AMERIKA TRUMPIANE DHE BOTA NË UDHËKRYQ

nga Ernest Nasto

Shumë është folur e komentuar së fundi pas fjalimit të presidentit Trump në OKB me shkëputjen e dukshme nga rendi i tanishëm liberal globalist. Fjalimi ishte një denoncim i strategjisë bazë të farkëtuar pas Luftës II, ose asaj që është njohur në historiografi si “shekulli amerikan” apo “rendi i ri amerikan”. Deklaratat se “sovraniteti amerikan nuk do t’i nënshtrohet një burokracie ndërkombëtare” ranë si dush i ftohtë mbi multilateralizmin dhe qeverisjen globale, në një ndarje të qartë nga të gjithë paraardhësit e tij.

Në fakt izolacionizmi trumpian nuk është aq i ri sa duket, dhe ka qenë i pranishëm gjatë pjesës më të madhe të historisë amerikane. Prandaj le të shohim fillimisht disa aspekte të politikave trumpiane që rimarrin tema nga e kaluara, për të analizuar pastaj edhe të shumëkritikuarin globalizëm, apo rend të ri amerikan.

Doktrina “America first” ka rrënjë të thella historike dhe ndryshimi kryesor qendron me rendin amerikan të pasluftës. Ajo është në thelb një thirrje për rikthim tek një version i mëparshëm i “veçanësisë amerikane”, me tiparet si mospjesëmarrja në traktate apo aleanca ndërkombëtare, proteksionizmi ekonomik, si edhe ngurrimi për të mbështetur vendosjen e demokracisë në vende të tjera (kjo e fundit pavarësisht se për presidentin Wilson qëllimi i Luftës I ishte krijimi i një bote ku “demokracia të ishte e siguruar”).

Tashti presidenti Trump nuk shquhet për njohje të thellë të historisë amerikane, prandaj s’ka gjasa ta bazojë politikën e tij të jashtme tek përvojat historike. Por ai është tepër i aftë të kuptojë dhe shprehë shqetësimet e Amerikës së thellë, të të dëmtuarve nga globalizmi, nga politikat e imigracionit dhe nga rritja e detyrimeve ndërkombëtare. Bëhet fjalë kësisoj për ata që duan të kthehen tek Amerika e dikurshme.

Prandaj Trump në fjalimin e tij sulmoi hapur multilateralizmin e pasluftës dhe theksoi përparësinë e sovranitetit kombëtar amerikan. Thirrja e tij ishte për “vende të forta e sovrane”, që ndjekin interesat e tyre personale, ose ndryshe “secili për vete”. Ky është vizioni i pasqyruar në praktikë me braktisjen e marrëveshjes së Parisit për klimën dhe të paktit shumëpalësh bërthamor me Iranin, me përkrahjen e daljes britanike nga Bashkimi Europian, etj.

Shkëputja këtu është nga e kaluara e afërt, por jo diçka e re, sepse e tillë ishte politika amerikane deri në sulmin japonez mbi Pearl Harbor në dhjetor 1941. Bile Shtetet e Bashkuara nuk u anëtarësuan as në Lidhjen e Kombeve, që në fund të fundit ishte e konceptuar nga vetë presidenti Wilson. Dhe për të shkuar akoma më larg mund të kujtojmë porosinë e presidentit të parë amerikan Washington-it i cili në fjalimin e lamtumirës përcaktonte zhvillimin e tregtisë si “rregullin kryesor” në marrëdhëniet e Amerikës me vendet e huaja, ndërsa lidhjet politike duhet të ishin “më të paktat e mundshme”.

Ngjashmërisht edhe Trump kërkon të përqendrohet në marrëdhëniet tregtare, por duke parapëlqyer proteksionizmin dhe jo tregtinë e lirë. Kjo është konkretizuar në një numër tarifash doganore për të mbrojtur prodhimin e brendshëm, duke kërkuar njëkohësisht prej të tjerëve hapje më të madhe ndaj produkteve amerikane. Kjo të kujton proteksionizmin si tipar të politikës tregtare amerikane që nga Revolucioni e deri në kthimin e tyre në një fuqi të madhe.

Risjellje e historisë së paraluftës është edhe aspekti i vizionit trumpian lidhur me mbështetjen e demokracisë në vende të tjera. Presidenti e shprehu qartë largimin nga ajo mbështetje, duke ua theksuar përsëri liderëve në OKB se Amerika “nuk do t’ju thotë ju si të jetoni apo punoni”, e duke u kërkuar vetëm “të respektoni sovranitetin tonë”. Dhe duket qartë admirimi i tij për autokratët si Putini i Rusisë, Xi-u i Kinës apo Kim-i i Koresë së Veriut, në një kohë kur shtetarëve demokratë të vendeve aleate u rezervon vetëm thumba në mos tallje të hapura.

Ndërkaq themeluesit e Amerikës, ndryshe nga Trump, s’kishin ndonjë parapëlqim për autokratët, por ngjashmëria qendron në faktin që ata ishin gjithaq skeptikë ndaj ndërhyrjes në punët e të tjerëve. Për t’u kthyer tek një figurë e shumëpërdorur edhe në faqet e kësaj reviste, ata e dëshironin Amerikën si “qytet mbi kodër” dhe far të demokracisë, por jo si kryqtar për të. Duke mos qenë të tillë kryqtarë amerikanët refuzuan asokohe ndërhyrjen në mbështetje të kauzave demokratike si p.sh. gjatë kryengritjeve antikoloniale në Amerikën Latine në vitet 1820 apo në të famshmen epokë të lëvizjeve liberale në Europë në vitet 1840. Justifikimi i qartë (të cilit edhe Trump do t’i bashkohej plotësisht) ishte që ndërhyrja nuk përputhej me vlerat amerikane, dhe rrezikonte zhytjen në konflikte të ngatërruara në vende të largëta.

Jehona të thella historike gjen po ashtu konceptimi i presidentit aktual për identitetin amerikan, plot nuanca raciste, e me mospreferencën për imigrantët jo të bardhë. Dëshmi kuptimplotë janë përpjekjet e njëpasnjëshme për të aneksuar Kanadanë qysh nga Lufta Revolucionare e deri në vitet 1870, ku një arsye kryesore ishte popullata e saj e bardhë. Kjo kur Kongresi hidhte poshtë një numër projektesh për të bërë të njëjtën gjë me Santo Domingon (sot Rep. Dominikane), Haitin apo Kubën, popujt e të cilave konsideroheshin inferiorë.

Për themeluesit e Amerikës izolacionizmi përshtatej bukur me idenë e veçanësisë amerikane, të Shteteve të Bashkuara si një eksperiment unik, që mund të mbijetonte i panjollosur vetëm duke qendruar larg një bote të rrezikshme. Ndërkaq problemi me reflekset izolacioniste të Trump është se bota ka ndryshuar së tepërmi gjatë 2 shekujve, dhe rendi i ri global amerikan i pasluftës ka qenë faktor kryesor i këtij ndryshimi.

Po çfarë ka sjellë ky rend për botën dhe a janë të merituara kritikat që i bëhen? Këto jo vetëm nga Trump, po edhe nga Putin, nga Xi Jinping, e nga shumë analistë në Shtetet e Bashkuara e gjetkë, prej së majtës progresive deri tek e djathta libertariane. Kritikët mëtojne se vetë rendi liberal është një “mit”, ose më mirë një maskë, për hegjemoninë dhe prirjet imperialiste të Amerikës, duke ja mbajtur kësaj për të madhe përkrahjen për regjime autoritare e diktatoriale. Përfitimet e nxjerra nga rendi amerikan janë barazpeshuar, bile tejkaluar, sipas kritikëve, nga dështimet spektakolare në Vietnam e Irak në politikën e jashtme apo nga përndjekjet e “të kuqve” gjatë makartizmit në politikën e brendshme.

Trump e quan veten realist, si kritikët e globalizmit që insistojnë se janë realistë, duke nënkuptuar që Amerika të braktisë përpjekjet për ta bërë botën në imazhin e saj dhe ta pranojë “ashtu siç është”. Mirëpo interesantja këtu është se krijuesit e rendit të ri pas Luftës II e konsideronin veten gjithashtu realistë, duke përfshirë presidentët Roosevelt dhe Truman, apo sekretarët e shtetit G. Marshall dhe D. Acheson. Dhe ata kishin arsye më të forta se këta të sotmit për ta quajtur veten të tillë. Ata kishin parë me sytë e tyre gjendjen e botës pa hegjemoninë amerikane, të botës “siç është”: dy luftra katastrofike, Holokausti i hebrejve, lulëzimi i ideologjive vrastare si komunizmi e fashizmi, dhe katandisja në buzë të varrit e liberalizmit dhe demokracisë në Europë.

Rendi i ri u konceptua kështu me objektivin e shmangjes së tmerreve të tilla, pa u bazuar tek ndonjë farë optimizmi naiv për natyrën njerëzore. Përkundrazi, baza ishte pesimizmi nga përvoja konkrete e fituar në fushëbetejat e përgjakura në Europë e në ishujt e Paqësorit, apo në qytetet e rrafshuara gjermane, ruse e japoneze. Edhe atëherë shumë amerikanë nuk kishin besim në Kombet e Bashkuara e në ligjin ndërkombetar, por personalitetet e lartpërmendura mendonin disi ndryshe. Sipas Acheson-it bota ishte një xhungël, pa rregulla loje, pa arbitra dhe pa shpërblime për ata që silleshin mirë. Rrjedhimisht siguria, qoftë ajo fizike, qoftë ajo e ideve liberale, mund të garantohej vetëm nga fuqia e vazhdueshme morale, ushtarake dhe ekonomike e Shteteve të Bashkuara. Kjo u mishërua në krijimin e NATO-s, në vendosjen e trupave amerikane në Europë dhe sidomos në transformimin e dy burimeve të konflikteve, Gjermanisë dhe Japonisë, në vende paqësore e demokratike. Kjo e fundit ishte arritja më e shënuar e rendit amerikan, e realizuar jo vetëm me forcë e presion, por edhe me mbështetje financiare e politike të konsiderueshme. Këto dy vatra agresioni ja dolën të lenë mënjanë objektivat gjeopolitike territoriale, dhe t’i zëvendësojnë me objektiva të mirëqenies ekonomike, duke u bërë shpejt superfuqi edhe në këtë fushë. Nga kjo përfituan edhe vendet e tjera të rajoneve përkatëse që u çliruan nga frika e përhershme e një sulmi prej fqinjit. Kësisoj edhe ata qenë në gjendje t’i kushtojnë burime të shumëfishuara mirëqenies së popujve të tyre. Nën hegjemoninë amerikane Europa pushoi së qeni vatër aleancash e kundëraleancash strategjike, dhe konkurenca ekonomike nuk çoi si dikur në konkurencë ushtarake.

Objektivi i Amerikës në këtë projekt ishte zhdukja e nevojës për sfera interesi strategjik, prej ku kishin ardhur aleancat e lartpërmendura, përkatësisht luftrat. I vetmi përjashtim duhej të ishin vetë Shtetet e Bashkuara si garantuese të rendit liberal dhe me sferë interesi praktikisht tërë boten, sidomos pas fillimit të Luftës së Ftohtë.

Por edhe garantuesi vetë duhej të respektonte disa rregulla bazë, si p.sh. të lejonte edhe fuqitë e tjera të kishin përfitime afatgjata, duke mos e konceptuar sistemin si një “zero-sum game”. Amerika duhej të angazhohej në institucione ndërkombëtare jo të përsosura, bile shpesh edhe të padobishme si p.sh. Kombet e Bashkuara. Ama dobia e tyre qendronte në atë që ato shiheshin si të rëndësishme nga të tjerët, jo doemos nga vetë amerikanët. Ky avantazh u pa qartazi gjatë Luftës së Ftohtë, sepse nxorri në pah një dobësi themelore të perandorisë sovjetike, atë që vendet e sunduara nuk ishin aspak të kënaqura me qenien nën të. Prandaj edhe e braktisën shpejt në rastin më të parë, duke çuar në shembjen përfundimtare të asaj perandorie.

Kjo nuk nënkupton që Amerika i zbatoi rregullat në vazhdimësi, veçanërisht lidhur me përdorimin e forcës apo me ndërhyrjet në prapaskenë. Rendi kërkonte shkelje të rregullave herë pas here, duke krijuar doemos të kënaqur e të pakënaqur. Dhe një parantezë kuptimplotë këtu për interesin tonë si shqiptarë është se pa atë shkelje të rregullave nuk do të kishim as Kosovën e lirë, e as shkallën e lartë të autonomisë së bashkëkombasve tanë në Maqedoni.

Brenda rendit amerikan pati sigurisht kritika e fërkime, dhe sfidat më të hapura ndaj Amerikës ishin dalja e Francës nga struktura ushtarake e NATO-s dhe Ostpolitika e kancelarit gjerman Willy Brandt. Por megjithë të metat e kritikat, megjithë hipokrizinë amerikane dhe përdorimin e herëpashershëm të forcës, gjatë ekzistences së këtij rendi globalist u vu re një dukuri domethënëse: askush prej pjestarëve nuk bëri asnjë përpjekje për të dalë prej tij. Kjo është dëshmia më e qartë se për aleatët europianë e aziatikë një rend botëror amerikan, megjithë të metat e lartpërmendura, ishte shumë më i parapëlqyer se alternativat, qoftë ajo sovjetikja, qoftë ajo e vjetra europiane. Aleatët nuk patën kurrë arsye t’i druheshin një agresioni amerikan, megjithë epërsine e shumëfishte ushtarake të këtyre të fundit. Pra pavarësisht se rendi nuk ishte i persosur, ai rezistoi sepse të gjithë aleatët e shihnin hegjemoninë amerikane, sipas çdo standarti real e praktik, si relativisht vullnetmirë, me epërsi të dukshme ndaj alternativave.

Rezultatet pozitive të këtij rendi janë të pamohueshme, sepse vendet pjestare u bënë më humane në trajtimin e qytetarëve të tyre, dhe liritë e fjalës, të shtypit, të manifestimit publik njohën vetëm rritje. Të varfërit dhe pakicat patën përmirësime të dukshme në jetën e përditshme, dhe kozmopolitanizmi solli ngushtimin e hapësirave për racizëm e nacionalizëm skajor. Ndërkaq asgjë nuk ishte e përsosur, fanatizmi, brutaliteti dhe gjakderdhja vazhdonin, edhe në Shtetet e Bashkuara. Ishte ende, sipas shprehjes së Shën Augustinit, “Qyteti i Njeriut” dhe jo “Qyteti i Zotit”, por në krahasim me të 5000 vitet e shkuara rendi përbënte transformim absolutisht revolucionar i çdo aspekti të jetës njerëzore.

Ai rend përmbante edhe nxitjen e brendshme drejt respektimit më të mirë të rregullave, vetë vendet demokratike ndodheshin para presionit për përmirësim të vazhdueshëm. Edhe këtu shembulli i SHBA është më domethënësi sepse ajo njohu përparimet më të mëdha të të drejtave civile pas Luftës II dhe asaj të Vietnamit. Zezakët amerikanë kishin luftuar në Europë e në Paqësor për të mbrojtur ideale që ende mungonin në vendin e tyre. Dhe kjo kontradiktë e brendshme u bë tepër e vështirë për të rezistuar, derisa u shemb përfundimisht me lëvizjen e të drejtave civile në vitet 1960-1970.

Siç e përmendëm amerikanët nuk janë treguar konsistentë në mbrojtjen e demokracisë, sepse frika e tyre nga radikalizmi i skajshëm (si komunizmi i djeshëm apo islamizmi i sotëm) është më e madhe se kundërshtimi ndaj autokracisë e diktaturave (prej ku edhe shembujt famëkeqë si grushti i shtetit në Kili më 1973). Por në fund të fundit, me apo pa dashje, Shtetet e Bashkuara krijuan një botë që favorizonte së tepërmi regjimet demokratike. Dihet se pasiguria është një nga pengesat më të mëdha ndaj demokracisë (në mos më e madhja) sepse vendet nën kërcënim të vazhdueshëm agresioni priren të kenë qeveri të forta e t’u japin drejtuesve autoritet të jashtëzakonshëm. Duke eliminuar pasigurinë rendi i ri krijoi kushte të favorshme për demokracitë e reja që ndoshta s’do mund të mbijetonin në një bote më të rrezikshme. Një rol të madh këtu luajti padyshim fakti që fuqia më e madhe e botës ishte vetë një demokraci, duke ftuar imitimin prej çdokujt që synonte të futej nën ombrellën e saj.

Rendi globalist e liberal amerikan ka qenë kësisoj plot të meta, dhe qëllimet janë realizuar me mjete joliberale. Por asnjë rend paqësor s’mund të ekzistojë pa një farë hegjemonie: rendi romak nën hegjemoninë e Romës, apo rendi britanik i shekujve XVIII – XIX nën hegjemoninë e Flotës Mbretërore. Bile edhe rendi jetëshkurter në Europë (Koncerti Europian) pas epopesë napoleoniane në shekullin XIX ishte nën hegjemoninë kolektive të të katër fuqive fituese.

Ndërkaq edhe kritikët e rendit të sotëm nuk është se ofrojnë ndonjë alternativë të pëlqyeshme. Disa thonë se Amerika duhet të pajtohet me krijimin e sferave të influencës ruse apo kineze, edhe duke sakrifikuar interesat e ukrainasve apo taivanezëve. Të tjerë insistojnë që diversiteti, jo demokracia, të vihet në plan të parë. Një botë e tillë e larmishme me siguri do komandohej pjesërisht nga Putini, pjeserisht nga Xi-u, po ashtu nga ajatollahët e Iranit dhe nga Kim-i i Koresë, se edhe ata do të donin sferat e tyre. Një botë përndryshe e paparë që prej kohës së Hitlerit, Stalinit e Musolinit.

Prandaj është e paarsyeshme ta paraqesësh këtë lloj bote si zgjidhje të problemeve. E po ashtu mëtimi se ndjekja e politikave më realiste (d.m.th. më trumpiane) nga Shtetet e Bashkuara do të çonte në një botë pa konflikte është në fakt e kundërta e realizmit. Fatkeqësisht qendrimet e Trump sinjalizojnë se ndoshta drejt një bote “secili për vete” po shkojmë dashur padashur. Fjalimi i tij në OKB ishte thirrje për anarki globale, për një luftë të të gjithëve kundër të gjithëve. Kjo mund të jete vërtet e ardhmja, por duket pak e çuditshme ta rekomandosh këtë rrugë si një alternativë të studiuar siç bëjnë një numër kritikësh të globalizmit e të rendit amerikan.

Nuk mund të mohohet pra që rendi liberal ka e do të vazhdojë të ketë plot të meta, por dhe për të mund të përshtasim fjalët e Churchill-it për demokracinë, si sistemi më i keq me përjashtim të gjithë të tjerëve.

Por vizioni trumpian premton ta kthejë prapa rrotën e historisë drejt një Amerike më sovrane, më të bardhë, më të industrializuar dhe më të distancuar nga bota. Debatet e shumta që kanë pasuar lidhen me një fakt të thjeshtë: pas gjithë ndryshimeve të lartpërmendura gjatë dy shekujve, e sidomos nën rendin amerikan të pasluftës, është tepër larg mendjes të pranosh se një strategji bazë e formuluar në shekujt XVIII – XIX është e përshtatshme edhe për shekullin XXI.

Trump ka hapur vërtet një debat madhor lidhur me rolin e SHBA në botë. Por përgjigja s’mund të jetë kthimi prapa. Përkundrazi duhet që Amerika të formulojë një version të ri të “veçanësisë” së saj, dhe të hartojë një strategji bazë përkatëse sipas kushteve të sotme.

© 2018, Autori. Të gjitha të drejtat e rezervuara.

Imazhi në kopertinë © 2016 Financial Times

AMBIGUITET

Dëgjoj të vihet alarmi: shteti po kërkon të kontrollojë mediat. Alarm i drejtë? Alarm i kotë? Alarm manipulues? Por shumëçka në përgjigje varet nga kuptimi i dyfishtë i foljes kontrolloj: si “verifikoj” si në “kontrollova mos i kisha lënë pantallonat zbërthyer” dhe si “mbaj nën kontroll dikë a diçka, kam pushtet mbi të” si në “tre organizata kriminale kontrollojnë prostitucionin në zonën e Bllokut”.

Me origjinë neolatine, folja kontrolloj ka hyrë në shqipe dy herë: të parën me kuptimin “verifikoj”, dhe të dytën me kuptimin e ri, “kam në kontroll”, që është më shumë anglicizëm. Dhe bashkëjetesa mes këtyre kuptimeve është problematike dhe mund të krijojë konfuzion, deri edhe në interpretimin e LIGJIT.

Tani, shteti e ka për detyrë të kontrollojë gjithçka, nëpërmjet organeve dhe institucioneve të miratuara me ligj, të cilat përfaqësojnë vullnetin e publikut dhe e mbrojnë publikun nga abuzimet. Por ky është kontroll në kuptimin e verifikimit – meqë këtu bëhet fjalë për të verifikuar integritetin e informacionit që i jepet publikut për konsum.

Përkundrazi, shteti nuk ka punë të kontrollojë mediat private, në kuptimin “të mbajë nën kontroll”, sepse ashtu do të cenohej e drejta e fjalës. Mund t’i vërë këto media para përgjegjësisë dhe t’u kërkojë të që të jenë të përgjegjshme për informacionin që japin, por jo t’i ketë nën vete. Mund t’u kërkojë të deklarojnë burimin e financimeve që marrin, por t’u diktojë se ku të financohen dhe si. Etj.

Përshtypja ime, por qofsha i gabuar, është se të gjitha palëve u intereson ky ambiguitet i foljes kontrolloj (dhe i vetë emrit kontroll): shtetit dhe organizmave të tij, sepse nën pretekstin e verifikimit mund të tundohet të ushtrojë pushtet ndaj mediave të pavarura; vetë mediave private, që me pretekstin se duhet të ruhen nga orvatjet e shtetit për t’i marrë nën kontroll, duan t’u shpëtojnë edhe kërkesave – përndryshe krejt legjitime – për t’u verifikuar në punën e tyre nga organet përkatëse, të cilat shprehin dhe përçojnë vullnetin e publikut.

Pyes: a mund të ndahen këto dy lloje kontrolli mes tyre, sikurse i ndan fjalori kuptimet përkatëse? Unë besoj se mund të ndahen dhe të mbahen veç, me kusht që të gjitha palët të jenë për fair play. Shumë pak e ndan verifikimin nga vënia poshtë; por sado e ngushtë, ndarja është themelore dhe duhet respektuar.

© 2018, autori.

 

MBYLLINI

Një denoncim i hidhur gazetës “Daily Mail” e riktheu në vëmendje gjendjen e mjeruar të së ashtuquajturave “kopshte zoologjike” në Shqipëri – ku kafshët lihen thjesht të mbijetojnë në gjendje të vuajtjes totale.

Këto vende nuk kanë kurrfarë vlere as edukative as dëfrimi, por vetëm sa shërbejnë si qendra të lëngimit të gjallesave; ose më mirë, ekspozita të mizorisë dhe të budallallëkut tonë.

Një luan gjysmë i ngordhur në një kafaz nuk është më luan, por kufoma e gjallë e kafshës që ishte dikur. Luani real jeton dhe lëviz i lirë, vetëm ose me familjen e tij, është këlysh vëlla dhe baba, bën seks, lufton me rivalët, gjuan antilopat dhe gazelat në savana. Dhe për më tepër – i shmanget syrit të njeriut. Çfarë i mbetet, kur e privon nga esenca e vet prej luani dhe ia nënshtron, pa ndërprerje, vështrimit tonë vrastar?

Prandaj ndoshta është momenti për t’u kërkuar autoriteteve: MBYLLINI KËTO VITRINA TË MJERIMIT TË TJETRIT. Hiqini kafshët e egra nga kafazet: luanët, arinjtë, leopardët, jaguarët, ujqërit, rrëqebujt, dhelprat nuk ekzistojnë që ne, prindër të së dielës, t’ua tregojmë fëmijëve. Çojini në sanktuare për të vdekur me një farë dinjiteti, nëse kjo mund të bëhet; dhe ndalojeni me ligj importin dhe kapjen e tyre për qëllime argëtimi. Përndryshe edhe eutanazia, në këto rrethana, do të ishte për t’u parapëlqyer ndaj torturës që u bëhet këtyre krijesave përditë.

Të vetmet hapësira të pranueshme, për synime edukimi, do të ishin ato që njihen edhe si “pet zoos” – ku kafshë të zbutura e të mësuara me njerëzit, si dele, dhi, llama, lopë, gomerë, poni, derrkucë, lepuj, pula, pallonj e fazanë mund të vijnë në kontakt me të vegjëlit. Sa për gjallesat e tjera, ato e kanë vendin kudo gjetiu në botë, por larg nesh ose atje ku bota jonë ka mbaruar; së paku, larg atyre që nuk i kuptojnë dhe nuk dinë të kujdesen për to. Tek e fundit, kush i do vërtet kafshët dhe interesohet për to, nuk mund ta pranojë as ta bëjë të vetin fajin e burgosjes së tyre prapa hekurave dhe pikëllimin e kafshës në robëri.

Edhe vetë Kopshti zoologjik, si institucion, i përket një epoke tashmë të kapërcyer – po asaj paradigme shkencore të shekullit XIX që përfshinte edhe antropologjinë e racave inferiore dhe superiore – dhe nuk mund të përligjet dot më. Studiuesit që duan a ua lyp detyra të punojnë me kafshë të egra, mund ta bëjnë këtë në habitatet e natyrshme ose në qendra të specializuara; fëmijët mund t’i shohin kafshët e tyre të preferuara në film dhe në televizion. Anembanë botës, cirqet që punojnë me kafshë të egra dhe që hipin arinjtë në biçikleta dhe veshin tigrat me fustan sa vijnë e pakësohen.

I vetmi rol që mund t’u ketë mbetur këtyre institucioneve është të ndihmojnë për të ruajtur dhe riprodhuar speciet në rrezik zhdukjeje – por ne nuk e bëjmë dot këtë në Shqipëri dhe as na mbetet ne për ta bërë. Përndryshe, sensibilizimi i publikut për çështje të mjedisit dhe të impaktit njerëzor ndaj natyrës nuk ka nevojë për kafazet me arinj dhe luanë.

Le të mbyllen dhe të ndalohen me ligj, pra, këto BURGJE TË JETËS; ndoshta duke bërë një gjest të njerëzishëm ndaj atyre me të cilët e ndajmë planetin, do të mësojmë edhe si të jemi më të njerëzishëm me njëri-tjetrin.

© Peizazhe të fjalës™. Ky shkrim mund të qarkullohet lirisht, duke shënjuar burimin.

DIKTATURA TË IMAZHIT

nga A.A.B.

Takimi i parë i Ronald Reganit me udhëheqësin e sapozgjedhur sovjetik, M.S. Gorbaçovin, do të zhvillohej në Gjenevë në nëntor të 1985-s. Samiti i parë mes dy superfuqive që nga nënshkrimi i traktatit SALT II në Vjenë në 1979-n, përveçse nuhatje e ndërsjelltë e të pasmeve e udhëheqësve të dy botëve dhe tentativë e parë pajtimi pas shpalljes së bujshme të Nismës së Mbrojtjes Strategjike, kishte për të qënë photo-op-i i vitit. Një rast që, mirë a keq, do të hynte në librat e historisë.

Për palën amerikane kjo përbënte problem. Në fund të 1985-s Regani ishte shtatëdhjetë e katër vjeç dhe kryente mandatin e tij të dytë presidencial—sot e kësaj dite presidenti më i moshuar i SHBA—, ndërsa Gorbaçovi ishte vetëm pesëdhjetë e katër vjeç dhe kishte më pak se një vit në pushtet. Perceptimi i të dyve do të ishte një nga faktorët kryesorë në trajtësimin, së paku në nivel imagjinativ, të fazës më të re të Luftës së Ftohtë dhe Shtetet e Bashkuara nuk mund të dilnin nga ky ballafaqim pamor si dede.

Fati e desh që amerikanët të mbërrinin një ditë më herët dhe të ishin të parët në vendin e takimit. Ishte planifikuar që Regani të dilte e ta priste Gorbaçovin para derës kryesore, në këmbë të shkallëve. Fotografitë e parë do të bëheshin pikërisht aty. Megjithatë, amerikanët ende nuk e kishin gjetur zgjidhjen e problemit të tyre. Pastaj, pikërisht në çastin e fundit, teksa autokolona e udhëheqësit sovjetik  mbërrinte dhe presidenti bëhej gati të dilte jashtë, në një çast djallëzie të vetë Reganit apo të njërit prej ndihmësve të tij—rrëfimet nuk bien dakord mbi këtë pjesë—ajo u gjet.

Xhirimet e skenës tregojnë ZIL-in e Gorbaçovit që ndalon pak në të djathtë të shkallëve dhe derën e shtëpisë që hapet njëkohësisht. Ndërkohë që truprojat e KGB-së hapin derën e veturës dhe vendosen rrethepërqark, Regani ka dalë dhe pret me durim në krye të shkallëve. Gorbaçovi i sapozbritur nga avioni del dhe ecën ngadalë drejt Reganit, i cili zbret shkallët lehtë-lehtë dhe i afrohet sovjetikut. Përshëndeten. Në ngricën e nëntorit plaku ka lënë brenda pallton e zezë dhe shallin, ndërsa homologu i tij riosh pothuajse nuk dallohet, veshur me borsalinë e rroba të gjera dimri siç është.

Metafora pamore për marrëdhënien e Gorbaçovit me Reganin e, rrjedhimisht, mbulimi i saj në shtypin ndërkombëtar, vendoset në ato çaste. Shtatëdhjetë vjeçari riosh dhe pesëdhjetë vjeçari që kanë plakur me zor ngjisin shkallaret bashkë dhe ndalen para vetratave të katit të parë për fotografitë e rastit. Aty, Gorbaçovi nuk e përmban dot veten dhe, pavarësisht se nuk flet anglisht, kërkon të pyesë Reganin se përse e ka lënë pallton brenda.

Dy minuta film mjaftuan për të vendosur një ekuilibër të ri mes dy superfuqive të Luftës së Ftohtë në sytë e botës.

 

Gjatë një vizitë shteti në gusht të 1958-s, e dyta herë që Hrushovi shkonte në Pekin, kinezët bënë çmos që të theksonin mosmarrëveshjet mes tyre e Bashkimit Sovjetik. Hrushovi, të cilit nuk i pëlqenin kinezët, u prit në një aeroport pa protokoll zyrtar a dashuri vëllazërore për sy e faqe, u vendos në një hotel pa ajër të kondicionuar, ku të plaste vape dhe më në fund u prit nga Maoja, i cili e trajtoi, thotë një prej biografëve të Hrushovit, «sikur të ishte ndonjë nxënës veçanërisht i mefshtë».

Duke arritur me të shpejtë në përfundimin e paevitueshëm që marrëdhëniet mes dy gjigandëve midis tyre e kinezëve po shkonin për dreq, sovjetikët habiten kur, në fund të takimit, Maoja propozon që punimet e nesërme t’i vazhdojnë në shtëpinë e tij në Zhongnanhai. Nuk ishte e padëgjuar që Maoja të ndërronte taktikë mu në mes të bisedimeve për të hutuar palën tjetër, por nuk ishte as e pritshme që ai të shprehte këtë ngrohtësi të papritur ndaj palës sovjetike, me të cilën kishin vite që shkonin keq.

Kështu, me një lloj pasigurie, shkojnë në shtëpinë e Maos, ku ai po i priste mbathur me pantofla plazhi e veshur me robdëshambrë, anës pishinës. Kur e shohin, sovjetikët kuptojnë hilenë pas ftesës bujare të të zotit të shtëpisë. Ndryshe nga Maoja, që e kish kthyer në kryelajm propagandistik notin e tij nëpër lumenjtë e Kinës, Hrushovi nuk dinte të notonte. Jo vetëm kaq, por ai ishte një gjashtëdhjetë e katër vjeçar në formë aspak të mirë fizike dhe, i gjatë 1,60 m e me një peshë prej 90 kg, larg së qenit modeli i «Njeriu të Ri sovjetik».

Sidoqoftë, u gjetën diku një palë brekë të mëdha banjoje ngjyrë të gjelbërt, që iu ofruan Sekretarit të Parë të PKBS, i cili, duke qënë bujtës te Maoja, i pranoi, i veshi, u fut në pishinë dhe pluskoi nga ana e cekët e pishinës. Maoja ndërkohë, që ishte mësuar të punonte në këtë mënyrë, vazhdonte bisedën duke notuar sa nga njëra anë në tjetrën, me përkthyesit që i vraponin përbri në buzë të pishinës, sikur të mos kishte asgjë të pazakontë.

Pas pak, për ta çuar deri në fund poshtërimin e mysafirit, Maoja e ftoi Hrushovin t’i bashkohej nga ana e thellë e pishinës. Në atë çast, që do të futej pothuajse menjëherë në legjendë, Hrushovit iu ofrua ose një kamardare plazhe ose një palë krahëzash noti, të cilat ai sërish i pranoi dhe mandej u përpoq, me një not të ngathët, të ndiqte bujtarin e tij që, kur e vuri re sikletin e mikut, gjeti rastin të shiste mend me disa lloje të ndryshme noti e të zhytej në ujë.

Para përfundimit të vizitës, Hrushovi urdhëron largimin e këshilltarëve sovjetikë nga Kina dhe dy vjet më vonë unitetin socialist do ta marrë lumi.

 

Dy historitë janë, në thelb, të ndryshme. Aty ku Regani e shfrytëzon imazhin në mënyrë racionale, për të mos thënë të pritshme, për fair game propagandistik, Maoja e përdor për të turpëruar personin që e konsideron veten epror të tij ideologjik në rrethana tepër intime. Rasti i parë nuk ndryshon asgjë mes dy vendeve apo në botë, përveç perceptimeve, ndërkohë që i dyti do të jetë instrumental në rrokullimën e marrëdhënieve kinezo-sovjetik drejt humnerës e fundin e bllokut komunist, me pasoja historike globale, pa çka se nuk do të ndryshojë asgjë në dukjen e BRSS si ortak kryesor në sipërmarrjen gjeopolitike të revolucionit.

Ajo që i bashkon, është nevoja për të krijuar metaforën pamore. Për Reganin dhe Gorbaçovin kjo ishte me gjasë nevojë për një difuzion sa më të gjerë të asaj që po mundoheshin të përcillnin, edhe pse vetëm njërit do të mund t’i ecte. Për Maon ishte ndoshta një nevojë për ta poshtëruar Hrushovin në «gjuhën» e tij, kujtesë e mungesave të thella që kishte në arsimim dhe flash-back dashakeq i viteve të kaluara si gaztor i Stalinit. Pse jo edhe një përmbysje katartike rolesh nga ana e dikujt që ishte trajtuar me arrogancë prej sovjetikëve dhe kritikuar për marksizëm-leninizëm primitiv?

Nevoja për të shprehur haptazi të pashprehshmen, herën e parë për shkak të largësisë ende të pakapërcyeshme mes të folmeve të dy shoqërive dhe herën e dytë për shkak të trysnisë së jashtëzakonshme të një ideologjie unifikuese e standardizuese për të mos lejuar shprehjen e pikëvështrimeve alternative, shpuri në zgjedhjen e një mediumi më të vjetër se gjuha, të cilin asnjëri prej pjesëmarrësve nuk ishte i përgatitur që ta përdorte në mënyrë ideologjike. Protagonizmi i secilit prej të katërve ishte shumë më tepër i lidhur me pozicionin e gjithësecilit në hierarkitë të pushtetit ku bënin pjesë sesa me funksionet e tyre në sistemet përkatëse të ushtrimit të këtij pushteti.

Pushteti, në këtë pikëvështrim, imponon mbi ushtruesit e tij një lloj robërie të formës, e cila i detyron këta ta shprehin pushtetin që ushtrojnë në disa trajta të paracaktuara, qofshin këto gojore apo pamore. Përsëritja mekanike e këtyre formulave bëhet për nevoja funksionale po aq sa për ato rituale e është një nga fijet kryesore të vazhdueshmërisë së pushtetit. Mise en scène-a, ama, duke qënë më e vjetër e rrjedhimisht më e thjeshtëzuar në shënjues (signifier), mbart një jehonë përpjestimisht më të madhe, së paku në ato pjesë të globit që kanë përjetuar format konvencionale të sundimit.

«Pushteti», thuhet të ketë thënë Napoleoni, « është para së gjithash dukja».

 

© 2018, autori. Të gjitha të drejtat të rezervuara.


Në vend të bibliografisë

https://www.theblaze.com/news/2014/05/14/ready-why-some-say-ronald-reagans-wardrobe-choice-on-this-trip-helped-end-the-soviet-union

https://www.vanityfair.com/news/2009/02/reagan-excerpt200902

https://www.smithsonianmag.com/history/khrushchev-in-water-wings-on-mao-humiliation-and-the-sino-soviet-split-80852370/

 

PËRJETIME TË DIKTATURËS

nga Agron Alibali

Tiranë, mes tetori 1975.  Atë vit kishte qëlluar një tetor i zymtë, i vranët, i lagësht. Kishte ditë që binte shi me gjyma. Aq sa dukej sikur ishte bashkuar qielli me dheun, si për të parandjerë një mynxyrë…

  • Natë që nuk harrohet

Natën e 13 tetorit, ndërsa shiu nuk pushonte, rreth orës 22:30 papritur troket dera. E hap unë. Ishte Hatixhe B., kryetare e Frontit Demokratit të bllokut, të lagjes 8 në Tiranë.

-“Dua të flas pak me prindërit”, – shprehet ajo, pas përshëndetjes së rastit. Del babai.

-“Nesër duhet të paraqiteni qysh në ora 6:00 në Komitetin Ekzekutiv të Këshillit të Lagjes”, – kumtoi Hatixhe B., pa e zgjatur.

-“Për ç’arsye”?, – pyesim ne.

-“Nuk di t’ju them më tepër. Natën e mirë”, – tha, dhe u largua.

Asnjeri nga ne nuk mundi të vërë gjumë në sy atë natë. Mijëra mendime filluan të na vinin në kokë. Pse na thirrnin? Ç’do të ndodhte me ne nesër? Pse të na njoftojnë kaq vonë për një takim kaq herët?

Të nesërmen, rreth orës 5:40 dal me babain nga shtëpia, për të shkuar drejt vendit të caktuar. Rruga ishte e mbushur me njerëz “me kostume doku”, që na ndiqnin e na  vëzhgonin hap pas hapi. qysh nga shkolla “11 janari”, sot “Edith Durham”, e deri tek ndërtesa e Lagjes, pranë Shkollës Petro Nini Luarasi.

Rrugës babai më porosit se ç’duhet të bëja nëse atij do t’i ndodhte diçka. I burgosur nga fashistët italianë kur ishte student në Firence në dimrin e v. 1941, i arrestuar nga nazistët në burgun e Tiranës në verën e v. 1944, kuptohet se ai nuk përjashtonte as edhe një arrestim të mundshëm.

Ai vit kishte qenë veçanërisht i rëndë për mbarë familjen tonë. Në shkurt dhe mars ishin arrestuar dy xhaxhallarë, për “veprimtari armiqësore”, dhe në korrik ishin dënuar me nga 10 vjet heqje lirie.

Në qershor unë dhe im vëlla, Iliri, ishim “gjykuar” nga organizatat e rinisë të shkollës, dhe ishim përjashtuar “për shfaqje të theksuara të huaja të ideologjisë borgjezo-revizioniste”.  Masa e tejskajshme dhe krejt e pazakontë represive ndaj dy të rinjve njomëzakë, praktikisht vinte njollë të pashlyeshme dhe mbyllte krejtësisht të ardhmen tonë.

Mamaja, artiste në Teatrin e Operas dhe Baletit, dhe aktore kryesore në një film të shquar, ishte nxjerrë papritmas në pension të parakohshëm, ndërkohë që babai , për shfaqje liberalizmi dhe mungese vigjilence ishte dërguar “për riedukim” si punëtor me turne në sektorin e presave dhe shtampave në Uzinën “Partizani”.

E pra, siç dukej, terrori dhe represioni do të vijonin më tej e më egërsisht.

  • Humbja e lirisë

Tek prisnim në heshtje atë mëngjes të 14 tetorit para zyrës së Kryetarit të Lagjes, në sallon hyn Kozeta. M., e bija e një tjetër “armiku të Partisë”. “Mirëmëngjes”, tha e tronditur, dhe menjëherë pyeti: “Dini gjë pse na kanë thirrur”?

Ndërkohë hapet dera e Kryetarit dhe thërrasin emrin e babait. Futet brenda i qetë dhe me dinjitet. Pas mëse 5 minutash, që mua m’u dukën si shekuj, del jashtë. Ia bën me shenjë Kozeta M.-së, se diçka jo e mirë pritej, dhe largohemi ngadalë.

Rrugës më thotë:

“Sapo më lexuan Vendimin Nr. 5 të Komisionit Qendror të Internim Dëbimeve. Internohemi nga 6 muaj deri në 5 vjet në fshatin Labovë e Vogël, Gjirokastër. Largimi nga Tirana brenda 24 orësh”.

Kthehemi ngadalë në shtëpi. Njerëzit me “kostume doku” ishin kudo, dhe tanimë që kishim marrë njoftim, na survejonin fare haptas dhe pa kurrfarë ngurrimi.

Njoftojmë nënën dhe vëllain. Parandenja e keqe e një natë përpara ishte vërtetuar. Kishim humbur lirinë.

  • Përballja

Papritmas gjithshka ishte përmbysur. Tashmë duheshin marrë vendime dhe hapa të shpejta. Çdo gjë duhet të bëhej me kujdes dhe gjakftohtësi. Rrugë tjetër nuk kishte.

Së pari, duhet të njoftonim gjyshërit dhe të afërmit. Së dyti, duhet të fillonim të paketonim plaçkat dhe orenditë. Së treti, duhet të bëja shkëputjen nga shkolla. Shpresa ishte për ta vazhduar atë diku gjetkë, në vendbanimin tonë të ri e të panjohur.

Ndarja me katër gjyshërit ishte pjesa më e vështirë. Me prejardhje nga Shkodra dhe Dibra, dhe pasi kishin mbështetur pavarësinë e Shqipërisë, kishin pêrjetuar Luftën I Botërore, Mbretërinë e Zogut, pushtimin fashist dhe nazist, ata e kishin të vështirë ta kuptonin se si, në mugun e jetës, regjimi komunist do të mund t’i ndante për së gjalli nga fëmijët   e tyre.

Pjesa tjetër e vështirë ishte përgatitja për rrugën e gjatë drejt Jugut.

“Sa kamiona do t’ju nevojiten,” mbaj mend se na pyetën dikur. Menduam se një Zis do të mjaftonte.

Ndërkaq, një pjesë të mirë të plaçkave, përfshirë dhomën e pritjes me mobilje, një pjesë librash dhe dokumentesh, arritëm t’i bartim për ruajtje tek shtëpia e gjyshit nga mamaja, Haki Sharofi. Shpresa, që vdes e fundit, na mbante gjallë dhe mbetej besimi që do të ktheheshim dikur.

Gjatë ditës Ndërmarrja Komunale Banesa, e quajtur ndryshe si Pasuria e Shtetit, dërgoi në apartamentin tonë dy punonjës për të mbyllur kontratën e qerasë. Gjatë kontrollit të banesës ata vërejtën një plasaritje të vogël të një lavamani. Pa e zgjatur, na e vunë lavamanin në ngarkim për detyrim shpagimi, me një shumë aspak të vogël për kohën. Ajo faturë më vonë do të na ndalej deri në shlyerje çdo 15 ditësh nga mëditja jonë si punëtorë krahu të brigadës së Labovës së Vogël të Ndërmarrjes Bujqësore “Muzafer Asqeri” në rrethin Gjirokastër.

Shkoj në sekretarinë e shkollës për të marrë dokumentin e transferimit. Takoj zv. Drejtoreshën, që do ta nënshkruante.

-“Ku do të transferoheni”, më pyet?

-“Në Labovë të Gjirokastrës”, i them.

-“Oo, po aty është qytet”, më thotë, sigurisht për të më lehtësuar apo për të më ngushëlluar sadopak…

Me sa duket ajo i referohej Labovës së Kryqit, që ndahej në të Sipërmen dhe të Poshtmen. Të nesërmen e mësuam me siguri se, ndër katër Labovat e Gjirokastrës, destinacioni ynë ishte Labova e Vogël, ose e Odries ose e Zhapës, praktikisht një ndër katundet më piktoreskë, por edhe më të largët dhe të izoluar të Gjirokastrës.

Atë mëngjes largohem përfundimisht nga shkolla ime, ku edhe pse isha ndër nxënësit më të mirë, vetëm disa muaj më parë, i isha nënshtruar një procesi të pashembullt inkuizicioni të mirëfilltë. Zanafilla kishte qenë një libër në italisht i Frojdit, “Pesë leksione të psikoanalizës”. Ngjarjen do ta përshkruaj njëherë tjetër, mbështetur edhe në shënimet e imta që mbajta asokohe. Shkurtimisht, krejt befas unë u akuzova se kisha dashur ta përkthej dhe ta përhap librin “e ndaluar”. Pas mbledhjesh të panumërta, madje unë kisha dalë si “pjestar i një grupi të rinjsh që synonin të përhapnin literaturë të ndaluar”, ku bënin pjesë Zana G., e vitit IV, Ilir K., i vitit II, dhe unë, që isha vetëm në vit të parë. Ngjarja bëri jehonë të madhe në Tiranën e “grupeve armiqësore”, që zbuloheshin çdo gjashtë muaj. Përfundimisht, pavarësisht se isha më i vogli në moshë, qëlloi që unë pësova dënimet më të ashpra, dhe u përjashtova nga organizata e rinisë.

  • Largimi

Nata e fundit në Tiranë kaloi edhe ajo pa gjumë. Shi nuk binte më. Kur u err, vërejmë se pas derës së apartamentit, në shkallë, qëndronte një person i armatosur. Humbja dhe kufizimi i lirisë kishte nisur qysh atë mbrëmje…

Në mëngjes herët na njoftojnë se kamioni erdhi.

Fillojmë bartjen e plaçkave. Unë ndërkohë u ngjita një kat më sipër, në katin e tretë, dhe trokita tek apartamenti i Petraq M., për të dorëzuar diçka që ua kisha huazuar. Aty jetonte edhe bashkëshortja e tij, Ermioni, mësuesja ime e fillores. Ajo nuk mundi të dalë për çastin e hidhur të ndarjes..

Vijuam të ngarkojmë kamionin. Surpriza nuk vonoi. Nuk kishte më vend për plaçkat tona. Mirëpo “organet përkatëse” i kishin parashikuar të gjitha. Nuk vonon shumë, dhe vjen Zisi i i dytë.

E ngarkojmë me shpejtësi edhe atë.

Mbyllim apartamentin dhe dorëzojmë çelësin. Zbresim për herë të fundit shkallët – ato shkallë që i kishim përshkruar me mijëra herë.

Ishte ora rreth 7:30, koha kur unë zakonisht  nisesha për në shkollë. Nga hyrja e ndërtesës përballë shpesh qëllonte që dilte njëkohësisht me mua edhe Ilira H. dhe Vladimir M. Ilirën, nxënëe e shkëlqyer, sidomos në matematikë e shkencat e sakta, e kisha shoqe klase. Ishte ndër të paktat që më kishte dalë përkrah gjatë mbledhjeve inkuizitoriale kundra meje në shkollë disa muaj më parë. Tjetri ishte edhe ai nxënës tek Petro Nini, por një vit më lart. Pasi përshëndeteshim, rrugën drejt shkollës e bënim bashkë.

Por këto kujtime e përkitje tashmë i takonin së kaluarës.

Tek po bartnim në Ziset plaçkat e fundit, papritmas vjen me biçikletë nga shtëpia e tij në Rr. H. Tahsin, për të na thënë lamtumirë daja, Faik Sharofi, mjek epidemiolog. Duke sfiduar gjithshka, dhe me një dashuri e guxim të admirueshëm, daja erdhi kinse për të na sjellë diçka për të ngrënë gjatë rrugës, që përgatur nga e shoqja e tij. Mirëpo ardhja e tij në ato momente ishte kumt i rrallë shprese, besimi, trimërie e afekti njerëzor.  Nuk ia harruam kurrë!

Tek i hipnim kamionit dhe shihnim për herë të fundit oborrin dhe pallatin ku isha lindur dhe rritur, nga ballkoni i katit të tretë të ndërtesës përballë, një grua zonjë del dhe na përshëndet me dorë. Ishte sopranoja e mirënjohur Nina M.  Tjetër gjest i pashembullt dhe i paharruar i guximit, sfidës, humanizmit dhe solidaritetit qytetar!

Në secilin nga dy kamionët u vendos një polic dhe u nisëm për rrugën e gjatë drejt Jugut të thellë.  Mamasë i bënë një favor: e vendosën në kamionin e parë pranë shoferit.  Lotët e saj nuk kishin të reshtur, gjithë rrugës. Ne të tjerët ishim pas, bashkë me policin.

Sëbashku me ne atë mëngjes të 15 tetorit, Tiranës i dhanë lamtumirën gjithsejt 84 familje, të cilat u internuan në të njëjtën ditë, në një nga goditjet më masive të represionit komunist në Shqipëri. Fatet e qindra njerëzve të pafajshëm, papritmas atë ditë tetori 1975, u përmbysën dhe jeta e tyre u transformua rrënjësisht.

Të nesërmen, me 16 tetor, ndërsa të internuarit e rinj filluan të pëballonin jetën e tyre të re dhe të papritur, në mbarë Tiranën u organizuan mbledhje masive, ku familjet e larguara një ditë më parë u denoncuan si “armiq të partisë” e të sistemit.  Tezja ime, Drita H. “u ftua” të asistonte pikërisht në mbledhjen e ish lagjes tonë, ku u denoncua dhe shpërfol familja “armike”, e motrës së saj, Adivie, tashmë e “spastruar” nga Tirana dhe e vendosur në internim në Labovë të Vogël të Zhapës në Gjirokastër.

Simbolika dhe përkitja me ditëlindjen e diktatorit nuk mund të ishte më e goditur. Dhe më goditëse.

  • Po sot?

Pas kaq e kaq vitesh, ndërkohë që shoqëria shqiptare ecën përpara ngadalë dhe me këmbë të ngathta, bëhen përpjekje edhe për të trajtuar me vëmendje të kaluarën,. Mirëpo shumë pak është bërë për t’i kthyer dinjitetin dhe dëmshpërblyer masën e gjerë të të internuarve politikë të regjimit komunist në Shqipëri.

Në debatet e herëpashershme, që jo rrallë dalin nga shinat e diskursit profesional, demokratik, etik e qytetar në Shqipëri, ndodh edhe shpesh në mënyrë krejt absurde që mendimi kritik apo i ndryshëm nga narrativa e grupeve të interesit, të etiketohet me terma dhe metoda të ngjashme me ato të diktaturës komuniste…

“Kur diskursi qytetar del nga shinat, ne kemi si model Kushtetutën”, do të shprehej pak a shumë paradokohe ish-anëtari i Gjykatës së Lartë Amerikane, A. Kennedy.

Shqiptarët sot, mjerisht, nuk e kanë luksin e një dokumenti themelor të ngjashëm me Kushtetutën Amerikane.

Mirëpo besojmë se ata bashkohen në një pikë: që të gjithë personave të internuar dhe dëbuar me rrugë administrative për shkaqe politike në Shqipëri, qysh nga fundi i viteve 1940 dhe deri në fundin e viteve 1980, duhet t’u njihet koha e vështirë e viteve të gjata të internimit.

Ndërkohë që është bërë punë e lëvdueshme për masën e të burgosurve politikë, ritheksojmë se pak ose aspak është bërë për të internuarit politikë.

Aktorja e rolit të Mamica Kastriotit, që ndofta është e vetmja artiste në botë e internuar, kaloi mbi 13 vjet internim, dhe me të drejtë ankohet që asaj dhe shumë të tjerëve ende nuk u njihet periudha e gjatë e lirisë së humbur.

Ndofta një nismë e Kuvendit të Shqipërisë mund të ndëmerret sa më parë, që ta korrigjojë këtë mangësi të pazakontë. Kjo do të përfshinte hapa konkrete për trajtimin me përparësi në punësime në administratë [apo për strehime] për brezin, në rrudhje, të të aftëve për punë nga shtresa e të ish-të internuarve politikë. Duke qenë të ndërgjegjshëm për vështirësitë në buxhetin e shtetit, ka rëndësi thelbësore që nisma në favor të ish-të internuarve politikë në Shqipëri – ku mund të bashkoheshin edhe fonde nga fondacione e OJQ të huaja – të sigurojë kompensimin material, sado të vogël dhe simbolik, për ditët e gjata të internimit, ditë të cilat ish të internuarve nuk u kthehen dot më. Por të paktën, liria e tyre, e kufizuar dhe e humbur brutalisht, si dhe dinjiteti ende i nëpërkëmbur, mund dhe duhet t’u afirmohen dhe t’u njihen.

(për t’u vijuar)

INTERVALE

Në vitet 1960-1970, renditja e emisioneve të RAI-t nuk ishte aq e bashkërenduar sa sot, dhe as e lejonte ligji italian që hapësirat aksidentale mes emisioneve të përdoreshin për reklama. Prandaj qëllonte shpesh që këto zbrazëti të mbusheshin me një “program zero”, të njohur si Intervali (it. Intervallo) dhe që funksiononte, në thelb, si shenjë pikësimi.

(Muzika e plotë e Intervalit mund të dëgjohet këtu; por imazhet nuk janë autentike.)

Intervali nuk ishte veçse një seri e lirshme pamjesh fotografike nga natyra (në fillim, thjesht dele duke kullotur) dhe më pas fotosh tip “kartolinë” të rrënojave arkeologjike, fshatrave dhe peizazheve të tjera anembanë Italisë, shoqëruar me muzikë baroke të luajtur me harpë. Dhe meqë Intervali nuk ishte veçse forma specifike televizive e pritjes, të gjithë ata që ndiqnin RAI-n aso kohe i ekspozoheshin kësaj muzike, përndryshe të rrallë dhe të pazakonshme.

Të paktën ne në Shqipëri nuk e dinim dhe nuk kishim nga ta merrnim vesh se meloditë në fjalë ishin (1) Allegro nga Sonata VI për klavicembal e Pietro Domenico Paradisi-t; (2) Sarabanda nga koncerti VI për klavicembal i Concerts royaux të François Couperin; dhe Passacaglia nga suita për klavicembal n. 7 HWV 432 e George Friedrich Händel-it. Të gjitha të transkriptuara për harpë solo dhe ndonjëherë me orkestër nga maestro Alberico Vitalini, dhe të luajtura në instrument nga Anna Palomba Contadino, me shoqërimin e orkestrës së harqeve San Gabriele, të Radio Vatikanit.

Ne madje as që e dinim se kjo muzikë ishte e llojit barok; po të na pyesnin, me siguri do ta kishim identifikuar turbull-turbull si “të Bach-ut”, ose, në një rrafsh më të gjerë, si “muzikë kishe”. Por çfarë më bën përshtypje edhe sot dhe më shtyn të ulem dhe t’i shkruaj këto radhë është natyra e marrëdhënies që vendosnim ne, dëgjuesit e virgjër, me muzikën baroke.

Ato vite brezat e rinj në Tiranë dëgjonin muzikë shqiptare të lehtë dhe popullore (folk), sikurse ndiqnin muzikë të huaj rock dhe pop kryesisht nga radioja. Më i rrallë ishte kontakti me operën, suitat e baletit, muzikën e filmit shqiptare dhe të huaj, marshet dhe këngët korale ushtarake dhe patriotike, muzikën simfonike dhe muzikën e dhomës. Në çdo rast, këto dy zhanret e fundit mbeteshin apanazh i pak specialistëve të fushës dhe snobëve; ndërsa për të tjerët mjaftonte kompetenca rudimentare për ta dalluar muzikën klasike si “klasike”; dhe për ta shoqëruar mendërisht me orkestra të mëdha, funerale, gjendje shpirtërore romantike dhe Beethoven-in.

Asnjë nga këto nuk na përgatiste për efektin e kolonës zanore të Intervalit të RAI-t – që e ngadalësonte rrjedhën e kohës dhe hipnotizonte me frazat relativisht të gjata, duke ua zbutur shikuesve ankthin e pritjes për emisionin pasues. Por ky ishte një përdorim tjetër i muzikës – jo për t’u zbavitur, as për t’u vënë në rresht, as për të parakaluar, as për të arritur majat e pasionit; por për të përftuar paqe dhe serenitet, në harmoni edhe me pamjet statike të peizazheve.

Çuditërisht, kaq i fuqishëm paskësh qenë ky efekt, sa edhe sot e kësaj dite brezi im – dhe në vija të trasha të gjithë ata që u rritën me RAI-n – vazhdon ta kujtojë Intervalin si një nga tiparet e spikatura të televizionit italian të atyre viteve. Dhe jo vetëm në Shqipëri, ku efektet e RAI-it ishin gjithnjë, le të mos e harrojmë, aksidentale. Mjaft të vizitosh edhe sot forumet italiane përkatëse online, ku flitet për televizionin e periudhës para-komerciale në Itali, për t’u bindur se shumëkush e mban mend Intervalin si diçka speciale, unike, dalluese, që i mban të lidhur jo vetëm me rininë dhe fëmijërinë, por edhe me një lloj tjetër të së bërit televizion – ndoshta më human, më vulnerabël dhe njëkohësisht më serioz dhe të respektueshëm për publikun.

Çudia këtu – nëse mund të shprehem kështu – lidhet me atë që Intervalin nuk e quaje dot emision të mirëfilltë, dhe as ishte i tillë që të programohej, si emisionet e tjera të zakonshme. Prandaj edhe e quajta më lart “emision zero”. Meqë mbahej në gatishmëri, për t’u transmetuar sa herë që kish një vonesë, ose një “lemzë” midis dy emisioneve të programuara të njëpasnjëshme; ose edhe një ndërprerje për arsye teknike; atëherë Intervali mbetej i paparashikueshëm – dhe i tillë që t’i kapte shikuesit, me përkufizim, në befasi.

Nga ana tjetër, askush nuk do të ulej para televizorit posaçërisht për të parë Intervalin – i cili gjithnjë shënjonte një ndërprerje, një boshllëk, një ndalesë të përkohshme dhe, bash për këtë arsye, edhe vijueshmërinë e programacionit televiziv. Madje mu për shkak të funksionit të vet ndërmjetësues (si shenjë pikësimi), Intervali do t’u ngjante njëfarësoj atyre hapësirave të tjera midis emisioneve, ku një folëse e hijshme do t’ia prezantonte publikut programet e mbrëmjes – duke e risjellë kështu një teknikë dhe stilemë nga dinamika e spektaklit live; sikurse do t’u ngjante siglave të animuara të hapjes dhe të mbylljes së programacionit dhe, më në fund, shkretëtirës elektronike të monoskopit.

Krahas Intervalit, RAI përdorte edhe mënyra të tjera për të mbushur zbrazëtitë e paparashikuara në palimpsest – mund të transmetonte një film të shkurtër vizatimor ose një film të shkurtër komik pa zë, në qoftë se dihej pak a shumë sa do të zgjaste ndërprerja. Por në rast ndërprerjesh të shkurtra, aksidentale, për shkak të mos-sinkronizimit perfekt të programacionit, Intervali mbetej i vetmi opsion i pranueshëm. Qoftë edhe thjesht për arsyen se kjo sekuencë imazhesh baritore e shoqëruar nga muzikë (ngjashëm sekuenciale) luajtur me harpë nuk sillte ndonjë narrativë të vetën; në kuptimin që nuk mund të “mbetej përgjysmë”: mund ta ndërprisje kur të doje, pa e lënduar fare eksperiencën e shikuesit. Madje ato tre pjesët e lart-cituara mund të përsëriteshin da capo, me të njëjtat pamje ose me pamje të tjera. Kësisoj, Intervali nuk kërkonte ndonjë lloj zotimi specifik vijë-kohor nga shikuesit.

Rrallë ndodhte që ta ndërprisje ti vetë për të kaluar te një kanal tjetër: në ato vite telekomanda ende nuk kish hyrë gjerësisht në përdorim dhe për të ndërruar kanalin duhet të ngriheshe nga vendi dhe të shkoje ti tek televizori; pa folur që vetë Intervali përcillte mesazhin “unë mund të mbaroj në çdo sekondë”. Veç kësaj, ndryshe nga reklamat që do t’ia zinin vendin së shpejti, vargu i peizazheve dhe rrënojave i shoqëruar nga muzika baroke me harpë (ose vargu i pjesëve baroke me harpë i shoqëruar nga gjithfarë peizazhesh të qeta baritore) nuk kish kurrfarë agresiviteti. Nuk të tërhiqte për mënge, nuk të tundonte, nuk të ngacmonte instinktet. Ishte ekuivalenti televiziv i një kupe me çaj kamomili ose lulebliri.

Fola më lart për harpën dhe timbrin unik të kësaj vegle që shumëve prej nesh profanëve, për arsye të ndryshme, u evokon një të shkuar pagane, mitike. Në fakt, pjesët muzikore që i shërbenin si kolonë zanore Intervalit të RAI-t ishin shkruar origjinalisht të gjitha për klavicembal (angl. harpsichord), një instrument që më mirë se të tjerët përfaqëson muzikën baroke. Klavicembalin sot e ndesh rrallë jashtë hapësirave profesionale; ka një tingull të saktë, preciz, metalik, por jo fort të rehatshëm, ndoshta ngaqë i mungon dinamika (pianot dhe fortet). Sot pjesët baroke për klavicembal i dëgjon zakonisht të luajtura me piano; edhe pse ekzistojnë transkriptime për instrumente të tjera, përfshi këtu edhe harpën. Kjo e fundit, ndryshe nga klavicembali, ka mbijetuar ndoshta falë virtyteve tejet evokative të timbrit të saj; megjithë kufizimet teknike.

Arsyet pse u pat zgjedhur harpa si instrument, për transkriptimet e pjesëve të Intervalit atëherë, veç mund t’i marr me mend; por me gjasë do të ketë ndikuar nevoja për të përcjellë një sens të lashtësisë dhe të jashtëkohësisë, në bashkëvajtje me imazhet baritore dhe pamjet e rrënojave antike e fshatrave të Italisë mesjetare; i tillë që t’i përshtatej edhe funksionit parësor të Intervalit. Vitet 1960 ishin edhe vitet e përdorimit standard të harpës për të ofruar ngjyresë historike në filmat pop me temë nga lashtësia (të tipit “swords and sandals” ose “peplum” që ndiqeshin me aq pasion edhe në kinematë e Tiranës, si ata me Herkulin, Ursusin, Spartakun (dhe të birin), Akilin, Maciste-n, e të tjerë si këta); me referim edhe ndaj lirës dhe veglave të ngjashme me tela të periudhës greko-romake. Kështu harpa do të shërbente, ngjashëm me lirën e Demodokut dikur, si meta-instrument për të shoqëruar epikën e rrëfyer në ekranin e madh në technicolor.

Duke sjellë në vëmendje, sado jo-invazivisht, lashtësinë pastorale të Apenineve dhe rrënojat e qytetërimit klasik, Intervali i kundërvihej, në mënyrën e vet, modernitetit të televizionit; ose komprimimin e përmasës kohore në të sotmen (the eternal now), prej mass mediave. Ne nuk e kuptonim atëherë këtë efekt, por e ndienim; madje jo vetëm e ndienim, por edhe e konsumonim, si antidot ndaj veprimit rrafshues të streaming-ut televiziv.

Me shpresë se këto shënime do t’u shërbejnë për diçka edhe atyre që Intervalin e RAI-t nuk e kanë përjetuar kurrë…

 

© 2018, Peizazhe të fjalës™. Ndalohet rreptësisht riprodhimi pa leje.

OJQ-TË QË DUAM

Opozita e akuzon shoqërinë civile se është e kooptuar nga qeveria. Kjo nënkupton një përkufizim normativ të shoqërisë civile që duhet të jetë në antagonizëm të përhershëm me shtetin.

Shoqëria civile në literaturë përkufizohet si formë organizimi shoqëror që është i ndryshëm nga shteti (p.sh. A. Gramsci). Shoqëria civile i përfaqëson vlerat e saj kulturore, ideologjike e politike nëpërmjet një rrjeti institucionesh, si organizatat jo-qeveritare etj. Në aspektin operacional, shoqëri civile është çdo grupim shoqëror që nuk është shtetëror, duke përjashtuar edhe sferën ekonomike (korporatat etj.). Për një demokraci të shëndoshë shoqëria civile duhet të jetë antagoniste në marrëdhënie me shtetin. Por ajo mund të jetë edhe nën pushtetin hegjemonial të tij, e të përbëjë kësisoj një hallkë të rëndësishme për stabilizimin e pushtetit jodemokratik.

Kjo përballje ndërmjet shoqërisë civile e shtetit vërehet p.sh. në perceptimet e tyre mbi situatën në vend. Nga krahasimi i pyetësorëve të Bankës Botërore (Country Survey) në vitet 2012 dhe 2017, pra gjatë qeverisë së PD-ës dhe PS-ës, vërehen dallime, por këto janë zbehur prej 2014.

Në pyetjen nëse Shqipëria është orientuar në drejtimin e duhur, ka dallime statistikisht sinjifikante ndërmjet të intervistuarve të shoqërisë civile[1] dhe nëpunësve të shtetit. Këto dallime janë më të vogla në sondazhin e vitit 2014 dhe vazhdojnë të jenë të vogla edhe në vitin 2017 (shih tabelën). Anëtarë të shoqërisë civile kanë më shumë gjasa të jenë dakord me qëndrimin se Shqipëria po ecën në drejtimin e duhur, sikur edhe ata që punojnë për shtetin.

Sondazhi i BB, Country Survey 2012-2017

Ndoshta gjendja është përmirësuar, edhe pse këtë e kanë kuptuar vetëm OJQ-të. P.sh. USAID (2016) në indeksin e tij të qëndrueshmërisë  (CSO Sustainability) raporton se situata është përmirësuar për shoqërinë civile prej 2013, por edhe ka ngelur në vend që prej 2014 (nga 7/i penguar në 1/i zgjeruar).

USAID - CSO sustainability in Albania

Raporti i USAID tregon se janë rreth 12 mijë organizata të regjistruara në gjykatë, ndërsa në tatime janë regjistruar 3.7 mijë organizata. Kurse, sipas një regjistri të Ministrisë së Financave në vitin 2017 ishin regjistruar 2196[2] organizata joqeveritare (2074 administratorë dhe 2117 NIPT-e, regjistruar te tatimet). Përfshirë këtu median, universitetet shtetërore e private dhe sindikatat e pazëshme, hapësira e shoqërisë civile në Shqipëri ka një sistem organizativ po aq penetrues e të shtrirë (në kohë e hapësirë), sa edhe shteti.

Pjesa më e madhe e organizatave të regjistruara merren me çështjet sociale (35%) dhe edukimin e informimin e publikut (25%). Tirana ka numrin më të madh të organizatave të regjistruara (66%), ndjekur nga Durrësi (3.5%), Elbasani (3 %) e Vlora (2.5%).

Numri i OJQ-ve ne Shqiperi sipas aktivitetit

Nga një analizë teksti i emërimeve të OJQ-ve nëpërmjet text-mining, mbi bazën e të dhënave të Ministrisë së Financave, vërehet se, pjesa më e madhe e organizatave merren me çështje shoqërore, mjedisore, kulturore dhe fetare.

Kategorite e OJQ sipas emertimit te veprimtarise

Fjala aktivitet preferohet ndaj fjalës veprimtari, ndërsa fjala promovim, mbrojtje e zhvillim janë më të shpeshtat. Kjo do të thotë se pjesa më e madhe e shoqatave në Shqipëri kanë si synim të promovojnë apo mbrojnë një çështje të caktuar (të përqëndruara).

Emri i subjekteve te regjistruara ne MF, 2017.

Nga analiza e emërimit të OJQ-ve, emri i regjistruar, shumica janë shoqata, qendra e më pak fondacione e institucione. Një pjesë e madhe e OJQ-ve e kufizojnë veprimtarinë e tyre gjeografisht në Shqipëri, ose i adresohen donatorëve të huaj (sipas USAID 2016, pjesa më e madhe e financimit vijnë nga donatorë të huaj).

Fjalet me te shpeshta ne emerimin e OJQ-ve

Numri i madh i organizatave nuk ka ndonjë efekt në rritjen e angazhimit të qytetarëve. Ndërsa nga CIVICUS (2011) shqiptarët rezultonin relativisht pak të angazhuar, nga sondazhi i fundit i European Social Survey (Edition 6, 2012) vetëm rreth 28% e të anketuarëve kishin qenë ndonjëherë vullnetarë në ndonjë ngjarje apo organizatë.


[1] Kategorizimi është kryer nga unë duke përfshirë edhe median e akademinë në këtë grupim.

[2] Në database janë 2759, pasi një pjesë e shoqatave janë aktive në më shumë se një fushë veprimtarie (Database këtu).

POETËT E TIRANËS

Qarkulloi këto ditë, si për t’i dhënë kontrapunkt vdekjes së Fatos Arapit, një foto e mikut të Arapit, poetit Xhevahir Spahiu, i rrëmbushur tek lexonte lajmërimin e vdekjes të kolegut, afishe ngjitur mbi një shtyllë betoni në rrugë.

Kam pasur fatin t’i njoh pak të dy, edhe Arapin edhe Spahiun; këtë të dytin pak më mirë, përveçse ua lexoj dhe admiroj vargun prej vitesh; për arsye ndoshta personale, besoj se dhimbja e Spahiut bashkëtingëllon edhe tek unë – madje duke më kujtuar rrugëtimin e përbashkët të atyre të dyve, në epoka të ndryshme.

Nuk ma merr mendja që Spahiu – ose Xhevoja siç i thërrasin shokët, miqtë e të njohurit – ta ketë marrë vesh lajmin në momentin kur e kanë fotografuar; do t’i kenë thënë me siguri më parë. Çfarë ndodh tani në çastin e shkrepjes, është që, duke e parë kobin të lajmëruar në rrugë, si plot vdekje të tjera statistikore çfarëdo, Spahiu e përjeton ikjen e shokut dhe kolegut të dashur në një skenografi dhe tonalitet tjetër; jo si vdekje që thjesht më trondit mua mikun, por si ngjarje që “ndodh” diku përtej meje, pavarësisht prej meje, e pakthyeshme dhe e pajetërsueshme. Që këtej edhe përlotja me siguri e dyfishtë; sepse qahet poeti që iku, por edhe miku, edhe njeriu, edhe ai i panjohuri që ndërroi jetë dikur diku. Në rrethana të tilla, anonimiteti i shton dhimbjes, nuk i heq.

Veç pikëllimit të Xhevos, fotoja i komunikon shikuesit edhe të tjera gjëra anësore – kushedi kundër dëshirës, madje edhe logjikës, së shkrepësit. Na përhihet një sfond i rëndomtë qyteti, një pallat si ndërtuar në kohë simfonike të ndryshme, me dritaret e katit të parë të mbrojtura me hekura dhe muret e rrjepura me graffiti, një dyqan që shet mish të freskët viçi dhe qingji, dy vetura akull të pastra, ca djem a burra që rrinë ngeshëm në një cep, një grua me torba pazari. Kjo është Tirana “prapa”, më reale se ajo e kartolinave promocionale; gati-gati mund ta nuhasësh erën e kafesë së vjetër, të llaçit, të qepës së djegur, të benzinës së padjegur, të pluhurit larës të lavatriçeve.

Syri kthehet vjen e ndalet gjatë tek afishet e ngjitura në beton; shpallja për vdekjen e Arapit, që prek me dorë Xhevoja si për t’ia verifikuar realitetin, mbulon pjesërisht një tjetër – e cila njofton “të nderuarit besimtarë” se dikush, një Hamit Çela, shet “desh dhe dele për kurban”, si dhe ofron “shërbime në kushte të përshtatshme sipas [?] sunetit”. Këtij njoftimi ia ka zënë hisen e diellit një i tretë, të cilit i duket vetëm ornamenti floreal. Më poshtë akoma, lajmërohet diçka “elek” (-trike ose -tronike) dhe më poshtë akoma, një gjë tjetër për mua e palexueshme.

Kjo është Tirana e përditshme, që e çon jetën e vet si kulpra përdredhëse rreth trungut të lisit: me lajmërime për shfaqje dhe shërbime, reklama mishi gender correct – edhe desh edhe dele – për “besimtarët”, dhe në mes të tyre, me një ngjyrë rozë pak të papritur, kumti i vdekjes së Arapit, si gjethe vjeshte e rënë nga kurora e pemës lart. Ka një farë shpërfilljeje, në mos brutaliteti xhahil, te ky konfigurim i afisheve mbi shtyllë; kaq rastësor, kaq utilitar, kaq i shpenguar – lajme dhe njoftime që zëvendësojnë e shfuqizojnë njëri-tjetrin, thjesht nëpërmjet mbivendosjes së dhunshme. Mund të imagjinosh, pa mëkatuar shumë, si shpallja e vdekjes së një prej poetëve më të mëdhenj të shqipes, të varroset nesër nga një reklamë për dog-sitter a për riparime kolltukësh të floktoreve. Kjo nuk është e la vita continua… është e l’indifferenza continua.

Dhe ti, që e sheh foton dhe që i kthehesh e i kthehesh sërish, pyet mos vallë ka diçka që seriozisht nuk shkon me të; ose më mirë, mos fotoja po tradhton shumëçka që nuk shkon me Tiranën dhe Shqipërinë dhe shqiptarinë e sotme; një lloj trazimi dhe përzierjeje vlerash, që i jep vdekjes së Arapit jo më shumë vend se ç’mund të lirojë sipërfaqja e një kolone betoni të themeluar në anonimitet. Dhe nëse e mendon këtë punë si unë, mbase të shkon mendja se ka edhe një arsye të tretë, për të cilën ngashëheret poeti Spahiu.

Vite më parë, kur kisha ardhur për vizitë në Tiranë, mbaj mend të kem ndeshur, te një vend për shpallje vdekjesh mu te kryqëzimi i rrugës Kont Urani me rrugën Konferenca e Pezës, te një lajmërim për vdekjen e kolegut dhe mikut tim Ali Dhrimos. Aliun e kisha njohur mirë – gjuhëtar i shkëlqyer, gjermanist, specialist i rrallë, por edhe komunikator i mirë dhe pikë referimi për Akademinë dhe Universitetin; u trondita nga lajmi që më kapi në befasi, por u trondita edhe ngaqë nuk e prisja të mësoja për vdekjen e tij kështu, nga një tabelë çfarëdo, e trashur nga coprat e letrave të përziera me zamk, lënë nga dhjetëra, në mos qindra lajme të tilla javë pas jave, muaj pas muaji, vit pas viti. Pa çka se ai lajmërim atëherë e vendoste prof. Dhrimon në një kontekst në mos tjetër logjik; ose përbri vdekjesh të tjera, ca të njohura, më shumë të panjohura. Jo ngjitur sipër reklamave për “desh dhe dele”. Diçka ka ndryshuar pra sërish, që nga 7-8 vjet më parë: Të paktën për të gjithë ata që kobe të tilla i marrin ende në rrugë, si në kohën e Zogut, si në kohën e Italisë, si në kohën e Enverit… Si në kohën kur nuk kishte as Internet, as telefon celular, as televizion me dyqind kanale, as portale të regjistruara e të paregjistruara. Të mendosh që ajo kohë banohet ende, si ndonjë lagje përndryshe e braktisur.

Më tërheqin shpalljet e vdekjes – dhe jo ngaqë pres të njoh ndonjë prej atyre që kanë ikur. U shoh moshën, u llogarit diferencën me vitet e mia, mundohem të gjykoj nëse kanë vdekur të rinj apo jo; nëse kanë vuajtur shumë; nëse kanë pasur njeri pranë, që t’u mbante dorën e t’u njomte buzët. Ndonjëherë përfytyroj familjarët, miqtë e të afërmit që mblidhen për ta përcjellë të ndjerin në varreza; ndonjëherë tjetër, përfytyroj sikur ky person përndryshe i panjohur për mua, të ketë qenë prindi im, ose – varësisht moshës – vëllai im, gruaja ime, miku im i ngushtë. Mbase edhe thjesht gjej një arsye in extremis, për dhimbjen që ia kam borxh çdo të vdekuri që më lajmëron se nuk është më i kësaj bote.

Për vdekjen thonë se është barazuesja e madhe (the great equalizer) – por kjo që shoh tani, te shtylla para së cilës mallëngjehet Xhevoja, nuk është barazia që do të doja. Përkundrazi, afishja bojë rozë pudre, e përzier me gjithfarë lajmërimesh dhe reklamash, më sjell në mend fatin e njeriut të talentuar, në një shoqëri që e ka humbur mendjen dhe është marrosur pas parasë – si një tjetër barazuese të madhe. Një afishe e ngjitur kuturu, mes një Tirane që blen dhe shet dhe vret kohën rrëzave të mureve të rrjepura, poshtë një qielli me tela merimangash. Një Tirane që nuk është as qendër as periferi, as “këtej” as “andej”, që nuk e gjen dot në Google Maps, sepse është gjithandej. Kjo është Tirana që përfton anonimë dhe që vret njerëzit që vrasin kohën që vret shpresën.

Por nuk është ajo Tirana tjetër, Tirana “tirane” së cilës i pat vjershëruar aq herë dhe me aq finesë Arapi; sepse ajo kishte profil dhe individualitet, dhe i mbante dritat e dhomave ndezur gjer në mëngjes, madje edhe atëherë kur dritat t’i prisnin; Tirana që kish aq qetësi dhe filozofi brenda vetes, sa t’i njihte dhe t’i nderonte të vdekurit e vet edhe kur nuk ua dinte emrat; Tirana që nuk e përziente tokësoren me qielloren dhe as të papërfillshmen me sublimen, por që kujdesej t’i mbante veç.

Xhevoja që përlotet para afishes së vdekjes së Arapit, kësaj letre të ngjitur në shtyllë për t’iu ekspozuar publikut si një lajmërim çfarëdo shërbimesh komunale, është tiranasi i trishtuar për të gjitha këto virtyte të vogla që sot i kanë humbur Tiranës, duke filluar nga meraku për të mos i ngjitur afishet për të vdekurit në të njëjtin vend ku lajmërohet mish-shitja dhe suneti; qyteti ku Arapi dhe dhjetëra në mos qindra të tjerë të mirë jetuan dhe e bënë Tiranë njëlloj siç i bëri ajo të rrallë, madje të pazëvendësueshëm në artin, në dijen, në profilin e tyre. Një Tiranë herë e padukshme, herë e nëndheshme, herë e nëpërkëmbur, herë e përndjekur, edhe dje edhe sot, por që pak ka të bëjë me fasadat e bojatisura, asfaltimet urgjente, dhëmbët e fotozhenikëve, fidanët anemikë, gëlqeren, kremtimet në Facebook dhe foto-opet e sotme. Dhe që është çudi që ia del të mbijetojë akoma.

© 2018, Peizazhe të fjalës™. Ndalohet çdo lloj riprodhimi pa leje.