. Dhe nga një lidhje e tillë ata do të realizojnë bashkë dy opera: Gemma di Vergy dhe Marion Faliero. Më vonë Bidera do të  shkruajë për kompozitorin e njohur edhe tekste romancash dhe këngësh të ndryshme.

Gemma di Vergy, e cila u dha së pari në Scala të Milanos më 26 dhjetor 1834, cilësohet si vepër e rëndësishme e Donizetti-t. Në të vërtetë bëhet fjalë për një tragjedi lirike në 2 akte. Bidera subjektin e saj e mori nga një pjesë e shkruar për teatër nga A. Dumas (ati), që trajtonte jetën e Sharlit të VII-të (Sharli i VII-të dhe vasalët e tij të mëdhenj).

Në qendër të operas është vetë Gemma, gruaja e kontit të Vergy-it, e cila nuk ka fëmijë dhe mbërthehet nga një ndjenjë e fuqishme xhelozie kur i shoqi nist të prishë martesën, dhe po  përgatitet të martohet me Idën. Dëshpërimi e shtyn atë të organizojë vrasjen e tij me ndihmën e një skllavi, Tamas, të cilin ajo e dashuron fshehurazi.

Duket që ka ndryshime të rëndësishme, sepse ky skllav duhet të jetë Jakubi (një personazh që sipas fjalëve, vetë Dumas ia ka marrë Gerard de Nerval-it), dhe që në dramën e  Dumas-it është një arab që Charles de Savoisy e ka sjelle nga luftrat në Tokën e Shenjtë dhe Gemma është  Berenzhera,  gruaja  e një kalorësi të fuqishëm, Guy-Raymond. Më tej Jakubi do të vrasë Rajmondin etj..

Kjo opera u nderua të hapë stinën e karnavaleve në Scala të Milanos në dhjetor 1834. Në rolin kryesor ishte sopranoja G. Ronzi, një primadona e kohës dhe favorite e Donizetti-t, për të cilën ai më parë kishte kompozuar “Fausta-n”, 1832. Për tridhjetë  vjet rresht opera mbeti mjaft e kërkuar në Itali, por në San Carlo të Napolit u shfaq vetëm më 4 mars 1847, për të mbetur mjaft popullore për thuajse dhjetë vjet. Pastaj trupa u nis në turne dhe e shfaqi atë  në Londër në mars 1842, pastaj më 1843 në Paris, Nju York, Lisbonë, St Petersburg, Vjenë dhe Barcelonë. U zhduk nga repertori nga fundi i atij shekulli për t’u shfaqur përsëri në shekullin XX-të.

Monserrat Caballé e interpretoi atë në San Carlo në dhjetor 1975. Pas kësaj jeta e Gemma di Vergy vazhdoi jetën skenike  nën interpretimin e trupave të ndryshme në Nju York, Paris etj..

Studiues të ndryshëm i njohin asaj një rol të veçantë edhe në “Risorgimento”, veçanërisht kur ajo u dha në teatrin “Il Carlino” të Palermos. Pas vargjeve të baritonit  Mi toglieste core e mente/Patria, numi e libertà,  në sallë pati shëprthime të forta entuziaste midis spektatorve, se me gjasë ato rezonuan me ndjenjat e tyre antiburbone. (Detaje të kësaj ngjarjeje i keni këtu).

Një bashkëpunim tjetër interesant i Donizetti-it me Biderën është opera Marin Faliero, në origjinë të të cilës ishte vepra e Bajronit “Faliero doge of Venise”. Subjekti ruan frymën e thellë lirike të dramave të mëdha të Bajronit, me një shkrirje organike të oborreve aristokratikë të Mesjetës. Kritikët e vlerësuan për ariet dhe duetet e bukura.

Por ajo pati edhe një fat të çuditshem. Donizetti mori një ftesë nga V. Bellini për t’u paraqitur në “Theatre italien” të Parisit për stinën teatrale të atij viti (1935). Premiera e Gemma di Vergy ishte dhënë vetëm dy javë më parë dhe si vepër tjetër të gatshme Donizetti kishte vetëm  Marin Falieron, (një rregjistrim të plotë e keni këtu) me të cilën u vendos të shkojë në Paris.

Stina u hap me Puritanët e Bellinit (libreti nga konti Carlo Pepoli), e cila pati një sukses të bujshëm. Sapo e pa, Donizetti ndjeu t’i lëkundej besimi te vetja dhe në një letër që i dërgoi mikut e libretistit të njohur Felice Romani (libretist i Operave Norma, Elikziri i dashurisë, Ana Bolena etj.), ai i thotë: “Vërtet nuk do të arrij suksesin e Puritanëve, por nuk do të më vijë keq”.

Marin Falieros i erdhi radha të shfaqet në natën e 12 marsit. Biografët e kompozitorit thonë se megjithë përpjekjet e jashtëzakonshme e artistëve të tillë me emër si G. Grisi-t, Rubini-t, Tamburini-t, Lablash-it (që luajti i pari rolin-titull) etj., Marin Faliero nuk arriti në nivelin e Puritanëve.

Në një letër që i dërgoi që atë natë një xhaxhai në Catania, Bellini shkruan: “Përseri në fushë mbeta unë zot”.

Ai nuk e di se do të vdesë vetëm pak kohë më pas, në moshën 37 vjeçare.

Kritikët e kanë analizuar gjatë Marin Falieron, si muzikën ashtu edh tekstin e saj. Dhe mendimi i përgjithshëm është se ajo nuk arrin në nivelin e krijimeve të tjera të Donizetti-t, si Luçia e Lamermurit, por gjithsesi hyn në radhën e veprave të tij serioze, që vazhdojnë të shohin ende dritën e  skenave  të mëdha të teatrove të vendeve të ndryshme. (Paraqitje të suksesëshme pati edhe gjatë sezonit 2002-2003 në Fenice te Venecies).

…………….

© Autori

LIRIA NË PYJET ILIRIKE

nga Thoma Morina

(Oratorio në vitin e përvjetorëve)

Shënim : Para disa kohësh, mes njerëzish me të cilët ndanim të njëjtat angazhime – politike, por dhe më tej – u shtrua çështja e nevojës, ndoshta, të një Manifesti. Shpejt, por dhe pamjaftueshëm, për shumë arsye ose asnjë, si gjithmonë, nuk munda të sugjeroja nga ana ime tjetër fillesë, pos kësaj më poshtë. Dhe aty mbeti. Mirëpo, përsëritjet e kohës, rikthimet e së njëjtës, kokëfortësia e inertes në sundim e sipër janë në fakt dhe shtysat kryesore pse kolektiva të gjithandejshëm, të etur për pak risi, nisin të duan të bëjnë manifeste – dhe nganjëherë treten me aq. Mirëpo, vitin e kaluar, ndërsa shqiptarët merrnin sërish arratinë në masë, u harrua si me magji 20-vjetori i ‘97-ës dhe 100-vjetori i Tetorit ‘17, thua se të dyja këto data s’kishin të bënin « me ne » ; mirëpo, me më yrysh akoma, bile edhe pas qullit djegës të « tortës së Pavarësisë », ja ku u zyrtarizua mono-viti i Skënderbeut, diku cepave edhe ai i 140-vjetorit të Lidhjes së Prizrenit, dhe me sa dëshirë të pathënë të tjera ‘8-a u harruan, vrullshëm-e-me-nge, sipas një ethosi tipik të shpolitizimit në kohët (dhe viset) tona. Prandaj, kur mësova, vetëm dje, në ditën e « festës » kombëtare – nga një koment i D. Kokonozit te « Peizazhet » – se në vitin e trazuar 1968 « shpërtheu edhe një lëvizje e fuqishme protestash në Kosovë, në zemër të së cilave ishte Shkolla e Lartë Pedagogjike “Xhevdet Doda” në Prizren », m’u duk kjo si hakmarrje imanente e atyre viteve me 8 (1818, 1848, 1868…), pikërisht aty ku më së shumti po i gufosnin « tanët » : Well said, old mole! Dhe m’u duk, po ashtu, se fundja kjo protestë ‛pedagogjike’ e harruar në Prizren nuk ishte dhe aq pa lidhje me atë Lidhjen që kishte mbetur e vetme në simbolikën e ngushtuar të Prizrenit dhe se lajmëronte, po të dinim ta lexonim, të tjera Lidhje e Lëvizje. Për ta rizgjuar mundësinë e këso lidhjeve, krahas ose dhe kundër atyre nyjeve molare që po na bëhen komb në tru(p) e mendje (« thumb i ngulur në tru t’njerëzis ») mendova ta riparaqes, në formë lutjeje pa adresë, propozimin e shartuar, që u pat refuzuar gjetiu. Në lëmshin e gjithë këtyre nyjeve, thashë të tentoj edhe unë (?) të provokoj rrjeti/ën rastësor/e të takimeve të mia.

(Th. M.)

*          *

‟Dont la belle jeunesse s’use

À démêler le tien du mien”

Louis Aragon, L’Etrangère

Po të donim të niseshim nga vetë statu quo-ja shqiptare, – qoftë edhe në të vetmen formë të përshtatshme, dhe pikërisht në formën negative – rezultati prapëseprapë do të mbetej një anakronizëm. Edhe mohimi i së tashmes sonë politike gjendet tashmë në depon e historisë së popujve modernë, si një e kaluar e mbuluar me pluhur. Po të hedhësh poshtë paruket e pudrosura, prapë do të kesh të bësh me paruke, edhe pse të papudrosura.

Po, historia shqiptare mburret me një lëvizje që asnjë popull nuk e ka kryer në horizontin e historisë para saj dhe të cilën asnjë popull s’ka për ta imituar në të ardhmen. Ne ndamë me popujt modernë privatizimet, por nuk ndamë me ta revolucionet e tyre. Ne jetuam periudhat e privatizimit, së pari, sepse popujt e tjerë morën guximin të hidheshin në revolucion, dhe, së dyti, sepse popujt e tjerë patën vuajtur nga një kundërrevolucion ; në rastin e parë, sepse sundimtarët tanë kishin frikë dhe në të dytin – sepse sundimtarët tanë nuk kishin frikë. Me barinjtë tanë në krye ne zakonisht e kemi parë lirinë vetëm një herë – ditën e varrimit të saj.

Një shkollë që përligj poshtërsinë e sotme me poshtërsinë e djeshme, që cilëson rebele çdo britmë të katunarëve kundër kamxhikut, mjaft që ky kamxhik të jetë një kamxhik i vjetër, ligjor, i trashëguar, historik ; një shkollë së cilës historia i tregon, ashtu siç i tregonte perëndia e Izraelit shërbëtorit të vet, Moisiut, vetëm a posteriori-në e vet, – kjo shkollë historike e autoktonisë do ta kishte shpikur, pra, historinë shqiptare, po të mos ishte vetë një shpikje e historisë shqiptare. Si një Shylock i vërtetë, por një Shylock shërbëtor, ajo për çdo librë mish të prerë nga zemra e popullit bën bé për senetin e vet, për senetin e vet historik, për senetin e vet shqiptar.

Përkundrazi, disa entuziastë shpirtmirë, iliromanë nga gjaku dhe liberalë nga refleksioni, e kërkojnë historinë e lirisë sonë, jashtë lirisë sonë – në pyjet e virgjëra ilire. Por nga se do të dallohej historia e lirisë sonë nga historia e lirisë së derrit të egër, në qoftë se ajo do të mund të gjendej vetëm nëpër pyje ? Pastaj, dihet se ç’britmë të lëshosh në pyll, atë oshëtimë do të dëgjosh. Le t’i lëmë të qeta, pra, pyjet ilire !

*          *

Luftë sistemit shqiptar ! Luftë medoemos ! Ky sistem është nën nivelin e historisë, ai qëndron më poshtë se çdo kritikë, por ai mbetet, megjithatë, objekt i kritikës, ashtu siç mbetet objekt i xhelatit krimineli, që është nën nivelin e njerëzishmërisë. Në luftën kundër këtij sistemi kritika nuk është pasion i arsyes, por arsyeja e pasionit. Ajo nuk është një skalpel anatomik, por një armë. Objekti i saj është armiku i saj, të cilin ajo nuk kërkon ta kundërshtojë, por ta asgjësojë. Sepse fryma e këtij sistemi është hedhur poshtë me kohë. Ai në vetvete nuk e meriton vëmendjen tonë – ai ekziston si diçka aq e përbuzshme, sa edhe e përbuzur. Kritika nuk ka përse të sqarojë qëndrimin e saj ndaj këtij objekti – ajo ka larë çdo hesap me të. Kritika nuk vepron më si qëllim në vetvete, por vetëm si mjet. Patosi i saj kryesor është indinjata, detyra e saj kryesore është denoncimi.

Është fjala për përshkrimin e një presioni të madh reciprok që ushtrojnë të gjitha sferat shoqërore njëra mbi tjetrën, e një pakënaqësie pasive të përgjithshme, e një ngushtësie që shprehet njëlloj si në vetmadhnimin, ashtu edhe në vetposhtërimin – e çdo gjëje që përfshihet në kuadrin e një sistemi qeveritar, i cili rron duke ruajtur gjithfarë poshtërsish dhe që vetë nuk është gjë tjetër veçse poshtërsia e mishëruar në qeverinë.

Ç’spektakël ! Shoqëria po copëtohet pa fund në kasta nga më të ndryshmet, që qëndrojnë përballë njëra-tjetrës me antipatitë e tyre të vogla, me ndërgjegjen e tyre të papastër e me mediokritetin e tyre trashanik, dhe është pikërisht ky qëndrim reciprok ekuivok e plot mosbesim që u jep mundësi sundimtarëve të tyre të sillen me të gjitha ato pa dallim – ndonëse me formalitete të ndryshme – si me qenie që jetojnë vetëm në saje të mëshirës së autoriteteve. Bile edhe faktin që ata i sundojnë, i qeverisin e i zotërojnë, ato janë të detyruara ta pranojnë dhe ta shpallin si hir të qiellit ! Kurse në anën tjetër ndodhen vetë sundimtarët, madhështia e të cilëve është në përpjesëtim të zhdrejtë me numrin e tyre !

Kritika që merret me këtë objekt është kritika e përleshjes trup me trup, dhe në përleshjen trup me trup nuk ka rëndësi nëse është fisnik kundërshtari, nëse ka të njëjtën prejardhje, nëse është i hijshëm apo jo, – rëndësi ka që ai të goditet. Është e domosdoshme të mos u lihet shqiptarëve asnjë minutë për të gënjyer veten dhe për t’u nënshtruar. Shtypja e vërtetë duhet të bëhet edhe më shtypëse, duke i shtuar vetëdijen e shtypjes ; turpi të bëhet edhe më i turpshëm, duke e shpallur botërisht atë. Çdo sferë e shoqërisë shqiptare duhet të paraqitet si partie honteuese e shoqërisë shqiptare, duhet të detyrohet ky sistem i ngurtë të hedhë valle, duke kënduar meloditë e veta ! Duhet të detyrohet populli të tmerrohet nga vetja e vet, për të zgjuar në të trimërinë. Me këtë do të plotësohet një nevojë e ngutshme e popullit shqiptar, dhe vetë nevojat e popujve janë shkaku vendimtar i plotësimit të tyre.

Biles, edhe për popujt e tjerë modernë nuk mund të mos paraqesë interes kjo luftë kundër brendisë së kufizuar të statu quo-së shqiptare, sepse statu quo-ja shqiptare është përkryerja e hapët e feudalizmit, dhe feudalizmi është vesi i fshehtë i shtetit modern. Lufta kundër së tashmes politike shqiptare është luftë kundër së kaluarës së popujve modernë, ndërsa jehona e kësaj të kaluare vazhdon të rëndojë ende mbi këta popuj. Për ta është mësimdhënës të shohin se si ancien régime, i cili e kaloi tragjedinë e vet pranë tyre, po e luan komedinë e vet si shqiptari i kthyer nga ajo botë.

Historia dhe fundi i rendit të vjetër ishin tragjike. Përkundrazi, regjimi shqiptar i sotëm – ky anakronizëm, kjo antitezë flagrante e aksiomave të pranuara nga të gjithë, ky nulitet i ancien régime, i nxjerrë në pah faqe gjithë botës – vetëm sa kujton se i beson vetes dhe kërkon që edhe bota të kujtojë kështu. Në qoftë se ai do të besonte me të vërtetë në thelbin e vet, pse do ta fshihte ai atë nën dukën e një thelbi tjetër dhe të kërkonte shpëtimin e vet në hipokrizinë dhe sofizmat ? Feudalizmi spektakolar i sotëm është më tepër komediani i një rendi botëror, heronjtë e vërtetë të të cilit kanë vdekur. Faza e fundit e një forme historike është komedia e saj. Perëndive të Greqisë, që u plagosën një herë për vdekje – në formë tragjike – në Prometeun e lidhur të Eskilit, iu desh të vdisnin edhe një herë – në formë komike – në Dialogjet e Lukianit. Pse ndjek këtë rrugë historia ? Kjo është e nevojshme që njerëzimi të ndahet me gaz nga e kaluara e tij. Pikërisht, një zgjidhje të tillë historike gazmore kërkojmë ne për autoritetet politike të Shqipërisë.

Por në çastin kur vetë realiteti shoqëror dhe politik modern bëhet objekt i kritikës, kur, si pasojë, kritika ngrihet deri në problemet me të vërtetë njerëzore, – ajo del përtej caqeve të statu quo-së shqiptare ; përndryshe ajo do ta trajtonte objektin e vet në një nivel që është nën nivelin e vërtetë të këtij objekti. Ja një shembull ! Raporti i industrisë, në përgjithësi i botës së pasurisë, me botën politike është një nga problemet kryesore të kohëve moderne. Në ç’formë po fillon të ngjallë interesimin e shqiptarëve ky problem ? Iliromania u shpërngul nga njeriu në materien, dhe kësisoj, një mëngjes të bukur kalorësit tanë të pambukut dhe heronjtë tanë të hekurit u gdhinë patriotë. Pra, në Shqipëri po fillojnë ta njohin sovranitetin e monopolit brenda vendit, duke i dhënë monopolit sovranitetin jashtë. Në Shqipëri, pra, sapo kanë zënë të përgatiten për të filluar atë gjë, së cilës në vendet e tjera po përgatiten t’i japin fund. Rendi i vjetër i kalbur i ‘patriotizmit neoliberal’, kundër të cilit po ngrenë krye teorikisht këto vende, dhe të cilin ato vetëm se e durojnë ende, siç durohen prangat, në Shqipëri përshëndetet si agimi i një të ardhmeje të mrekullueshme, që sapo merr guximin të kalojë nga teoria dinake në praktikën më të paturpshme. Në një kohë kur në vendet e tjera problemi shtrohet : ekonomi politike apo sundim i shoqërisë mbi pasurinë, në Shqipëri ai shtrohet kështu : ekonomi kombëtare apo sundim i pronës private mbi kombin. Në vendet e tjera fjala është për heqjen e monopolit të zhvilluar deri në caqet e tij të fundit ; kurse në Shqipëri – për ta zhvilluar monopolin deri në caqet e tij të fundit. Atje bëhet fjalë për zgjidhjen e çështjes, këtu bëhet fjalë vetëm për kolizion. Ky është një shembull mjaft i qartë që na tregon se në ç’formë shtrohen një Shqipëri problemet e kohës së sotme, shembull që tregon se historia jonë, si një rekrut që përsërit ushtrime të vjetra, e ka quajtur deri tani për detyrë vetëm të përsërisë histori bajate.

*          *

Lind pyetja : a mund ta arrijë Shqipëria një praktikë në nivelin e parimeve të saj, d.m.th. një përmbysje që të mund ta ngrejë Shqipërinë, jo vetëm në nivelin zyrtar të popujve modernë, por edhe në lartësinë njerëzore, që do të jetë e ardhmja më e afërt e këtyre popujve ?

Arma e kritikës, natyrisht, nuk mund të zëvendësojë kritikën me armë, forca materiale duhet të mposhtet po me forcën materiale ; por edhe teoria bëhet forcë, kur ajo bën për vete masat. Teoria mund t’i bëjë për vete masat kur ajo provon ad hominem, dhe ajo provon ad hominem atëherë kur bëhet radikale. Të jesh radikal, do të thotë ta kuptosh një gjë me rrënjë. Por rrënjë për njeriun është vetë njeriu. Provë e qartë e karakterit radikal të teorisë është kur, duke u nisur nga parimi se njeriu është qenia më e lartë për njeriun,  ajo arrin në imperativin kategorik që urdhëron të përmbysen të gjitha merrëdhëniet, në të cilat njeriu është qenie e poshtëruar, e skllavëruar, e pafuqishme, e përbuzur – ato marrëdhënie të cilat nuk mund të karakterizohen më mirë përveçse me fjalët që tha një francez kur po bëhej projekti për të vënë një taksë mbi qentë : « Të shkretët qen ! Duan t’ju trajtojnë juve ashtu siç trajtojnë njerëzit ! »

Por, me sa duket, një revolucion radikal shqiptar pengohet nga një vështirësi shumë e madhe.

Puna është se revolucionet kanë nevojë për një element pasiv, për një bazë materiale. Teoria vihet në jetë në çdo popull gjithnjë në atë masë që ajo është plotësim i nevojave të tij. Por a do t’i përgjigjet mospërputhjes së tmerrshme që ekziston midis kërkesave të mendimit shqiptar dhe përgjigjeve që u jep atyre realiteti shqiptar – a do t’i përgjigjet kësaj mospërputhjeje e njëjta mospërputhje midis shoqërisë civile, shtetit dhe vetvetes ? A do të bëhen nevojat teorike drejtpërsëdrejti nevoja praktike ? Nuk mjafton që mendimi të synojë të bëhet realitet, vetë realiteti duhet të synojë drejt mendimit.

*          *

Ku qëndron, pra, mundësia pozitive e emancipimit shqiptar ?

Përgjigje : në formimin e një klase të lidhur me pranga radikale, të një klase të tillë të shoqërisë civile, që nuk është klasë e shoqërisë civile ; të një rendi të tillë, që është produkt i shpërbërjes së të gjitha rendeve ; të një sfere të tillë, që ka një karakter universal për shkak të vuajtjeve të saj universale dhe nuk kërkon kurrfarë të drejtë të veçantë, sepse mbi të nuk rëndon një padrejtësi e veçantë, por padrejtësia në përgjithësi, e cila nuk mund të mbështetet më në të drejtën historike, por vetëm në të drejtën njerëzore, e cila nuk është në kundërshtim të njëanshëm me pasojat që rrjedhin nga rendi shoqëror shqiptar, por në kundërshtim të gjithanshëm me premisat e tij ; të një sfere të tillë, më në fund, që nuk mund ta emancipojë veten, pa u emancipuar nga të gjitha sferat e tjera të shoqërisë dhe pa emancipuar, njëkohësisht të gjitha sferat e tjera të shoqërisë, me një fjalë të një sfere të tillë, që është humbja e plotë e njeriut dhe prandaj nuk mund ta ringjallë veten veçse me ringjalljen e plotë të njeriut. Ky rezultat i shpërbërjes së shoqërisë , si status, si një shtresë e veçantë, është kokëpalariati.

*          *

Ashtu siç gjen filozofia te kokëpalariati armën e vet materiale, ashtu dhe kokëpalariati gjen te filozofia armën e vet shpirtërore, dhe, me të shkrepur vetëtima e mendimit mbi këtë truall të virgjër popullor, shqiptari do të emancipohet dhe do të bëhet njeri.

© 2018, autori.

NJË EPIGRAM, PASTAJ NJË ODE

Disa prej nesh e njohim Osip Mandelstamin si një nga poetët më të mëdhenj rusë të shekullit XX, madje edhe pa i pasë lexuar gjë. Të tjerë, kanë dëgjuar për të si viktimë të represionit stalinist ndaj artit dhe kulturës. Të tjerë akoma, më të informuar, do të kenë dëgjuar edhe për “Epigramin e Stalinit”, vepër e këtij poeti, që u bë edhe shkas për persekutimin dhe, në fund të fundit, vdekjen e tij në burg.

Mandelstami e kish marrë tashmë damkën si poet i padëshiruar për regjimin, kur e krijoi Epigramin në nëntor të vitit 1933; thashë “krijoi” dhe jo “shkroi”, sepse ai gjithnjë i thurte poezitë e veta në mendje dhe ashtu ua recitonte të tjerëve, për t’i hedhur pastaj në letër vetëm po të duhej t’ia dërgonte ndonjë gazete, reviste ose institucioni tjetër për botim. Në Epigram, Stalini nuk përmendet me emër, por quhet “maloku i Kremlinit” (Кремлёвский горец), me “gishta të trashë, të lyrshëm” dhe me “mustaqe prej buburreci”; i rrethuar nga udhëheqës qafë-pulë, me të cilët luan e tallet.

Mandelstami ua pat deklamuar vargjet e Epigramit disa pak miqve, prej të cilëve njëri e denoncoi në organet përkatëse. E arrestuan dhe ia bastisën shtëpinë në kërkim të tekstit, që në fakt nuk ekzistonte i shkruar. Megjithatë, poeti ia pranoi menjëherë “autorësinë” hetuesit çekist, dhe shpjegoi se shkas për këtë shfryrje ish bërë lufta e klasave në fshat dhe shkatërrimi brutal i shtresës së fshatarëve të mesëm (“kulakëve”) nga regjimi stalinist në ato vite. Studiues të mëvonshëm kanë sugjeruar se Epigrami duhet kuptuar edhe në kontekstin e pakënaqësive në rritje kundër Stalinit, në radhët e elitës sovjetike në Moskë dhe në Leningrad, në ato vite; dhe se Mandelstami shpresonte që vargjet e tij të qarkullonin gojë më gojë, në popull, dhe të bëheshin ashtu pjesë e një anti-stalinizmi difuz (shih këtu).

Miku i madh dhe mbrojtësi i Mandelstamëve, Nikolai Bukharini, këtë herë nuk arriti ta ndihmojë protégé-në e vet: pozita e tij ish dobësuar tashmë dhe ai vetë kish përfunduar në listë për t’u likuiduar. Vetë Stalini, kur u pyet se ç’duhej bërë me poetin, dha udhëzimin lakonik: “izolojeni, por ruajeni”, me gjasë ngaqë i druhej indinjatës që mund të shkaktonte ndonjë trajtim më drastik. Kështu Mandelstamin e internuan për pak kohë në Cherdyn (Ural), pastaj e dëbuan nga Moska dhe e detyruan të vendosej forcërisht në provincë – ku ai vetë, me të shoqen, zgjodhën të jetonin në Voronezh.

Gjatë viteve të internimit dhe të mërgimit, shëndeti mendor i Mandelstamit u rëndua: ai u përpoq dy herë të vriste veten, por pa sukses. Miqtë i sugjeruan, si rrugëdalje nga ky kalvar, që ta përmirësonte pozicionin e tij letrar, duke shkruar diçka të kundërt me Epigramin, ose një poemë ku Stalini të glorifikohej. Kjo poemë, e titulluar “Ode për Stalinin”, u bë pjesë e një cikli të njohur me titullin “Fletoret e Voronezhit”.[1] Në 1937, si e kreu dënimin, Mandelstami u kthye në Moskë, edhe pse ende pa të drejtë banimi në kryeqytet; në përpjekje për të rehabilituar statusin e vet kundrejt regjimit, ai rivendosi kontakte me shumë miq dhe të njohur shkrimtarë të cilëve, mes të tjerash, u recitonte “Oden” e vet, një aktivitet ky që nuk u pa me sy të mirë nga regjimi, prandaj edhe poetin e arrestuan sërish. Do të vdiste – për arsye të paqarta – në një kamp transiti afër Vladivostokut, në vitin 1938; ndërsa “Odja” nuk do t’i botohej deri në vitin 1976.

Dy veprat e Mandelstamit kushtuar Stalinit – Epigrami dhe Odja – do të ngjallnin interesin e pandërprerë të studiuesve për vite me radhë. Me gjasë, Epigrami shprehte qëndrimin e vërtetë të poetit, ndërsa Odja nuk ishte veçse një gjunjëzim ose përulje e tij ndaj pushtetit, me shpresë për të shpëtuar jetën, ose veprën, ose edhe vetëm të shoqen Nadezhda nga asgjësimi. Megjithatë, jo të gjithë miqtë dhe dashamirët e Mandelstamit ia kishin mirëpritur ekspozimin fatal që ky u bëri, duke ua lexuar Epigramin – mes tyre, Pasternaku, të cilit Mandelstami ia pat recituar Epigramin në rrugë, i pat thënë se “unë nuk e dëgjova këtë dhe ti nuk ma recitove”, i tmerruar nga pasojat. Ky Mandelstam, autor dhe recitues i Epigramit, ishte vallë guximtar, rebel sypatrembur, apo më shumë i papërgjegjshëm dhe i pandjeshëm dhe i paaftë për të kuptuar rrezikun që i kanosej atij vetë dhe gjithë të tjerëve që ia dëgjonin vargjet? Ishte Epigrami produkt i një përpjekjeje të studiuar për të ushqyer revoltën kundër Stalinit, apo gjest vanitoz i një megalomani? Këto janë pyetje të vështira për t’iu përgjigjur edhe sot.

Vetëm 2-3 vjet më vonë, i njëjti Mandelstam do të shkruante Oden – ku Stalini tashmë portretizohej si krye-heroi, i denjë për admirimin total të poetit. Czeslaw Miloszi, që përndryshe e adhuronte kolegun e vet, e pat komentuar Oden kështu: “një shembull i neveritshëm bizantinizmi, ku komplimentet e tepruara nuk njohin as turp as masë”; ndërsa për Joseph Brodskyn Odja është, përkundrazi, “poema më e madhe që ka shkruar ndonjëherë Mandelstami”, madje “një nga ngjarjet më domethënëse në krejt letërsinë ruse të shekullit XX.” Sipas Brodskyt, Stalini mund t’ia toleronte poetit Epigramin, por jo Oden; “po të kisha qenë Stalini,” vazhdon Brodsky, “me të lexuar Oden do t’ia kisha prerë kokën Mandelstamit menjëherë.” Arsyeja? Duke rimarrë një temë rekurrente në letërsinë ruse të traditës, atë të poetit dhe të carit,[2] Mandelstami i linte të kuptonte Stalinit se kush ish, vërtet, më i madhi prej të dyve.”[3] Në fakt, po ata censorë sovjetikë që e gjetën Oden të pabotueshme, do të rekomandonin pastaj arrestimin e autorit të saj.

Studiuesi dhe përkthyesi Tony Brinkley, që i krahason efektet e këtyre dy veprave te publiku, mendon se Epigrami, duke i llahtarisur dëgjuesit që e gjenin veten papritur bashkëfajtorë në një akt të pafalshëm kundër regjimit, i bënte këta ta përjetonin në lëkurë fashizmin e regjimit stalinist. Përkundrazi, vëren ai, Odja mund të lexohet si kremtim i fashizmit, meqë vetë ky lloj kremtimi është fashist; por në atë masë që kremtimi është fashist, edhe Stalini rezulton i tillë. “Fjalët kremtuese shndërrohen në emra të terrorit” thotë Brinkley.

E këqyrur pas kaq vitesh, kjo histori e dhimbshme tërheq vëmendjen edhe për kontrastin mes Mandelstamit dhe Pasternak-ut, si poetë ndoshta njëlloj të mëdhenj, por të shkollave të ndryshme; madje Pasternak-u u kujdes që t’ia përmendte këtë dallim edhe Stalinit, gjatë telefonatës së famshme[4]. Në fakt, Mandelstami shkroi dy poezi për Stalinin, ndërsa Pasternaku nuk më rezulton të ketë shkruar gjë të ngjashme ndonjëherë – po si mund të interpretohet kjo? Dhe a ka gjë për t’u interpretuar këtu? Tek e fundit, askush nuk e ka akuzuar ndonjëherë autorin e “Doktor Zhivagos” për shkrimtar oborri – por vallë të dëshmojë kjo se një poet sovjetik mundej, madje edhe në vitet e terrorit të madh, të ruante statusin e vet të privilegjuar, pa i kënduar drejtpërdrejt Stalinit? Me gjasë arsyeja për mbijetesën e Pasternakut ka qenë tjetër.[5]

Këtu mbase ia vlen të merret parasysh edhe personaliteti i veçantë i Mandelstamit: hiperndjeshmëria, nervat e dobëta, frustrimi i një gjeniu që nuk arrin – sepse nuk e lënë – që të komunikojë me publikun, lufta e tij me të përditshmen, nevoja për të mbijetuar në një botë ku ligjin e bëjnë organet e policisë sekrete. Me Epigramin e Stalinit ai vinte në rrezik jo vetëm të ardhmen e vet, por edhe të së shoqes, miqve të tij më të afërt dhe të gjithë atyre të tjerëve që ua pat recituar; dhe vetëm dëshpërimi nuk mjafton për ta përligjur. Ndoshta, në mënyrë të pavetëdijshme, Epigrami mbase erdhi si zgjidhje ekstreme e një mendjeje tashmë të rraskapitur nga tensioni dhe falsiteti që e rrethonte; lutje absurde regjimit dhe Stalinit vetë, për ta “vetëvrarë”.

Ironikisht, Epigrami i kushtoi Mandelstamit vetëm pak vjet dëbim nga Moska; në një kohë që rrokullima do t’i vinte pikërisht nga ai gjest që, në parim, duhej t’i siguronte rehabilitimin: Odja për udhëheqësin. Është vënë tashmë në dukje se në ato vite ishte praktikë e zakonshme, për poetët sovjetikë, që t’i këndonin Stalinit. Edhe Anna Akhmatova – e persekutuar vite me radhë, e censuruar dhe me familjen të burgosur a të internuar – u detyrua, me rastin e festimeve të datëlindjes së Stalinit në 1952, të shkruante: “Le ta mbajë bota mend këtë datë përgjithnjë/Le t’i premtohet kjo orë përjetësisë/Atje ku është Stalini, është liria/Paqja dhe madhështia e Dheut!”

Por në kohën tonë e kemi gjithnjë të vështirë – ose thjesht nuk duam – t’i kuptojmë këto kompromise njerëzish që, përndryshe, kanë qenë moralisht superiorë ndaj nesh, qoftë edhe thjesht ngaqë jetonin në kohë tragjike. Ja çfarë i pat thënë së shoqes, Nadezhda, Mandelstami, në lidhje me këtë: “Pse të ankohemi? Poezinë vetëm në këtë vend [BRSS] e respektojnë – njerëzve u ikën koka për të. Askund tjetër nuk vriten kaq shumë njerëz për të.”

© 2018, Peizazhe të fjalës. Të gjitha të drejtat të rezervuara.

Bibliografia:

McSmith, Andy, Fear and the Muse Kept Watch, The New Press, July 2015.

Mandelstam, Nadezhda, Hope Against Hope, A Memoir, Modern Library, New Edition, March 1999.


[1] Një përkthim i Odes në anglisht mund të lexohet këtu.

[2] Këtë temë pothuajse arketipale e ka rrahur gjerësisht edhe Ismail Kadareja në letërsinë e vet dhe sidomos në eseistikë, në lidhje me raportet e tij me Enver Hoxhën në vite.

[3] Këtë përqasje, në mos përplasje, duket se e ndërmjetëson edhe fakti që të dy, edhe Stalini edhe Mandelstami, ndanin bashkë të njëjtin emër: Josif/Osip.

[4] Kadareja ka shkruar tani vonë për këtë telefonatë, në esenë Kur sunduesit grinden, botuar nga Onufri. Por Stalini e kish huq t’u telefononte figurave publike në hall – e pat bërë me Bulgakovin, siç do ta bënte edhe me Shostakoviçin më vonë. Edhe telefonata e tij Pasternakut duhet vendosur në këtë kontekst by-pass-esh të ndërmarra nga një lider suprem, që ndonjëherë parapëlqente kontaktin e drejtpërdrejtë me viktimat e veta.

[5] Sikurse dëshmon poeti Arsenii Tarkovski (1907-1912), babai i regjisorit të mirënjohur Andrei Tarkovski, Stalini pat shkruar dhe botuar një numër poezish në moshë të re, kur ende njihej si Iosip Dzughashvili. Disa nga këto poezi ishin përkthyer më pas në rusishte nga Valeri Briusov, një nga themeluesit e simbolizmit rus; si dhe nga Boris Pasternaku. Mundet që Pasternaku t’i ketë përkthyer poezitë e Dzughashvilit pa e ditur se ky ndërkohë kish marrë emrin Stalin; dhe diktatori rus i mbeti mirënjohës Pasternakut deri në fund – edhe pse në heshtje – që ky ia pat vlerësuar artistikisht poezinë, aq sa t’ia zgjidhte dhe t’ia përkthente në rusisht. Përkthimi i Pasternakut, i cili i pat rënë në dorë Tarkovskit si dorëshkrim, nuk u botua kurrë – ndoshta ngaqë Stalini vetë e pengoi botimin. Kjo pandehmë duket se bashkëtingëllon me atë çfarë shkruan Ehrenburgu, dhe pikërisht që Stalini gjithnjë u kujdes që emri i Pasternakut të hiqej nga listat e arrestimeve dhe të internimeve. Për më tej, lexoni këtu.