BEKUAR QOFTË DORA QË MË VRAU!

Ka pasë qarkulluar thashethemi që B.B. – ish ministër i Mbrojtjes i dënuar pastaj me pushkatim si puçist e tradhtar – në momentin para se ta vrisnin paska thënë si fjalë të fundit: “Rroftë Partia, rroftë Enver Hoxha”. Duke u uruar jetë të gjatë atyre që jetën atij ia shkurtuan.

Histori të ngjashme janë dëgjuar edhe për të tjerë të pushkatuar e të varur, të cilët me gjasë nuk kanë gjetur dot ç’të thonë tjetër, para vdekjes, përveçse t’i konfirmojnë besnikërinë inkuizitorit dhe xhelatit të tyre.

Ose mundet që këta të dënuar të kenë qenë vërtet të përkushtuar pas PPSH-së dhe Enver Hoxhës dhe dënimin e tyre kapital ta kenë përjetuar si një lloj sakrifice sublime, por të domosdoshme; ose si pasojë të një keqkuptimi ose edhe një intrige të armikut (çfarë do t’i shndërronte në martirë).

Sjellje e ngjashme është raportuar, me gjysmë zëri, edhe për një numër të dënuarish politikë gjatë spastrimeve të mëdha të viteve 1936-1938, në Bashkimin Sovjetik; ku qëllonte që një kryekomplotist, trockist, sabotator dhe agjent i Perëndimit të shkonte drejt vdekjes duke brohoritur për Stalinin ose duke kënduar Internacionalen.

E kishin humbur mendjen? Edhe kjo hipotezë nuk është për t’u përjashtuar. Shumë prej këtyre kishin kaluar muaj në hetuesi – të torturuar, të rraskapitur, të mbyllur në kafaze, të poshtëruar, të kërcënuar.

Kanë thënë për gjyqet kundër grupeve të mëdha armiqësore në Moskë se në sallë përvidhej ndonjëherë edhe Stalini, për t’i ndjekur live momentet më dramatike – pas ndonjë perdeje sekrete. Me gjasë, edhe të dënuarit e dyshonin këtë. Ndonjëri mund të ketë shpresuar deri në fund, te vlera e besnikërisë. Rroftë Stalini i madh!

Edhe mes të dënuarve në Shqipëri do të ketë pasur nga ata që e kanë shpresuar klemencën e Hoxhës, duke e përfytyruar, në mos invokuar praninë e tij diku në afërsi të vendit të pushkatimit. Syrin dhe veshin e udhëheqësit suprem që sheh, dëgjon dhe gjykon gjithçka.

Një tjetër hipotezë sjell në vëmendje familjarët e të dënuarve – a do t’i zbutej vallë zemra Enverit, po të dëgjonte se filan armik kish dhënë shpirt me emrin e tij në gojë?

Janë gjëra që nuk do të sqarohen dot kurrë si duhet.

Ndoshta këta ish-krerë të kupolës nuk kishin fe tjetër, veç enverizmit, sepse enverizmit ia detyronin karrierën dhe pushtetin që kishin pasur dhe imazhin që kishin krijuar e kultivuar për veten në vite; prandaj tani vdisnin duke i dhënë Enverit uratën, njëlloj si ata të dënuarit nga inkuizicioni, që vdisnin me Krishtin në gojë.

Nuk zotëronin, pra, ndonjë gjuhë tjetër për t’i folur fjalët e tyre të fundit botës nga ku po largoheshin, veç asaj të liturgjive të totalitarizmit shqiptar, ku thirrje si “Rroftë Partia, Rroftë Enver Hoxha!” hapnin dhe mbyllnin çdo ritual, publik dhe privat, të riprodhimit të pushtetit.

Të përshkuar tej e mbanë nga totalitarishtja, nuk ishin më persona, por kategori gramatikore.

Ashtu, për një ish-ministër të Mbrojtjes, të shprehej ashtu para skuadrës së pushkatimit ishte edhe një mënyrë për t’i konfirmuar dëshpërimisht vetes se nuk i kish shkuar jeta dëm. Se, nëse nuk i shërbente dot më Enverit i gjallë, mbase do të mund t’i shërbente i vdekur.

Them Rroftë Enver Hoxha, pra jam, do të ishte kredoja e këtyre Dekartëve të përçudnuar të enverizmit.

Të vetëdijshëm se emri do t’u fshihej tashmë nga librat e historisë dhe se as varri nuk do t’u gjendej, ata kapeshin pas supersticionit performativ– formës së dëshirores rroftë; e vetmja që do t’ia ruante një farë solemniteti fjalëve të tyre të fundit.

Dhe jo vetëm. Përtej politikës, teatrit dhe shpresës, kjo Rroftë Partia i linte të vdisnin me iluzionin se jeta e tyre, tek e fundit, kish pasur një farë kuptimi.

E gjithë kjo, me kusht që thashethemi të ketë pasur ndonjë bazë në realitet – ose të dënuarit ta kenë thënë dot një fjalë të fundit dhe, si për të kërkuar mëshirë, t’i kenë uruar xhelatit jo dorë të lehtë, por jetëgjatësi.

Përndryshe, rrëfenja mund të jetë sajuar nga Sigurimi i Shtetit, si një psy-op, për t’i trembur njerëzit me imazhin e gjithëfuqishëm të Atij, të cilit i luteshin jo vetëm të gjallët dhe të vdekurit, por edhe morituri; me thirrjen Rroftë si një lloj shehadeti mistik të kupolës totalitare në Shqipëri, ose dëshmi të pushtetit të Enverit ndaj të gjithë vdekëtarëve.

Tek e fundit, nuk dimë se ç’kanë thënë të tjerët para se t’i varnin a t’i pushkatonin; me ç’fjalë kanë zgjedhur të ndahen nga kjo botë. Të pakëta janë gjasat që një thirrje si Poshtë Enver Hoxha të mbijetonte në gojët e njerëzve aq sa të shndërrohej edhe ajo në thashethem. Nëse ndokush i është drejtuar Krishtit a Muhametit a Baba Tomorrit, apo ka zgjedhur t’i pështyjë ekzekutorët e tij apo yjet e qiellit, për këtë sërish nuk dimë gjë. Kanë mbetur – për posteritetin – vetëm tekstet e vendimeve për dënimet me vdekje, me gjithë vulat e firmat palë-palë.

Problemi me këto rrëfenja të tipit famous last words është se, me të shpejtë, shkëputen nga raporti me të vërtetën; prandaj ka më pak rëndësi të pyesim nëse i përgjigjen apo jo realitetit, sesa të kërkojmë ç’kuptim kanë pasur në zanafillë dhe ç’kuptim kanë marrë më pas në rrjedhë të kohës.

 

© 2018 Peizazhe të fjalës™. Ndalohet rreptësisht riprodhimi.

DRITËHIJA E VDEKJES

Te një shkrim para një viti, botuar këtu në Peizazhet (Drita, hija dhe vdekja) merrja shkas nga disa përsiatje të Roland Barthes-it te Camera Lucida, për të ndriçuar disa lidhje – për mua intriguese – mes fotografisë dhe vdekjes.

Fosili i një trilobiti

Nuk pata përmendur, atëherë, që edhe fosilet – të cilat janë njëfarësoj fotografi të gjallesave përkatëse në gur – nuk mund të realizohen përveçse pas vdekjes së subjektit; ironik, në këtë kontekst, tingëllon shpjegimi i autoriteteve të Kishës në Mesjetë, sipas të cilit fosilet dëshmonin orvatjet e dështuara të Satanait, për të imituar krijimin e jetës nga Zoti.

Nuk pata përmendur as ato fotografi trepërmasore të së vdekurve, që janë të ashtuquajturat kalke të Pompeit – të përftuara duke mbushur me allçi hapësirat e zgavërta në hirin vullkanik që kish mbuluar qytetin, dhe që ishin formuar dikur rreth një trupi njeriu ose gjallese tjetër.

Nuk pata përmendur, më në fund, as edhe që teleportimi, si trop i fantashkencës (“Beam me up, Scotty!”) duke parakuptuar një “fotografim” paraprak të informacionit përkatës, nuk mund të realizohet pa asgjësimin (vdekjen, vrasjen) e personit të teleportuar: përndryshe ky person do të dyfishohej sa herë që ta përdorte këtë mënyrë të zhvendosjes.

Edhe pse fotografia e zakonshme nuk e kërkon subjektin doemos të vdekur, gjithnjë e presupozon të palëvizur. Madje një teknikë relativisht e njohur për t’i mënjanuar njerëzit (turmat) nga fotografitë e peizazheve urbane ose të monumenteve, konsiston në ekspozimin shumë të gjatë, i cili praktikisht e shpërfill gjithçka të lëvizshme, për të fiksuar vetëm statikën e të pajetës.

Por raporti mes fotografisë dhe vdekjes nuk do kuptuar si i njëkahshëm. Lexoj nga Curzio Malaparte te The Kremlin Ball:

“Zbulimi i fotografisë e pat përmbytur botën me imazhe të tmerrshme. Deri atëherë, imazhet që njerëzimi kish për botën dhe jetën njerëzore vinin prej artit, të krijuara nga imagjinata e piktorëve dhe ilustruesve…”[1]

Arti, shkruan Malaparte, nuk e kap natyrën në befasi por e transformon, duke e ndihmuar që ta mbulojë fytyrën. Arti është maska që ia mbulon natyrës fytyrën.

“Por fotografia e kap natyrën në befasi duke nxjerrë në dritë çfarë është më e ekspozuar, e zhveshur, e vetëkuptueshme, e dukshme, spektrale dhe, do të thoja, më e vdekur. Një portret i pikturuar nga një artist është portret i një njeriu të gjallë. Ndërsa surpriza e përftuar nga kamera [fotografike] është portreti i një njeriu të vdekur ose, më mirë, portreti i çastit i çfarë është më efemere, më e vdekur, më makabre te njeriu; ajo diçka te njeriu që paralajmëron kufomën e ardhshme.”

Ndoshta, mendova kur po e rikaloja këtë pasazh, fotografia kap vetëm të vdekshmen te njeriu, materialen, atë që ka qenë por që nuk është më, a që nuk do të jetë më. Përfytyrova dikë të vdekur, në shtrat, dhe të braktisur ashtu prej muajsh, ndoshta vitesh, si në disa filma post-apokaliptikë, ku njerëzimin e ka pothuajse shfarosur një epidemi vrastare. Dalëngadalë gjithçka në dhomë e mbulon pluhuri. Përveç gjurmës së trupit të veshur në shtrat, që pluhuri nuk e arrin dot, sepse e pengon i vdekuri, me materialitetin e vet. Njëlloj si në kalket e Pompeit, ose në fosilet, edhe pluhuri që bie mbi një botë të vdekur ia “fotografon” njëfarësoj objektet.

Sërish Malaparte:

“Te një pllakë fotografike, hija prej kufome është tipari më i fortë në një fytyrë njeriu…”

Përfundimi i autorit vjen befasues:

“Nuk mund t’ia faturojmë vetëm filozofisë dhe disa ideologjive politike dhe sociale të caktuara, përçmimin e madh modern për njeriun e gjallë, për jetën njerëzore, por edhe kësaj ndjeshmërie të lindur nga paraqitja mekanike e njeriut, e natyrës, e jetës në të gjitha format e saj. Njeriu modern po mësohet të mendojë për njerëzimin si tashmë të vdekur, si paralajmërues të kufomës.”[2]

Benjamin pat shkruar një herë se fotot e Eugène Atget-it (i njohur për fotografitë e tij të Parisit të vjetër) i krahasonin me ato të një skene krimi, për të shtuar se nuk ka vend, në qytetet tona, që të mos jetë e tillë, skenë krimi; sikurse nuk ka kalimtar që të mos jetë keqbërës.[3] Do të shtoja se, te shumë foto në mos te të gjitha, krimin e kryen akti i kapjes së imazhit (shoot në anglishte përdoret edhe me kuptimin “nxjerr një foto”, edhe me kuptimin “i shtie dikujt me armë zjarri”); dhe keqbërësi nuk është veçse fotografi. Tek e fundit, i njëjti Benjamin pat shkruar edhe se “kamera na hap rrugën drejt optikës së pavetëdijshme, njëlloj si psikanaliza drejt impulseve të pavetëdijshme”[4]. Vetëm se, për t’i mbetur besnik spekulimit tim për fotografinë si akt vrasjeje, më duhet të shtoj këtu përkufizimin që i pat dhënë Karl Krauss psikanalizës: “ajo sëmundje mendore, për të cilën kujton se është mjekimi.”

 

© 2018, Peizazhe të fjalës. Ndalohet rreptësisht riprodhimi pa leje.

Imazhi në kopertinë: kalku i një qeni, Pompei.


[1] Malaparte, Curzio, The Kremlin Ball, NYRB 2018, f. 200-202.

[2] Malaparte duket sikur heq një paralele mes bardhezisë dhe jetë-vdekjes; dhe referenca që bën pak më poshtë në libër te kampet e përqendrimit naziste të sugjeron se fotografitë e nxjerra në ato vende nuk mund ta përballojnë dot ngjyrën.

[3] Walter Benjamin, “A Short History of Photography,” trans. Phil Patton, Artforum 15 (1977) Feb., f. 51.

[4] Walter Benjamin – The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction, Illuminations, Essays and Reflections, Houghton Mifflin Harcourt (October 23, 1968) f. 237.

1X10: MJALTË NË TEH

Titulli: Mjaltë në teh
Autori:Romeo Çollaku
Përgatiti: Armanda Kodra Hysa
Zenit Editions, 2016

 

 

 

 

 

1.

Por jetonte në fshat edhe një grua tjetër, vejusha e të ndjerit Maqo, të cilin, një natë me suferinë, e kishin gëlltitur, sipas gjithë gjasave, përfare dallgët e zeza. Kjo ishte ndryshe nga të tjerat: nuk dinte shqip dhe kryqin e bënte nga e majta në të djathtë. Megjithatë, që binte në sy menjëherë mes grarisë së asaj kodre të humbur mes malesh, nuk bëheshin edhe aq shkak gjuha e feja. Para se Maqoja ta sillte, për herë të parë, gruan e huaj mes atyre kreshtave, vendasit kishin patur, brez pas brezi, një koncept krejt tjetër mbi bukurinë femërore. Revolucioni kishte plasur papritur, një mbasdite gushti. Nuk ishte derdhur pikë gjaku, vetëm qepallat e burrave, që, ulur këmbëkryqë, po luanin spathitë poshtë rrapit të moçëm, ishin shtangur në çast; bëje be, qepalla statujash. Kurse duart, ato duar që patën ngritur shkëmbinj e trungje të rëndë, ishin dobësuar, befas, aq shumë, sa mezi po mbanin letrat e bixhozit.

 

2.

“Gjo këtu, Miço”, i tha Papateoja dhe tjetri mbajti hapat, “që nga koha e Noes, që bëri dhe kutinë e madhe, e gjer para ca vitrave, kur nuk kish doktorë, kush ia vështronte gjuhën njerëzisë”

Njeriu më i pafajshëm i asaj kodre mblodhi supet.

“Prifti, Miço, prifti. E çish ta thotë ti mëndja? Ka hequr dorë qisha nga kjo e drejtë e saja”

“Ku di gjë û, uratë…”

Papateoja nënqeshi:

“Û, mbamë vesh mirë dhe shko, pastaja, pa u errur, e thuaje në tërë fshanë, û, kur u thom të sëmurëve të hapën gojën, nuk u vështroj vetëm gjuhën, u vështoj më tutje, më përbrënda, u vështroj gurmazin, mushkëritë dhe, në funt, në funt fare, u shquaj shpirtin”.

 

3.

“I gëzoneshim, krenoneshim me të. Po ç’e do? E ormismë me hajmali, e nismë në atë të shkretën Avstri që të nderonte fshanë, po ai, di a tre vitra, na harroi e as i ra mëndja për ne. Hodhi një gur pas krahëve. As di gjisht kartë s’u kujtua të na zhgarravitte”. Në të vërtetë, nuk e patën dërguar ata në Austrinë e largët, sepse çështje të këtilla nuk ishin në dorën e tyre, dhe, gjithsesi, nuk kishte vajtur atje për të nderuar fshatin. Duke qenë se ethet e tifos u dëmtonin rradaken nënshtetasve të mbretërisë, e kishte zgjedhur dhe e kishte dërguar ministria e atëhershme e arsimit që të shkollohej mirë e mirë dhe të kthehej, pastaj, në atdhe e të shëronte mendjeçarturit.

 

4.

Mësues Stilloja e zhyti, më në fund, dorën në xhepin e brendshëm të xhaketës dhe, duke u fshehur pas Qesarit, rrëkëlleu nga faqorja nja tri a katër gllënjka të forta. I lotuan sytë, kashta e grykës dhe kraharorit i mori flakë.

“Nashinë”, mërmëriti, “edhe në lule të ballit të ma drejtojën titën, siri tërr nuk ma bën. Kështu çish u thom û”.

“Gogo, ke folur me vënd”, tha Zahoja, “të heq kapellon. Më njan sikur kishim dekur e u njallëm prapë. Do t’u thomi edhe faleminderit, do t’u japëm edhe ca ullinj me vete jermanëve. Të tërë që jemi këtu, e kërriem nga një pikë raki. Ndaj i vështonin hardhitë, që të siguroneshin”.

“Jo të tërë, nuk kërriem të tërë”, kundërshtoi Qesari.

“Të tërë, të tërë”, ngulmoi kunati i Kondes me nishan dhe me kasketë.

Atëherë, Qesari, njeriu që, në çastin më të gabuar, i shpëtonte më e gabuara e fjalëve, tha:

“Xhuzepja nuk kërreu!”

Njëri prej gjermanëve, ndërsa ishte duke shtrydhur puçrrat e nofullës, u kthye me vërtik; një tjetër bërtiti. Nëpër dritare e veranda, u shfaqën gra, fëmijë. Josifi, pasi u përplas me nja dy a tre veta, gjeti shteg, kapërceu disa shkembinj dhe, ndoshta me shpresën se do ta mbulonte muri i ulët i shtpisë së Arqilesë, u turr tatëpjetë. Vraponte zbathur, opingat i fluturuan nga këmbët qysh në hapat e parë. E kishin në shuplakë të dorës; ndodhej ende shumë larg përrenjve e prralleve, që edhe mund ta fshihnin disi e ta mbronin. U dëgjua një breshëri e zgjatur, ajri kundërmoi barut.

 

5.

Prifti nuk shkulej nga pragu, shtypte me thonjtë e sertë nyjet e rruzares, teksa i kishte kërcyer damari në mes të ballit, dhe ziente përbrenda. Nuk donte ta pranonte se, për mynxyrën e një dite më parë, nëse i duhej hedhur faji me doemos dikujt, ky nuk mund të ishte tjetërkush veç Qesarit. Ç’është e vërteta, Qesarin, jo vetëm ai, por asnjeri nuk e fajësonte. Ia njihnin huqin dhe, me kalimin e kohës, ishin bindur se diçka e mbinatyrshme, një forcë mjaft e errët dhe e pashpjegueshme, për të shkatuar, herë pas here, ndodhi të mbrapshta në kodër, ndërsa mund të zgjidhte gjithsecilin prej tyre, kishte zgjedhur, krejt rashtësisht, ndoshta me short, Qesarin.

 

6.

Me padurim, rrëmbimthi, burri dhe gruaja zunë të zhvishnin shoshoqin, duke i flakur teshat sa andej-këndej, derisa u shfaqën lakuriq nën dritën e zbehtë të qiriut. Xhilda u ul ndanë shtratit, Andoni qëndroi në këmbë përpara saj; sikundër ishin, u afruan dhe, atëherë, Kondja i mbuloi sytë e përflaktë me të dyja duart, e çmeritur. Jo, kjo ishte e pabesueshme! Jo vetëm që nuk e patën ushtruar kurrë me Balashin një gjë të tillë, por as i kishte vajtur ndonjëherë mendja se mund të bëhej! Ky ishte kulmi i shthurjes, turpi i turpeve!

I hapi paksa gishtërinjtë e rreshkur, pa kokën e gruas që, me topuzin e flokëve tashmë të zgjidhur, lëvizte ritmikisht sa para-mbrapa, u bind që nuk i kishin bërë sytë dhe gati sa nuk i ra pika. Pastaj, Xhilda u shtri në shpinë, me gjunjët të përthyer, dhe Andoni, duke e zgjidhur çikrikun e llapës, zhyti midis kofshëve të saj fytyrën. Fund bote, Sadomë e Gomorrë: plaka brofi larg parvazit të dritares, bëri kryqin tri herë dhe u lëshua shkallëve, pa qenë aspak e sigurt nëse vazhdonte ta kishte tepelekun ende në rradaken miza-miza. E përshkroi oborrin vetëtimthi dhe vrapin e ndali në shtëpi, ku ran ë gjunjë para ikonës Shën Mitrit.

 

7.

Kur mbërriti në atë pikë, Tatjana i la kyçet e duarve t’i kryqëzoheshin mbi qëqi dhe përqendroi gjithë vëmendjen, për të mos humbur as gjestin më të imët të shoqes, asnjë regëtimë rrudhe, asnjë përpëlitje qerpikësh. Tashmë, nuk kuptonte gjë prej gjëje. Asgjë. Domethënë, kuptonte që diçka dhe më e llahtarshme kishte pasuar, por se çfarë mynxyre ishte kjo, nuk i binte dot në të. Kondja po vështirësohej t’ia shpjegonte. Po vështirësohej shumë. Ishte hera e parë që vështirësohej aq shumë për të treguar diçka. Seç nisi të bënte ca veprime tepër të çuditshëm, afronte grushtet te buzët, fuste njërin gisht në gojë dhe e thithte, por ku donte të dilte me këto? Ç’donte të thoshte? Mos gjëkundi, në skenën që kishte përgjuar një natë më parë, qe e pranishme ndonjë foshnjë gjiri? Apo ndonjë thuthuq? Kondja mohonte me kokë, duke e tundur fort, gjithë pezëm e zhgënjim, sa majtas-djathtas. Atëherë çfarë?

 

8.

U dëgjuan disa të qeshura të ndrojtura, që, më tepër se zbavitje, shprehnin habi. Famulltari, pa iu përgjigjur, e kapi Gogon për nofulle dhe e vështroi drejt e në sy. Një vështrim ky pyetës dhe hetues. Nuk iu duk se po bënte shaka. Madje, në qerpikë, i shkëlqente një lagështi përmallimi.

Gogoja u përqafua me Zahon.

“Do jesh meruar, more bir”, i tha kryetari i këshillit, “po për të mirën tënë punove, për të mirën e popullit”.

“Besa po, jena lodhë jo pak”, ia ktheu Gogoja, “po s’ka gajle, se për atmen tonë kena punù”.

Dhe, duke u shkëputur prej kryetarit, zgjati duart drejt Stillos:

“A je si je, msus! A të ka hecë shkrimi k’to kohet? A je tuj e marù njat liber qi shkrun, bre burrë?”

E ç’përgjigje t’i jepte i shkreti Stillo asaj të folmeje? Nuk i dha fare. Ç‘të ketë pësuar vallë, mendoi; vetëm dy javë qëndroi në malësi, jo dymbëdhjetë vjet. Arsye për të rrëkëllyer nja dy gllënjka donte mësuesi dhe ajo e folme e mërziti jashtë mase. Futi dorën në xhepin e brendshëm të xhaketës.

 

9.

Ende nuk e kishin marrë veten nga kjo mandatë e parë, kur u erdhi, në të hyrë të verës, tjetra; kishin arrestuar Qesarin. Qëlloi të ndodhej në Sarandë pikërisht në ditën kur qytetin e vizitonin Nikita Hrushovi dhe Enver Hoxha. Kishte blerë pasta dhe torona, që t’ua shpinte nipërve në mbrëmbje, kur e përfshiu dallga e gjindjes me flamurë e me pankarta dhe zuri ta shtynte e ta vërtiste sa andej-këndej. Asnjeherë nuk kishte dëgjuar Qesari duartrokitje e brohoritje aq të zjarrta. Zgjati kokën dhe vuri re se, nga afër, dy udhëheqësit e lartë të Bashkimit Sovjetik dhe të Shqipërisë, fotografitë e të cilëve i kishte parë nëpër gazeta, dukeshin ndryshe: kuqalashë dhe të majmë. Sidomos Hrushovi. Qesari kapsalliti qepallat si flatra kolibri:

“E paska plëncin sa një bic!” tha dhe u zgërdhi pa të keq.

Pas dhjetë minutash, u gjend në hetuesi. Pas tri ditësh, në sallën e gjyqit. Gjyq i thënçin; nuk zgjati më tepër se gjysmë ore. Doli Zahoja dëshmitar dhe u përbetua se i pandehuri ishte njeri kokulur dhe i papërzier, por, ngaherë, e kishte patur mallkim të thoshte, në vendin e gabuar, fjalën e gabuar. Dëshmia e tij u pranua si e vlefshme dhe trupi gjykues shpalli vendimin:

“Tre vjet heqje lirie!”

Heqje lirie? Qesari nuk dinte nga fjalët e mëdha dhe nga terminologjia juridike, ndaj edhe nuk e kuptoi masën që sapo ishte marrë ndaj tij. Gjithsesi, buzëqeshi i lehtësuar. Mund të më futnin edhe në burg si Stillon, tha me vete.

 

10.

Pastaj, pasi hodhi edhe një vështrim të tejmë në brendësi të kishës, kyçi i përlotur portikun e rëndë dhe zbritën të dy të tatëpjetën drejt rrapit, ku lojtari i tmerrshëm i spathive u ul në pritje të ndonjë kundërshtari të fortë, ndërsa Papateoja mori kthesën drejt shtëpisë së së bijës.

I bëri zë Andonit, që të përgatiste veglat e qethjes dhe të rrojes. Dhëndri u habit, nuk lëvizi nga vendi. Për të qethjes, në rregull. Por ç’i duheshin priftit veglat e rrojes?

“Edhe të rrojes”, përsëriti plaku.

Me një të rënë të gërshëres, i preu në fillim gërshetin e përhimët, që, duke u rrëzuar përdhe, bëri po aq zhurmë sa një harabel kur bie i ngordhur.

Pas një ore, Papapteoja pa mbi rrasat e oborrit një kapicë thinjash, kurse, në pasqyrë, një fytyrë disi të njohur, që, vagëllimthi, i solli ndërmend fytyrën e një djaloshi të largët, pasqyruar aty e rreth shtatëdhjetë vjet më parë, mbi sipërfaqen e sternës a të ndonjë voze a të ndonjë pellgu a të ujrave të Gurrës. Ishin po ata tipare, porse të zhubravitur tashmë. Vuri re se qenkësh dobësuar shumë. Dhe zbehur.

 

MENDIME TË PAKREHURA (XLII)

(nga Stanislaw Lec*)

Pas shumë vjetësh studime intensive, arrita ta fsheh padijen nën shtresa të trasha njohurish.

Ka ca që kërcejnë fill nga e shkuara tek e ardhmja, teksa mbi të tashmen u bie vetëm hija.

Inxhinierët e shpirtrave nuk besojnë në to.

Proletariati po fiton në Poloni – është gjithnjë e më i shumtë në numër.

Më lini një sekondë vetëm, dua të flas me ju.

Një herë më tradhtoi qeni: rrinte pa lëvizur, por hija i tundte bishtin.

Ka pasur vite kur të vjelat e historisë kanë qenë të bollshme: shporta plot me koka.

Njerëzit janë altruistë. Në kujtimet që lënë, shkruajnë kryesisht për të tjerët.

Është superior ndaj gjithçkaje, asgjë nuk është për të tepër e ulët.

Mos harroni: edhe të mundurit marrin pjesë aktivisht në fitore!

Ndonjëherë, për të mos u bërë pis, duhet mbuluar dora me një bankënotë.

Edhe maskat mbulohen nga rrudhat.

Ndonjëherë më kap frika se mos jemi tashmë në parajsë.

Çfarë është për disa rrota e torturës, është për disa të tjerë karusel.

Kryqi është shumë i përshtatshëm për të matur madhësinë për së gjati dhe për së gjëri.

Çfarë del nga eksperiencat më të thella? Gjaku.

Deri edhe mbi kallot mbeten gjurmët e epokës.

Ata që lëpijnë këmbët e kanë gjuhën të lëmuar.

Mos lufto me veten, se e ke humbjen të sigurt.

Është vështirë ta bësh dorën grusht, pasi të kanë vendosur aty lëmoshën.

Do ta flijonte me gjithë qejf jetën për të marrë pensionin.

Po duartrokisja frenetikisht. S’mbushesha dot me frymë.

Ndonjëherë distancën që na ndan nga dikush e zvogëlon një i tretë.

Disa poste janë si sëmundjet: herë të trashëguara, herë ngjitëse.

Mos e zgjo të kaluarën, por fli bashkë me të.

Ti je kufiri mes dritës dhe hijes.

 

(*) Stanislav Lec (Stanisław Jerzy Lec, 1909-1966), shkrimtar polak dhe një nga aforistët më të mëdhenj të shekullit XX. Materialin më sipër e kam përzgjedhur dhe përkthyer nga përmbledhja e tij Pensieri spettinati (italisht).

NJË MEDIUM PRIVAT – DITARI

Ditari privat*, në një kuptim, është anti-libri me përkufizim – si tekst i shkruar, i përgjigjet monologut në ligjërimin e folur dhe nuk i drejtohet kujt, përveç autorit vetë. Kjo të paktën në teori. Ose duke supozuar se kush mban ditar privat, e mban “për vete” dhe nuk dëshiron që t’ia lexojnë të tjerët; sepse e ka privat dhe sepse thotë atje gjëra që, në rastin më të mirë, nuk është ende gati t’ua thotë të tjerëve.

Për shtetin totalitar, ditari privat do të ishte kanali ideal për të depërtuar në mendimin e dikujt – të pafiltruar, të paformësuar nga nevoja për t’u kuptuar nga lexuesi ose nga nevoja tjetër për të ndikuar mbi lexuesin; një lloj rrëfimi, por jo përballë priftit, psikanalistit a hetuesit; një mrekulli e të duartrokiturit me një dorë.

Njerëzit shkruajnë gjithfarë gjërash, në ditarët e tyre – ka që i përdorin si kronika të aktualitetit, ka të tjerë që rrëfejnë historitë e tyre vetjake. Disa e hollojnë subjektin autorial deri në padukshmëri, të tjerë mbyten në subjektivitet dhe introspeksion. Adoleshentët, që duhet të jenë edhe grup-mosha më e përfaqësuar mes ditaristëve, e përdorin ditarin për të strukturuar veten, ose për të vënë rregull në kaosin e vetëdijes së tyre.

Një ditar jo vetëm që nuk destinohet për lexim nga të tretët, por edhe fortifikohet ndaj leximit aksidental: të shpeshta janë pseudonimet (nofkat), fjalët ose edhe fjalitë e paragrafët të shkruar me shifër, ndonjëherë edhe në gjuhë të huaj, gjithnjë me idenë për ta bërë tekstin “të huaj” ndaj syrit kureshtar. Të tjerë i fshehin ditarët, duke i mbyllur me kyç ose duke i maskuar; gjithnjë për t’i mbajtur larg lexuesve aksidentalë, si rregull autoriteteve (duke filluar nga prindi). Kjo nuk lidhet aq me përmbajtjen e faqeve, sa me nevojën për ta ruajtur një hapësirë private për veten, duke i dekurajuar mysafirët e paftuar.

E megjithatë, është praktikisht e pamundur të shkruash pa marrë parasysh lexuesin përballë; që në rastin më të thjeshtë nuk është veçse vetë autori. Subjekti shkrues, në atë masë që ndërtohet fjalë pas fjale dhe tekst pas teksti, modelohet më tepër sipas egos ideale (në kuptimin freudian) sesa pasqyron imazhin real që ka autori për veten; në kuptimin që çdo radhë teksti është edhe pozë, e ngjashme me atë që marrim para pasqyrës.

Në rrethana politike shtrënguese, ku shteti përgjon dhe përndjek çdo manifestim të diskursit subversiv ose të kritikës ndaj realitetit, ditari vetvetiu do të shndërrohet në një lloj valvule shkarkimi, ku autori “shpraz” çfarë ka grumbulluar, në frustrim e sipër, gjatë ditës: atje shkruhen të pathënat, artikulohen të paartikulueshmet. Subjekti gjithnjë e di se, duke u konstituuar si subversiv, po rrezikon; por praktika e të shkruarit në ditar nuk sjell asnjëherë aq rrezik sa bisedat “me zarar”. Gjithsesi, nuk duhet nënvlerësuar roli i ditarit për të strukturuar individualitetin, në kundërvënie me trysnitë rrafshuese të mjedisit social totalitar, ose për të krijuar ndjesinë e vetes duke refuzuar disiplinën dhe uniformën e imponuar së jashtmi; qoftë edhe duke ia lejuar vetes një lloj auto-censure, “për të qenë brenda”.

Sa kohë që ti e mban ditarin të fshehtë dhe nuk ta lexon kush, çfarë shkruan atje vështirë se mund të quhet “agjitacion e propagandë”, për të njëjtën arsye që vetëvrasja nuk konsiderohet vrasje; edhe pse je, në një farë mënyre, duke i folur pasqyrës që i ke vënë vetes përballë. Por ditarët mund t’i gjenden edhe dikujt që ndërkohë është arrestuar për shkaqe a pretekste të tjera, dhe tekstet mund të shërbejnë si dëshmi që i pandehuri jo vetëm i ka thënë disa gjëra, por edhe ka pasur kohë t’i përpunojë në mendje. Nga ana tjetër, kush mban ditar e përjeton shpesh të fortë tundimin për t’ia treguar shkrimet e veta dikujt – duke e konsumuar kështu “krimin” e komunikimit. Kemi edhe rastin kur një ditar zbulohet aksidentalisht, për shembull i bie dikujt nga çanta: nëse atje “ke sharë Enver Hoxhën”, nuk mund të dredhosh me argumentin se e ke shkruar për vete. Jo vetëm ngaqë nuk e provon dot se nuk të ka lexuar kush, por edhe ngaqë e vërteta e tekstit, ose intentio operis do të mjaftojë.

Të ngjashme me ditarët në totalitarizëm ishin edhe shkrime të tjera, me natyrë gjysmë-private, që mbaheshin zakonisht të fshehta: krijime letrare jo të realizmit socialist, përkthime nga autorë të ndaluar ose gjysmë të ndaluar. Ka pasur njerëz që kanë shkruar çfarë do të kishin dashur të lexonin: edhe pse në Shqipëri asnjëherë nuk ndodhi dukuria e samizdat-it; po të përjashtojmë ato raste kur i jepje të dashurës një poezi modeste që ia kishe kushtuar. Të tjerë kanë shkruar, me shpresë se dikur do të vijë dita për t’i botuar veprat e tyre: dhe kur ka ardhur dita, e kanë kuptuar se ato shkrime i përkisnin ditës që kish ikur.

Shumica e këtyre materialeve shkruheshin me dorë: makinat e shkrimit ishin pak dhe të regjistruara; një materiali subversiv i daktilografuar i zbulohej relativisht lehtë origjina. Ndoshta për këtë arsye, shkrimi me dorë filloi të merrte atribute dytësore, si një lloj notacioni që i kundërvihej totalitarishtes rregullisht të printuar. Madje sa më impersonal, sa më citacional, sa më i parafabrikuar tingëllonte ligjërimi i printuar dhe i miratuar nga autoritetet, aq më unik, intim dhe personal do të dukej teksti i shkruar me dorë. Një fletë e bardhë, një stilograf dhe vetmia funksiononin si kushte të mjaftueshme për dikë, që të vendoste lidhje me individualitetin e vet.

Edhe pse ditarët përdoren ndonjëherë për kopjuar tekste të së tjerëve – citate, fragmente, vargje – me përkufizim atje regjistrohet monologu i autorit, ose forma e vetëdijes së tij në rrjedhë të kohës. Gjithnjë mund të përfytyrosh dikë, një Lej Fen, një mendje-shpëlarë ose idiot noterik, që të shkruajë në ditar përshtypjet entuziaste nga transmetimi televiziv i paradës së Një Majit; por pakkush do të kish arsye që të riprodhonte, në formë kaq personale, tekste që përndryshe gjendeshin kudo – në shtyp, në radio, në TV. Nëse qëllimi i ditarit është organizimi i egos ideale, atëherë ky organizim nuk mund të realizohet, pa vendosur një distancë nga ligjërimi publik. Kjo distancë e bën ditarin vetvetiu subversiv si formë të shprehuri, madje edhe kur ai që shkruan kufizohet me kronikën e së përditshmes. Ka pasur tipa, në Tiranë, që përpilonin privatisht deri edhe lista të plota të këngëve dhe të këngëtarëve në Festivalin e Sanremos; për të kompensuar çfarë ata e ndienin se i mungonte shtypit kulturor. Për një hetues hipotetik, kjo do të shërbente si provë se personi në fjalë ndiqte transmetimet e RAI-t; edhe pse kjo, të paktën deri në vitin 1974, nuk përbënte krim në vetvete. Ditari vihej kështu në punë edhe si media alternative, ose më mirë si surrogato mediash, që nuk ishin destinuar për komunikimin masiv.

Pyetja që duhet bërë, në lidhje me ditarët, është nëse të shkruarit atje çonte në mënyrë të pashmangshme në subversion, duke zgjeruar tej mase hapësirën e vetes dhe duke u bërë vend mendimeve të painjektuara nga jashtë. Në fakt, edhe dikush që nuk e shkonte nëpër mend t’i kundërvihej propagandës së regjimit dhe e kish bërë të vetin versionin e saj zyrtar, nuk do të ulej të mbante ditar thjesht për të përsëritur dhe kopjuar klishetë e ligjërimit totalitar me shkrim dore. Fleta e bardhë, stilografi dhe vetmia ishin ftesë për të eksploruar një hapësirë tjetër, ku rimarrjes dhe replikimit ia zinte vendin rileximi i realitetit dhe i vetes. Kësisoj, të shkruarit i kundërvihej trysnisë së propagandës totalitare edhe ngaqë kjo e fundit gjithnjë i vinte subjektit nga jashtë – nëpërmjet syve dhe veshëve, si ligjëratë e folur ose tekst i shkruar ose imazheri vizuale, duke e lënë subjektin pasiv, madje duke ia imponuar pasivitetin (radion veç mund ta dëgjosh, gazetën veç mund ta lexosh). Nëse edhe të shkruarit shfrytëzon të njëjtat rrugë komunikimi, në kuptimin që subjekti që shkruan është edhe lexues i tekstit të vet, tani manipulimi i mendjes, nëse mund të flasim ende për manipulim, e ka zanafillën nga brenda.

Shkrimet në ditar janë zakonisht të datuara, edhe kur nuk kanë natyrë “historiografike” – më shumë ka rëndësi pozicioni i ngjarjeve dhe mbresave të rrëfyera në raport me njëra-tjetrën, sesa ankorimi i tyre në kalendar. Por ky suksesion ngjarjesh, edhe pse të palidhura mes tyre, nuk është veçse një lloj narrative personale, ose histori e vetes. E përsërit: jo rrëfim i një historie të vetes, për historia vetë – e cila përftohet dora-dorës, faqe pas faqeje, shkrim pas shkrimi. Ai që mban ditar e kultivon kështu personin e vet në mënyrë pak a shumë të arsyetuar, duke i dhënë – nëse mund të shprehem kështu – vetes një përgjigje. Sado të çalë, sado të paplotë, sado iluzive, sado megalomane; tek e fundit, vetja e shkruar është gjithnjë një projekt në proces. Ngjarjet e rrëfyera, të parëndësishme në vetvete, fitojnë rëndësi nëpërmjet zinxhirimit, ose si ngjarje që ti i bën të tuat, duke i ankoruar te përemri unë.

Në rrethanat e një shoqërie totalitare, ku institucionet i japin rëndësi disiplinës, konformimit dhe uniformimit dhe ku individit i kërkohet ta shohë veten me sytë “e masave”, ditari – për atë që e mban – i kundërvihet narrativës kolektive, ose mënyrës si ky rrëfehet në publik. Ditari krijon këtë distancë, këtë hapësirë, dhe që ia vjedh trysnisë rrafshuese, uniformuese, që individi ta mbushë me narrativën personale dhe që, si rregull, nuk përkon me narrativën kolektive. Madje jo vetëm; sepse i jep shansin, të njëjtit individ, autor a subjekt, që ta zbulojë veten jo si pjesë a gjymtyrë të kolektivit, por si anomali, si papastërti, si glitch; njëlloj si ajo kokrriza e rërës rreth së cilës krijohet perla. Dhe në këtë mes, edhe vetë kultivimi i kësaj narrative individuale bëhet pjesë e subjektivitetit dhe hapësira e vjedhur fillon të shërbejë për të strehuar dhe shpëtuar shpirtin.

Rëndësinë e këtij procesi e ndriçon edhe kundërvënia me atë lloj dokumenti standard, që ka qenë autobiografia, ky kryqëzim djallëzor mes marketimit ideologjik të vetes dhe rrëfimit të thellë inkuizicional; dhe që ta kërkonin rëndom zyrat e kuadrit ose instanca të tjera që do të vendosnin për jetën dhe të ardhmen tënde. Edhe në autobiografi ty të kërkohej të ndërtoje, me elemente heterogjene të historisë së familjarëve të tu dhe tëndes dhe të dhëna të tjera për raportin e të gjithë këtyre me shtetin, punën dhe shoqërinë, një narrativë të vetes që do të të përfaqësonte edhe ty, edhe vlerën tënde si qytetar i Republikës dhe sidomos si njeri i ri ndërtimtar i socializmit. Autobiografia ishte gjithashtu private, në kuptimin që nuk është se do të botohej në gazetë a gjëkundi tjetër; por përndryshe destinohej për t’u lexuar dhe gjykuar nga autoritetet: si shifër e fatit tënd të kombinuar me fatin e të tjerëve të lidhur me ty. Edhe ajo, në mënyrën e vet, organizohej sipas një imazhi të idealizuar – për t’iu konformuar super-egos ideologjike të epokës; ose një personazh i krijuar prej teje për t’u konsumuar nga “ata lart.”

Dhe ndryshe nga ditari, ku ti shkruaje për veten dhe jetën tënde ashtu siç të dukeshin ty dhe, kushedi, edhe ashtu siç do të doje ti që të ishin, në autobiografi të shkruaje për veten dhe jetën tënde ashtu siç u ishin dukur të tjerëve: “kam një xhaxha të organizuar në Parti që në vitin 1947, dhe një djalë halle të arratisur; gjyshi nga ana e nënës ka bërë dy vjet burg në kohën e Koçi Xoxes për armëmbajtje pa leje…”; dhe gjithfarë të dhënash të tjera si këto, që të ndërthurura do të përcaktonin fatin tënd, si letrat e një falli; në kuptimin që e ardhmja jote – shkolla, vendi ku do të punoje, profesioni, deri edhe bashkëshorti/ja, do të vendoseshin në bazë të deshifrimit dhe interpretimit të këtyre ngjarjeve të shkuara. Ti vetë ishe i pari që rrekeshe të vije rregull në këtë mish-mash, duke ia nënshtruar biografinë tënde analizës “klasore”, ose duke ia bërë paraprakisht gjyqin vetes në qeli. Ashtu edhe do të mësoje prandaj të jetoje me një subjekt të dyfishtë – atë që kishe përvijuar në ditar, dhe atë tjetrin që e kishe krijuar për konsum nga autoritetet; do të mësoje edhe si të ruaje ekuilibrin midis këtyre dy narrativave, duke e konsideruar subjektivitetin tënd si një lloj thesari unik për t’u ruajtur me xhelozi.

Natyrisht, prezantimi intim i vetes, madje edhe sistematik, nuk ka patjetër nevojë për t’u shkruar, që të realizohet; njeriu mund ta krijojë dhe ta mirëmbajë një hapësirë subjektive edhe thjesht nëpërmjet refleksionit, ose në komunikim me një tjetër absolutisht të besuar, për shembull një bashkëshort ose një mik të ngushtë. Por ajo që e privilegjon të shkruarit, është virtyti i tij kumulativ, ose materializimi i narrativës në format e shkronjave dhe fletët; shndërrimi i kohës në hapësirë dhe, bashkë me të, edhe ideja se jeta jote mund edhe të shtjellohej “si libër” dhe të mbetej nën kontrollin e autorit, që ishe pikërisht ti. Pa çka se kjo, më shumë se ide, ishte më shpesh iluzion.

 

© 2018, Peizazhe të fjalës. Ndalohet rreptësisht riprodhimi.


(*) Kjo ese është pjesë e një studimi për lirinë e fjalës në totalitarizëm.

XHUPI I AZEMIT

nga A.A.B.

Vera e sivjetshme mbaroi. Bashkë me rënien e gjetheve të para, në Tiranën diskursive ka filluar përsëri prodhimi i salsiçeve. Habi të pazakontë bën fakti që vendin e nderit mes ‘eventeve’ që përurojnë fillimin e sezonit të ri ia kishin taksur përvjetorit të 20-të të vdekjes së Azem Hajdarit. Lëmë për njëherë tjetër shqyrtimin e ndjenjës morbide që shtyn elitat shqiptare të 2018-s drejt festimit të vdekjeve të ndryshme (të mos harrojmë këtu Yllin e Mëngjesit, Gjergjin tonë) dhe ndalemi pak tek Hajdari, i cili është zgjedhje kureshtare për një ceremoni përkujtimore të profilit të lartë.

Diskutimi i jetës apo rolit historik të deputetit Hajdari gjatë viteve të tranzicionit shqiptar nuk ka rëndësi për këtë tekst; do të kufizohemi tek përdorimi i tij politik dhe kulturor në ditët e sotme. Vëmendjen drejt kësaj teme ma tërhoqi këmbëngulja tinëzare e disa mediave televizive, gjatë gjithë këtyre ditëve, për ta sfumuar njëfarësoj atentatin e mirënjohur të shtatorit ’98, përgjegjës për vrasjen në fjalë, me mantra-n televizive “vdekja e Azem Hajdarit”. Pse, lind pyetja, ekziston nevoja që të krijohet një narrativë e re publike që e largon syrin publik nga rrethanat specifike të vdekjes së A. Hajdarit? Vështirë se e përligj ndonjë teori konspirative, paçka se do të ketë gjithmonë vullnetarë për t’i parashtruar publikisht.

Jo, për mua kjo ka të bëjë me një restaurim, po të më lejohet zgjedhja e kësaj foljeje, të Hajdarit. Dikush, diku ka vendosur që personazhi Azem Hajdari, i thirrur drejt e nga paradhoma e historisë, mund të jetë i dobishëm. Kjo dobishmëri mund të jetë për opozitën, pozitën ose ata ndërmjet. Pak rëndësi ka. Thelbësore është që A. Hajdari është personazh deri diku i njohur dhe, në formë të filtruar, mëse i pranueshëm për sensibilitetet politike të pushtetit sot. Për më tepër, ekziston dhe mundësia që një eksperiment i tillë i ndërhyrjeve restauruese jo vetëm në objekte, por edhe në figura historike, të jetë një sukses. Vdekja e Hajdarit, duke qenë tipari më kontroversial i figurës së tij, duhet të jetë dhe nga elementët e parë biografikë që largohen.

The powers that be, për çfarëdo arsyeje, dëshirojnë t’ia dhurojnë Azem Hajdarin lëmit socio-kulturor të mit-krijimit[1] bashkëkohor. I ndjeri ka kohë[2] tanimë që po zhvishet—ngadalë, por me kujdes—nga ngarkesa e tij konkrete ideologjike, brenda dhe jashtë formacionit politik tek i cili bënte pjesë, në favor të një anti-komunizmi të përgjithshëm e shumë herë më i përtypshëm nga publiku—që vetë-identifikohet gjithnjë e më shumë se i tillë, në dëm të të qenit elektorat—i sotëm.

Për sa i takon mit-bërjes—shpresoj të falet një digresion i shkurtër ilustrues —mbaj mend të kem dëgjuar me një lloj tronditjeje një pedagog timin të historisë urbane që na shpjegonte, gjatë një leksioni jashtë klase, sesi monumenti në qendër të place de la Concorde në Paris ishte zgjedhur pikërisht sepse nuk mbartte kurrfarë kuptimi në sytë e publikut urban që e sodiste përditë. Obelisku i Luksorit, dhuratë e Mehmet Ali Pashait për Luigj-Filipin dhe jo kujtim i ndonjë aventure të harruar koloniale, siç pandehin ca, gjendet aty ku është pikërisht për të shkarkuar ngarkesën që mbart sheshi.

Sa për të shmangur ndonjë keqkomunikim të mundshëm, sqaroj se Concorde-i ishte kaq i rëndësishëm pikërisht sepse ishte bujtar i gijotinës në Paris gjatë Terrorit, vendi ku iu pre koka Luigjit XVI dhe Maria-Antuanetës, njëlloj si Dantonit, Sën-Zhystit e Robespierit—emblemë gjakatare e Revolucionit. Menjëherë pas rikthimit të Burbonëve në 1815-n, u hartua një plan dritëshkurtër për ta kthyer të gjithë sheshin në një memorial për mbretin e vrarë, që kish për të shkaktuar një përmbysje të re shoqërore dhe një shndërrim tjetër të sheshit, e që u braktis shpejt.

Zgjidhja, elegante por eurocentrike, u gjet tek obelisku në fjalë, dhuruar në çastin e fundit Francës në shkëmbim të një sahati për kullën e orës të xhamisë së Mehmet Aliut në Kajro. Le Roi-citoyen, në këtë mënyrë zhvendoste vëmendjen e shtetasve të tij, të njohur për politizim të skajshëm, drejt lëndinave më të gjelbra e më ndjellëse të imperializmit kolonial. Fun fact: brenda tridhjetë vjetësh, financat egjiptiane do të ishin nën kontrollin e europianëve dhe vetë Egjipti shpejt do të bëhej protektorat britanik.

Për ta thënë më konkretisht, por pa hyrë në hollësitë e Barthes-it, mit-bërja është një proces ideologjizues. Metoda tipike e funksionimit të saj është kjo: merret një filan gjë, zakonisht me receptivitet mjaft të gjerë dhe njëfarësoj abstrakte—pra, ose fillimisht abstrakte, ose e nxjerrë nga konteksti aq sa të lexohet si abstrakte nga audienca e saj—dhe rifutet në ligjërim brenda një konteksti të ri kuptimor. Ky riciklim semantik, po të jemi pak dorëlëshuar në përdorimin e termave, i jep një figurave apo koncepteve të njohura një ngjyrë të re apo një interpretim krejt të ri. Shembull drastik vendas i tij mund është rishpikja e konceptit të kapitalizmit për publikun shqiptar mes viteve, të themi, 1989 e 1992-3.

I pafajshëm në dukje, fenomeni shërben për të modifikuar botë-vështrimin dhe bindjet e publikut me qëllim shtyrjen e tij drejt disa zgjedhjeve të paracaktuara. Një palë konstrukte socio-kulturore zëvendësohen me një palë të dytë, as më pak e as më shumë të vlefshme nga të parat. Në kontekstin origjinal, atë të reklamave, të cilin Barthes-i e trajton gjerësisht, mit-bërja nuk është veçanërisht problematike: ajo shtyn njerëzit të blejnë disa mallra dhe shërbime në vend të disa të disa të tjerave, e shumta mund të kushtëzojë një refleks ‘kapitalist’ tek audienca. Në një kontekst shtetëror-politik, ama, mund të jetë potencialisht katastrofike, që është pikërisht dhe makthi i përshkruar prej Orwell-it te 1984-a.

Për t’u rikthyer në shtjellën kryesore të diskutimit, një qasje e ngjashme po përdoret në shugurimin e Azem Hajdarit në Valhallën kombëtare, e cila, duke qenë se është themeluar për së dyti pas rënies së diktaturës, mbetet ende ca bosh. Këtë e them pa i hyrë në hak viktimave të regjimit hoxhaist, dëshmorëve të atdheut dhe heronjve të rizbuluar të “para-Luftës” që janë pasaportizuar në historinë e Shqipërisë nga viti 1991 e pas. Këta të dytët, sidomos, kanë një zakon të keq të anojnë më tepër nga mjegullinat historike të Shqipërisë[3] mesjetare dhe otomane e janë ca më të vështirë për t’u sjellë në binarë zyrtarë.

Kështu, figura e Hajdarit, si figurë dhe jo si personazh i viteve ’90, relativisht e afërt në kohë, me jehona të shumta e të kapshme populiste, është i ardhur sikur me porosi për në Panteonin e rralluar kombëtar[4]. E fshehur pas brerores e “udhëheqësit të Lëvizjes Studentore” të dhjetorit ’90, përshkrim evokues por i vagullt, për të mos thënë i pakuptimtë, figura Azem Hajdari vjen herën e dytë në vetëm dy dimensione: hajmali politike, shenjt mbrojtës dhe Matteotti i Partisë Demokratike së demoralizuar dhe demoralizuese; njëkohësisht mishërimi simbolik i çastit epokal të ‘rrëzimit’ të diktaturës, i ngrirë përjetësisht me azot, njëlloj siç janë ngrirë ‘dhjetoristët’ në jetën publike të vendit.

Për ceremoninë zyrtare të kanonizimit ishte zgjedhur mbledhja pompoze përkujtimore, e cila, për habi, qe pagëzuar simpozium, mbajtur në hotel “The Plaza Tirana” pa pikën e auto-ironisë—apo vetëdijes—prej organizuesve. Katallanët e politikës së sotme në Shqipëri, shokë shkolle dhe ‘dhjetoristë’ që të gjithë, po të besojmë lajmet, u grumbulluan atje për t’u takuar faqe popullit televiziv, bërë qokat e rastit me gravitas-in që i karakterizon dhe ndarë kujtime me njëri-tjetrin. Duke qenë se, për nga vetë natyra dhe folësit e zgjedhur, raste të këtilla janë solemne, por masturbatore, nuk i ndoqa fjalimet.

Para se të ndërroja kanal, objektivi i kamerës shkau pak çaste mbi objektet që përbënin ekspozitën që shoqëronte simpoziumin: sende vetjake të Azem Hajdarit, të huazuara nga familja për rastin, ma do mendja. Aty, midis tyre, mbyllur në një kuti xhami, e sterilizuar, një xhup i zi lëkure. Më vonë lexoj, në mbulimin entuziast që i është bërë ‘simpoziumit’, që është i atyre ditëve: dëshmi tamam legjendare e atij dhjetori me erë e me suferinë, copëz e prekshme historie, e me gjasë ekspozitë e ardhshme e ndonjë eksperience interaktive muzeale të ardhshme, a kush-e-di ç’dreqin do të qullosin deri atëherë.

Por, përtej këtyre leximeve, të cilat janë në njëfarë kuptimi të autorizuara, vura rë edhe një metaforë, ndoshta aksidentale, por të kuruar plot dashuri: një xhup të shëmtuar, të rrudhur e të vjetër, një xhup të zi, që ka për detyrë të qelbet era skamje dhe diktaturë, edhe që matanë xhamit; por, mbi të gjitha, një xhup të zbrazët, veshur një këmbaleci dërrase. Ai pret që të gjithë të vihen radhë për ta parë, t’i ndalen një çast përbri, aq sa për të parë pasqyrimin e tyre mbi qelq, edhe ata veshës të xhupit, e pastaj të zhduken në rrëmetin e Tiranës, që të gjithë Azemë me veti shoqërimi.

Ja një vizion distopik për të cilin nuk ka nevojë të lodheni fare.

© 2018, autori

 


[1] Zgjedh këtë neologjizëm për t’i mëshuar kuptimit barthes-ian të procesit.  Për më tepër shiko Roland Barthes, Mythologies, Pjesa II “Le mythe, aujourd’hui”, ff. 181-233. Nyja: https://monoskop.org/images/9/9b/Barthes_Roland_Mythologies_1957.pdf

[2] Në mos u gabofsha, Hajdarit iu ngrit një shtatore e re në QS në 2012-n u rivarros në Varrezën e Dëshmorëve të Kombit në 2013-n.

[3] Emërtesë që e përdor me rezerva të forta në këtë rast.

[4] Pun intended, për fat të keq.

DISIPLINË DHE NDËSHKIM

nga Gresa Hasa

Çdo vit përpara festave të nëntorit, mësuesja e fillores (me rreptësinë karakteristike të mësueseve të fillores), do të rrekej me mish e me shpirt të na përgatiste denjësisht për festën e ditës kombëtare, gjë që na bënte të ndiheshim pjesë e një misioni të pashmangshëm. Pasi t’ia kishte dalë të na vinte në rresht për një, me zërin e ashpër dhe vështrimin që mua s’më dukej aspak ftues, do të na detyronte të këndonim Himnin e Flamurit. Gjithçka tingëllonte solemne, tepër serioze dhe e rëndësishme ndaj, gjatë përgatitjeve askush s’pipëtinte. Shihja shoqet dhe shokët e mi të klasës që, ca me sy të zgurdulluar nga habia, ca nga frika, ndiqnin me vëmendje çdo urdhër të saj për mënyrën si duhej performuar kënga. Sipas mësueses sime, zëri ynë duhej të dilte i plotë nga thellësia e kraharorit, se fundja po i këndonim pikërisht flamurit dhe ky përkushtim (i imponuar) do të përthyhej si gatishmëri për të nxjerrë nga brenda jashtë gjithçka… Shfaqja duhej të ishte e përkryer para spektatorëve që do të ishin prindërit tanë, stafi pedagogjik i shkollës dhe me raste, ndonjë politikan ose ambasador, aleat i drejtoreshës sonë sqimatare: kësaj zonje të hekurt, të angazhuar njëlloj si mësuesja kujdestare në përgatitjen e brezave që nesër-pasnesër do t’ia zbardhnin faqen kombit. Paçka se, në rastin e saj, bëhej fjalë thjesht për kryerjen e adetit diplomatik ndaj kombit fqinj (duke qenë se studioja në një kolegj grek në Tiranë, drejtoresha ime ishte greke, çka do të thoshte se më 25 mars do të përsëritnim pothuajse të njëjtin ritual me himnin grek).

Mua më dukej se s’haja pykë nga puna e himneve (lëre më nga të kënduarit). Nuk e kuptoja shenjtërimin e një copëze teksti që as më frymëzonte, as më thoshte realisht diçka. Besoja që nuk kisha talent dhe për dreq, as dëshirë për t’i dhënë ndonjë shans vetes në këtë mjedis asfiksues dhe të rrethuar nga mure autoritare. Nga ana tjetër, ndihesha në faj: as krenaria, as përdëllimi nuk më vinin në ndihmë, qoftë tek ai që ma kishin paracaktuar si himnin tim, qoftë te ky himni i tjetrit. S’kishte pikë krenarie aty; por përkundrazi, një ndjesi turpi e ngatërruar me bezdisjen kishin ngritur folenë tek unë. Pse duhej të ishin doemos krenarë ata mes nesh që identifikoheshin si shqiptarë dhe ata të tjerët që identifikoheshin si grekë? Mua më dukeshin të gjithë njësoj. E ç’kuptim kishte krenaria? Kam frikë se dikur ia bëra këtë pyetje mësueses por përgjigja që mora ishte një justifikim i çalë, i shpejtë dhe akoma më i paqartë.

Për më tepër, salla e vogëlth e provave më mërziste pafundësisht. Uniforma jonë e errët po ashtu. Edhe muret e pastër, ku s’shihje as edhe një merimangë të vetme, pas së cilës ta përqendroje vëmendjen qoftë për pak çaste. Njëlloj të mërzitshëm ishin flamujt e vegjël kuq e zi dhe bardhë e blu që duhej të valëvisnim. Më dukeshin kaq të rëndomtë. Edhe klasa më dukej e tillë, e gjithë godina dhe fryma e shkollës. Megjithatë, me kalimin e kohës përftova një marifet që më ngazëlleu pamasë: teksa në kor nxënësit këndonin fuqishëm, unë e shqyeja gojën në mënyrë tejet dramatike a thua kushedi se ç’nota do kapja ashtu, për t’u hequr se kinse po përpiqesha me shpirt për flamurin, por ndërkaq nuk bëzaja fare. Asnjë tingull nuk dilte nga goja ime! Kësisoj, mësova të mos lodhem në një aktivitet ku qartazi nuk kisha dëshirë të merrja pjesë. Fakti që askush s’e vuri re një gjë të tillë edhe më argëtonte edhe më irritonte. Më argëtonte sepse e ruante proçkën si njëfarë kundërvënieje të fshehtë, një kundërvënie personale që si përkiste askujt tjetër veç meje. Dhe më irritonte sepse dreqi e marrtë, kjo lojë tallëse ose ky refuzim për t’iu nënshtruar këndimit në rresht, i drejtohej të gjithë stafit që na mbante pas mësimi për një gjë të tillë.

Gjithsesi, gjatë javëve interesi im do të venitej edhe ndaj mimikës së ekzagjeruar dhe të pagojë që më pëlqente të besoja se e kisha shpikur. Do ta degdisja atë te krejt gjërat e tjera boshe që ua kisha paracaktuar tash vendin. Ndaj, vendosa që ta angazhoja veten në një proces ku të paktën të mos rëndesha shpejt: te kuptimi i teksteve që deri atëherë thjesht i përsërisja përmendësh pa ua vënë veshin.

Himni ynë qartazi u këndohej heronjve që në historinë kombëtare tonën ishin një tufë burrash. Burra të fortë, gjigandë – me mustaqe i përfytyroja unë disa syresh – burra të tmerrshëm (siç iu ka hije burrave xhanëm), të gatshëm për t’u vetëflijuar dhe që s’u bënte syri tërr! Nuk e mohoj që rileximi i disa vargjeve në krijimin e Aleksandër Stavre Drenovës (edhe ky burrë) ma rrëqethi mishin. Përjetimi i këtij emocioni të ri më dha shpresë. Mbase, më në fund, ia kisha dalë ta rrokja himnin si gjithë bota, si gjithë bota kuq e zi me një fjalë. Por më mundonte diçka: mungesa e grave. Kjo mungesë e bënte këngën (më) të huaj për mua, të largët, s’identifikohesha kund me të; nuk më bashkonte asgjë përveç gjuhës (madje edhe për këtë kisha dyshimet e mia sepse gjuha e himnit ishte ndryshe nga e imja; në gjuhën dhe botëkuptimin tim kishte vend për gratë, jo si në himnin tonë që s’tingëllon sikur të na përkiste të gjithëve).

Kur këta burra derdhnin gjakun lëndinave e kështjellave që të na mbronin territorin dhe nderin, çfarë bënin gratë? Ku ishin? Të ishin ato kaq indiferente ndaj armiqve e luftërave të tmerrshme që – sipas përshkrimeve mitike historike – me gjithë këta të vrarë e të humbur në betejat e kryengritjet, po e reduktonin popullin shqiptar në një popull pa burra? Si mund ta lejonin burrat këtë?! Pështjellimi më ishte rikthyer sërish. Vendosa të hedh një sy te himni grek, mos ndoshta e njëjta gjëmë ndodhte edhe aty e çoç fitoja ndonjë përgjigje, se mbase dhunimi e vrasja e burrave ishte fenomen që s’ndodhte vetëm në anët tona.

Himni grek u thurte lavde lirisë dhe grekëve të cilët gjithashtu ishin fillimisht burra, pastaj heronj ose ishin heronj ngaqë ishin burra…  Nuk isha gabuar.

Σε γνωρίζω από την κόψη Unë të njoh nga tehu i shpatës
Του σπαθιού την τρομερή, Që mbjell terrin në shkëlqim,
Σε γνωρίζω από την όψη,                                                      Nga buçima e shtrëngatës
Που με βιά μετράει τη γη.                                                     Që çan tokën me rrëmbim
   
Απ’ τα κόκκαλα βγαλμένη                                                   Dalë nga eshtrat stërgjyshore
Των Ελλήνων τα ιερά,                                                          Bekuar me shenjtëri
Και σαν πρώτα ανδρειωμένη,                                            Si dikur e më burrnore
Χαίρε, ω χαίρε, ελευθεριά!                                                  Mirë se vjen, ti moj Liri![1]


Edhe mes grekëve, vura re, liria paskësh qenë punë burrash! Nuk e dija nëse duhej të ndihesha mirë apo keq që gratë nuk flijoheshin por në fakt, unë s’e kisha idenë se ku ishin gratë që të hamendësoja nëse flijoheshin apo jo. Mbase ato hiqnin më keq se burrat që i kanoseshin njëri-tjetrit. Mbase jo. Asgjë s’është e sigurt kur ekzistenca s’është e sigurt. Iu riktheva disa herë himnit tonë. Më interesonte pasi intuita më thoshte se do të merresha më gjatë me të.

Prej lufte veç ai largohet,
Që është lindur tradhëtor
Kush është burrë, nuk frigohet
Por vdes, por vdes si një Dëshmor

Vargjet më linin të kuptoja se, ndryshe nga burrat, grave të paktën u lejohej të frikësoheshin. Por mësuesja ime – ajo që na detyronte t’i këndonim këto rreshta me përkushtim – s’dukej se frikësohej apo që t’i mungonte guximi. Kurse komshiu im, një burrë ky paçka se jo mbresëlënës, frikësohej dhe shpesh madje. Ai frikësohej nga macet në oborr, nga buria e makinave në rrugë, nga shamata jonë kur luanim deri vonë poshtë dritareve të tij, madje edhe nga hija e vet! A e bënte kjo gjë atë më pak burrë apo larg qoftë tradhtar të kombit? Vallë, të ketë patur burra të tillë si komshiu im gjatë luftërave ose atëherë kur u shkrua himni ynë? Po gra si mësuesja (unë isha e sigurt se ajo jo vetëm që mund të luftonte, por ishte e zonja edhe të përdorte pa kurrfarë droje ndonjë armë të rëndë për ta goditur armikun me po atë gjakftohtësi me të cilën na qëllonte ndonjëherë pëllëmbët kur gabonim në ushtrimet e matematikës)?

Pastaj, kjo që lindje tradhëtar s’ma mbushte hiç mendjen sepse e bënte tradhëtarin qenie krejt të mëshirueshme, në  mos të  brishtë si një i sëmurë pasi, ç’faj të kishte ai? Ashtu kishte lindur! Unë kisha besuar se dikush e mësonte tradhëtinë nxitur nga rrethanat dhe njerëzit e tjerë, pak a shumë si unë në mes të rreshtit, që e intimiduar nga Himni i Flamurit dhe akoma më tepër nga klithmat imponuese të mësueses, fshehurazi, isha detyruar t’i bëja bisht të gjithë shfaqjes sipas një zgjidhjeje të aty-për-atyshme që dukej shpëtuese (dhe ndoshta tradhëtare, nëse mësuesja do më kishte pikasur, mbase kështu do më kishte qortuar).

S’më dilnin llogaritë. Mërzia ia kishte lënë vendin një ankthi dhe parehatie të skajshme. Edhe pasi të kalonte festa kombëtare, edhe pasi t’i kishim mbyllur hesapet me shfaqjen për atë vit, miza e kureshtjes dhe pështjellimit kishte hyrë tashmë brenda sistemit fëmijëror të kokës time dhe po zukaste pothuajse dhunshëm. Çfarë tmerri! Kjo ishte sikur të bije nga shiu në breshër.

Trim burrë quhet dhe nderohet
Atdheut kush iu bë theror
Përjetë ai do të kujtohet
Mbi dhe, nën dhe si një shenjtor!

Drenova vazhdonte t’i binte fyellit të burrit përgjatë gjithë kësaj poezie apo kënge që e kishin bërë himn dhe askush, as mësuesja ime që s’i shpëtonte gjë, nuk e kishin vënë re ngatërresën apo pasaktësinë e këtij teksti që supozohej të bashkonte një mëhallë të tërë. Në provat e ardhshme, me himnin të shkruar në letër, isha përgatitur seriozisht t’ia dëftoja mësueses këtë gjë (plot krenari të ligjshme, meqë gabimin e Drenovës e pata zbuluar vetë) por sapo iu afrova, me buzën vesh më vesh, piskama dhe vështrimi i saj i vëngër më kthyen gati-tu e në rresht ku menjëherë kënga rifilloi akoma më vrullshëm, duke më alivanosur. Dukej sikur forca të padukshme konspironin rreth e përqark meje që të mos hapej diskutimi për himnin. Çfarë makthi!

Ajo që nuk kuptoja realisht atëherë e për të cilën s’do më binte në të deri vonë, ishte se e ashtuquajtura ndërgjegje kombëtare e ngjizur në ato kushte laboratorike dhe prangosëse në të cilën gjendet arsimi në Shqipëri tash sa kohë, do t’i çelte frytet më vonë, te një tjetër brez i bindur, i heshtur, i përgatitur dhe i edukuar të ndjekë në kor, në radhë, symbyllazi, autoritetin gjithëpërfshirës, i cili jashtë dyerve të shkollës thjesht sa ndërron maskën: atë të edukatorit e zëvendëson me atë të udhëheqësit ose kryefamiljarit (jo patjetër në këtë rend). A s’ka dështim dhe mjerim më të madh për një shoqëri, një shtet, madje edhe për një komb nëse do të përdorim një referencë nacionaliste, se shkatërrimi i mundësisë për të menduar e ngritur pyetje që institucionet e edukimit, të të gjitha statuseve dhe natyrave, ia kanë dalë të riciklojnë nën surratin sa të një pushteti mpirës, po aq të një tjetri? Si mund të zhvillohet drejt një shoqëri kur nacionalizmi dhe patriarkalizmi, dikur nën tutelën e socializmit shtetëror dhe më vonë të kapitalizmit, ngjizen, rriten, mitizohen e shenjtërohen bankave të shkollës, për t’u shndërruar në legjitimimin e çdo shoqërie që në themel të vetes vendos poshtërimin e njeriut nga njeriu, pabarazinë dhe dallimet e paqena? Por mbi të gjitha, kujt i hyjnë në punë sot këngë të tilla patetike që ndër të tjera, supozohet t’i referohen të gjithë bashkësisë shqipfolëse, por përfundojnë duke glorifikuar vetëm gjysmën e saj, gjysmën e idealizuar mashkullore sipas imagjinares së përçudnuar patriarkalo-nacionaliste? Si na shërbejnë ne këto tekste mitike që prej një moshe të njomë na është tërhequr veshi të mos i kundërshtojmë, të mos i kritikojmë, të mos u qasemi ndryshe përveçse emocionalisht, me emocione madhështore madje?

Ky nuk është një tekst që bashkon e që lëvdon vlera njerëzore (të specifikuara këtu edhe te shqiptarët), siç do të ishin liria, toleranca, dashuria. Ky është një tekst diskriminues, paranojak dhe agresiv. Përpos se e redukton të gjithë idenë e kombit në gjenitalet mashkullore, ka një perceptim po aq shqetësues mbi armikun, madje është i fiksuar me të: kundërshtarin-armik e kërkon dhe e gjen jo vetëm së jashtmi por edhe mes veti, tek ata që s’janë mjaftueshëm burra; po aq, edhe tek ata që e kundërshtojnë këtë mendësi infantile dhe dashakeqe. Në këtë kuptim, për hir të ironisë së rastit, i bie që Enver Hoxha të dalë atdhetar i flakët sepse teksa i kanosej armiqve të jashtëm, nuk la “armik” të brendshëm pa hequr qafe.

Shkruan Vehbiu tek artikulli “Pamje të tradhtisë”: “Teksti i himnit jo vetëm gjen kohë të ndëshkojë tradhëtorin, por edhe i jep kësaj dukurie një shpjegim gjenetik-antropologjik, sa kohë që sqaron se prej lufte largohet veç ai “që është lindur tradhëtor” (tradhëtori lind, nuk bëhet; agjenturave të huaja u mjaftojnë regjistrat e gjendjes civile). Ky tradhëtor, që ka lindur i tillë, e “tradhton” veten ngaqë nuk lufton – ndoshta ngaqë frikohet (me përkufizim tradhtari është edhe frikacak; ose e kundërta, frikacaku tradhtar); ndërsa ai tjetri, burri, vdes si një dëshmor.

Alternativa midis atij që ia mbath nga fusha e luftës, dhe këtij tjetrit që vdes si burrat, është e rreme; tek e fundit, po të ndodhë ashtu, nuk do të mbetet njeri gjallë, për ta kënduar himnin.”

Ka ardhur koha, madje shumë jemi vonuar, që higjienën nacionaliste ta zëvendësojmë me higjienën intelektuale ku përpara se të vazhdojmë të përsërisim si fëmijë të vegjël çdo gjë që na ofrohet për e mirëqenë, të provojmë të ngremë disa pyetje se mbase kështu do ta kuptojmë më saktë veten dhe shoqërinë ku përkasim. Përpara se të krijojmë një himn tjetër, më njerëzor dhe përbashkues (nëse një himn është me patjetër kaq i nevojshëm), s’do të ishte keq sikur këtë aktualin, këtë krijim më të vjetër se 100 vjet tashmë dhe jo aq të vyer sa ç’na kanë detyruar të besojmë përherë se është, ta sjellim në vëmendje seriozisht, ta vendosim në sitën e kritikës, ta dekonstruktojmë dhe pse jo? Ta hedhim poshtë po s’na pëlqeu ose po nuk na vlejti.

(c) 2018, autorja.


[1] Përktheu nga greqishtja Arqile Garo

 

PYETJE ME PERÇE

Një gazetar i kulturës më dërgoi këto ditë pyetjet e një interviste në lidhje me krizën aktuale të leximit shqip, së cilës i kisha premtuar se do t’i përgjigjesha me e-mail. Por si i përgatita përgjigjet, m’u duk sikur intervista do të bëhej më tërheqëse për lexuesin e Peizazheve, sikur t’i eliminoja pyetjet krejt – për t’ua shtuar intrigën (e mendova edhe që të eliminoja përgjigjet e mia, por s’e bëja dot pa lejen e intervistuesit). Rezultatin do ta gjykoni vetë.

  1. Xxx xx xxxx xx xxxx xx xxxxx xx xxxxxxx x xxx?

Është simptomë. Tregon se ka diçka që nuk shkon me trupin social. Prandaj edhe vlen si e dhënë sa kohë që na shërben për të diagnostikuar sëmundjen – jo në vetvete. Përndryshe, ta luftosh me politika dhe investime që i afrojnë qytetarët me librin është si të orvatesh të kurosh gripin duke ia ulur temperaturën pacientit, për shembull duke i dhënë falas aspirina.

  1. Xx xxxx xxxxxxxxx xxx xxxxxxx xxxx x xx xxxx xxxxxx?

Kjo ka në fakt më rëndësi sesa konstatimi i përgjithshëm i rënies së numrit të lexuesve. Që një zjarrfikës ose hidraulik ose shitës bulmeti lexon apo jo, kjo nuk duhet të përbëjë shqetësim publik – por një mësues, një politikan, një mjek, një student që nuk lexon, kjo kërkon vëmendje. Dikur, leximi i të njëjtëve libra shërbente edhe si platformë komunikimi mes një grupi të madh njerëzish të rëndësishëm, duke u dhënë këtyre elementet e një gjuhe të përbashkët. Idealisht, elita kulturore e një shoqërie duhet të ketë lexuar dhe të jetë formuar me të njëjtat vepra të kanonit (cilidoqoftë ky). Kemi pasur, deri vonë, një elitë të përftuar nga veprat e I. Kadaresë, për mirë dhe për keq; por më shumë për mirë se për keq, dhe sidomos, për mirë sa kohë që këta mund ta bashkëndanin mënyrën si e vështronin botën dhe ashtu të konstituoheshin si grup koheziv. Elita e sotme sërish i referohet Kadaresë, por jo më veprës së Kadaresë; përndryshe, nuk e ka më një platformë komunikimi të përbashkët, sepse është formuar në universitete me tradita të ndryshme.

  1. Xxxxxxx xx xxxxxxx xx xxxx xxxxxx xxxxxx xxx xxxxx xxxxxxx Xxx Xxxxx?

Këtë e bëjnë snobët, të cilët tërhiqen pas emrave – të autorëve, të veprave klasike; të cilat i përdorin pastaj si sinjale, shkelje syri, aksesorë, shenja gjysmë-sekrete të përkatësisë në klubin e të zgjedhurve. Si rrallëkund, në Shqipëri ke snobë që ëndërrojnë të jenë masonë. E megjithatë, edhe në letërsi, moda shërben për të krijuar një zhargon të përbashkët – për shembull, të gjithë ata që kanë lexuar Shvejkun, i përkasin një klubi virtual dhe do të merren vesh mes tyre, për disa gjëra, më mirë se të tjerët. E keqja fillon kur leximi i shënjestruar, i një autori të hollë, konsiderohet si arsye e mjaftueshme për të lexuar. Në fakt, ka libra artistikë që lexohen vetëm a kryesisht për një eksperiencë mirëfilli letrare, por ka edhe të tjerë që lexohen për të kënaqur kërshërinë intelektuale; pa folur pastaj për librat utilitarë (p.sh. ata me receta gatimi, ose enciklopedia e armëve të ftohta) dhe manualet (p.sh. Si të pastrosh çiften ose Finalet me figura të lehta). Rëndësi ka që lexuesi të diferencohet njëlloj si libri; meqë sot, në Shqipëri, lexuesi mbetet kryesisht i diferencuar sipas grup-moshave. Por një version diferencimi më pak inercial do të shërbente edhe si kundërpeshë ndaj atomizimit të tregut dhe profecisë vetë-plotësuese të best-sellerëve.

  1. Xxxxx xxxxxxxxxxxxx xx xxxxxxxx xxxx xxxxxxxx xx xxxxxxxx xxxx xxx xxxxxxx?

Njeri më të mirë të bën komuniteti, familja, feja, shokët, kolegët, puna që bën, liria për të zgjedhur. Por të këmbëngulësh për ndonjë lidhje të domosdoshme mes leximit dhe etikës – për këtë nuk ka arsye. Leximi nuk të bën doemos më të mirë, sikurse nuk të bën më të zotin dhe as më kompetitiv (shumë njerëz të mirë në këtë botë janë analfabetë). Ndoshta të bën më njeri, duke të ndihmuar të eksplorosh hapësirat brenda vetes, në rrethanat kur realiteti kërkon të të rrafshojë. Një tjetër mundësi – të paktën teorike – do të ishte që, duke të trajnuar imagjinatën, leximi (letrar) të bën më empatik, ose më të ndjeshëm ndaj tjetrit. Dhe më në fund, të mëson t’u vësh emra trojeve që zbulon brenda vetes, për të mos e lënë hartën me njolla të bardha.

  1. Xx xxxx x Xxxxx Xxxxxxxx xxxxxxxx xxxxxxxxxxxx xxxxxxxx xx xxxxxxxxxxx?

Jo, sepse po lexojmë libra që na ofrohen dhe promovohen nga entitete të cilave nuk u bëhet hiç vonë për ne, si persona. Sa për të sjellë një shembull, në Amazon, është vështirë që motori i kërkimeve të të sugjerojë një titull që të mos jetë botuar dy-tre muajt e fundit.  Shumë prej nesh lexojnë për të kaluar kohën – dhe një thriller i vitit 2018 është thjesht përditësim/modernizim/riciklim i një thrilleri të vitit 2008. Por nëse duam të zgjerojmë gjeografinë e mendjes, atëherë zgjedhja vështirësohet. Për të gjykuar se ku jemi me leximin, nuk duhet të nisemi nga titujt e botuar në vite, por nga çfarë promovohet në treg: një pjesë e madhe e librave sot nuk i gjen dot më. Edhe një paradoks tjetër: nëse lexojmë për të kaluar kohën, sot po na mungon pikërisht koha për të zgjedhur librin e duhur, ose për të vendosur se çfarë duam të lexojmë, çfarë na mungon, çfarë na duhet për të rivendosur një farë balance në qenie. Duke na imponuar shijet dhe modat e veta, tregu na rrafshon si lexues dhe na stërvit si klientë të mirë, të gatshëm për t’i nxjerrë paratë nga xhepi me komandë. Nëse dje, për disa prej nesh, leximi ishte edhe një formë për të na ngushëlluar se “nuk je vetëm, ka edhe të tjerë si ti”, sot reklama dhe snobët na shtyjnë të lexojmë “për ta hequr qafe barrën e vetes”. Kemi pasë lexuar për të mësuar si të bashkëjetonim me komplekset; ndërsa sot na predikojnë se nga komplekset duhet të çlirohemi.

  1. X xx xxx xxxxxxx xxx xxxx xxxxxxxx-xxxxx xxxxxxxxxxxx xxxxxxxxx xxxxxx xxxxxxxxxx?

Kjo varet nga çfarë lexojmë. Idealisht, lexuesi duhet të gjejë, te libri që merr në dorë, atë që po kërkonte prej kohësh, pa e ditur edhe vetë se po e kërkonte. Për piktorët e mëdhenj thonë se ata të mësojnë si ta shohësh botën – një e vërtetë që njëlloj mund të thuhet edhe për shkrimtarët e mëdhenj. E megjithatë, për një fëmijë shqiptar Çufoja dhe bubi kaçurrel është më i kapshëm se Liza në botën e çudirave: kjo e fundit, që mund të jetë virtualisht më e pasur në ide, narrativa dhe figuracion, kërkon një sistem referimi që lexuesit shqip i mungon në masë të madhe. Kryeveprat janë të vështira për t’u rrokur dhe shijuar; dhe sikur të mos mjaftonte kjo, nuk të lënë as klounët, të cilët nuk është se admirojnë veprat për të cilat flasin, por thjesht veten e tyre përmes një admirimi të deklaruar për veprat përkatëse. Kush të thotë “Unë vdes për Danten!” në fakt kërkon, me gjasë, që të tërheqë vëmendjen te vetja; dhe aq më keq edhe kur e bën këtë pa dashur. Ky snobizëm nuk duhet trajtuar si huq social i padëmshëm – viktimat e tij të para janë veprat letrare vendëse, leximi i të cilave nuk konsiderohet si cool. Për fat të keq, jetojmë në një kohë kur jo vetëm autorët e suksesshëm po duan t’u zënë vendin veprave të tyre mundësisht madje duke e shitur imazhin personal në librari, por edhe lexuesit “e suksesshëm” po duan të konsumohen si produkte kulturore. Që këtej, edhe mediat e kulturës lektisen pas këtij personazhi të “lexuesit model” dhe duan ta promovojnë.

  1. Xxxx xx xxxxxxxxx xxxxxxx x xxxx xxxxxxxx x xxxxxxx xx xxxxxxxxx xxxx xxxxxxxxxxx?

Kasta e sotme në pushtet nuk lexon – edhe po të donte, nuk do të gjente dot kohën. Këta burra dhe gra e kalojnë kohën ose para kamerave dhe mikrofonave, ose në makina, ose në tryeza drekash dhe darkash, ose në Facebook, ose duke u hardallosur nga një aeroport në tjetrin, nga një kravatë në tjetrën, nga një palë taka në të tjerat. Prandaj le të pranojmë, me zemërgjerësi, se kjo është një kastë që ndoshta dikur ka lexuar; dhe tani po bën zhurmë të pashembullt për leximin sepse ende shpreson se do të sigurojë mbështetjen politike dhe morale të atyre që lexojnë. Kësisoj, pushtetarët e sotëm kanë marrë e mbrehur në punë jo librin, por tërheqjen e publikut pas librit; sepse beson se vetëm këtë lloj publiku lexuesish do të mund ta mbajë pas vetes.

© 2018, Peizazhe të fjalës.

BUJRUM KORRUPSIONIT

nga Arjan Shahini

Në 2019 vjen fillon fushata zgjedhore dhe populli do të jetë sërish në mëdyshje për ndarjen e votës. Gjatë fushatës unë këshilloj që çështja e korrupsionit të injorohet tërësisht gjatë ligjërimit elektoral. Qytetarëve të mos u ngrihen veshët nga diskutime mbi qeverisje të mirë, videot apo denoncimet mbi korrupsionin e politikanëve. Këto vetëm sa krijojnë pritshmëri të larta për qeverinë e radhës. Shqiptarëve besoj se u mjafton që qeverisen.

Njësitë vendore më eficiente janë ato të drejtuara nga kryetarë të Partisë Socialiste. Këto njësi kanë tërhequr më shumë para dhe kanë shpenzuar më shumë. Po këto njësi janë edhe ato që kanë numrin më të lartë të prokurimeve me probleme, sikur vlerësohen nga OpenData.al. Sa më të larta shpenzimet totale për njësitë vendore, aq më i lartë numri i tenderimeve me probleme. Ato bashki që shpenzojnë më shumë, punojnë më shumë, kanë edhe korrupsionin më të lartë.

Ndërkohë që bashkitë e PS-së kanë numër mesatar më të lartë se ato të PD-së, bashkia e Tiranës zë vendin e parë me mbi 300 tenderime me probleme. Sikur vërehet nga grafiku i tretë, kurba e të ardhurave është ndarë nga ajo e shpenzimeve vetëm në qeveritë vendore të koalicionit të PD (APPD), e shpenzimet janë me të larta në bashkitë e administruara nga koalicioni i PS (AES). Ndërsa numri i prokurimeve me probleme, sikur shenjohen nga OpenData.al, është ulur vetëm në bashkitë e PD-ës, e po aty edhe shpenzimet në total.

 

Numri i prokurimeve problematike te shenjuara nga OpenData.al

Lidhja ndermjet te ardhurave dhe shpenzimeve ne bashkite e vendit, sipas koalicioneve ne 2015.

 

Lidhja ndermjet shpenzimeve dhe prokurimeve me probleme, sipas koalicioneve 2015

 

Prandaj populli është i këshilluar të zgjedhë atë që korruptohet më së shumti. Të ndërgjegjësohet gjithashtu se, partitë politike në Shqipërinë me 2 milion banorë nuk mund të veprojnë më shumë se kaq. Aq janë mundësitë për të vjedhur, e për pasojë kaq edhe për investime në shpenzime publike.

Më tej unë propozoj që partitë të shpallin dhe të tenderojnë shërbimet e tyre korruptive në mënyrë të hapur. Kjo do t’i siguronte klasës ekonomike stabilitetin e shumëpritur. Që të kuptohemi, klasa ekonomike me influencë në politikë është njëkohësisht edhe ajo e bizneseve me veprimtari ekonomike më pak të fisme se krijimi i karteleve, shfrytëzimi i klasës punëtore apo mashtrimi i konsumatorit me produkte jocilësore.

(c) 2018, autori.

EDHE PUNË, EDHE LLAFE

Eksponentë të lartë të pushtetit, nga kryeministri Rama, kryebashkiaku i Tiranës Veliaj dhe ministrja e Kulturës Kumbaro, por edhe plot të tjerë që s’po i përmend (edhe pse nuk dua t’ua ha hakun), e kanë bërë të tyrin prej kohësh sloganin “punë jo llafe”, të cilin ua hedhin lirisht në fytyrë të gjithë atyre që u kundërvihen me fjalë.

Pa çka se, në një shoqëri demokratike dhe pluraliste, punën e bën zakonisht ekzekutivi (qeveria, që administron gjërat publike dhe pushteti lokal), ndërsa tonin diskursit publik ia jep opozita (e cila nuk mundet veçse të administrojë qasjen e saj kritike); meqë është ekzekutivi, edhe qendror edhe lokal, ai që rreket të realizojë premtimet që i janë bërë elektoratit dhe programin e vet politik për të cilin ka marrë votat. Ndërkohë që opozita mban qëndrim kritik dhe e artikulon këtë hap pas hapi – jo duke marrë nëpër gojë këtë apo atë eksponent të palës në pushtet, as duke funksionuar si kasë rezonatore për lajmet më fake të mundshme dhe insinuatat më qesharake, as duke kërcënuar apokalipsin nga java në javë, as duke recituar vjersha me rima foljore si të Rilindjes Kombëtare; por duke formuluar një kritikë sistematike të mënyrës si po vepron pushteti dhe si po qeveriset vendi.

Të paktën kështu duhej të ishte. Por me pushtetin në Tiranë ndodh e kundërta: duke qenë sot opozita politike ajo që është, ose e pazonja për t’iu kundërvënë në mënyrë kritike pushtetit, dhe duke u ndier pala në pushtet aq rehat, sa të vazhdojë të operojë si OJQ, ose si një organizatë që mund t’ia lejojë vetes komoditetin e të komentuarit të realitetit “nga jashtë” sistemit ose duke elaboruar një kritikë totalisht surreale kundër së shkuarës kur opozita e sotme kishte pushtetin, është pikërisht ekzekutivi që e ka përmbytur domenin e “llafeve”, ose të logosit, duke iu shfaqur rëndom publikut si një logorre propagandistike – statusesh, fjalimesh, emojish, monologjesh, intervistash, daljesh televizive dhe radiofonike dhe kështu me radhë, facendo il bello e il cattivo tempo.

Pa përmendur këtu që, në shumë rrethana, puna e politikanit është pikërisht të flasë – ndërsa statura e tij, dinjiteti dhe integriteti varen nga ç’thotë dhe me kë. Pa përmendur as edhe që çdo politikan normalisht do të kërkojë të mbrohet ndaj kritikave dhe ndaj akuzave, me kundër-argumente dhe saktësime sipas nevojës, por edhe me çuarje në gjyq sipas rastit; por nuk është aspak normale që të habitet, dhe aq më pak të skandalizohet, që “puna” e tij po bëhet objekt kritikash prej të tjerëve, të cilët nuk është se synojnë që t’ia marrin pushtetin, por vetëm të tregojnë se si po e ushtron ky pushtetin (sa keq po e ushtron dhe pse). Pa përmendur as edhe që elita e tanishme në pushtet, e mësuar me një opozitë inkompetente dhe me reagime në kufi të histerisë, ka pranuar njëfarësoj që ta profesionalizojë kategorinë e intelektualit kritik – si Lubonja dhe Fuga, sa për të sjellë dy shembuj të mirënjohur; duke vënë në dukje që këta kanë për profesion jo të jenë intelektualë, por të jenë kritizerë (dhe duhen toleruar sepse “është e drejta jote të thuash atë që mendon”, çfarë nënkupton zakonisht “është e drejta jote të thuash budallallëqe”). Dhe meqë, deri më sot, nuk është parë ndonjë mënyrë tjetër për ta artikuluar kritikën ndaj pushtetit, përveçse nëpërmjet ligjëratës (logosit), atëherë ajo “punë jo llafe” do të duhet interpretuar kështu: fjalët janë punë kur i bëjmë ne, por llafe kur i bëni ju. Çfarë edhe i jep një kuptim befasisht tjetër ankimit: na lini të punojmë.

© 2018, Peizazhe të fjalës™. Ndalohet rreptësisht riprodhimi pa lejen e autorit.

MENDIME TË PAKREHURA (XLI)

(nga Stanislaw Lec*)

Vetëm në art është e mundshme alkimia, ose krijimi i arit nga hiçi.

“Mos vraj” tingëllon njëlloj në të gjitha gjuhët. Por theksi i ndryshon.

Asgjëja është e madhe. Sa shumë filozofë banojnë atje!

Ka mendime që i përkasin një gjuhe të vetme.

Rritet konsumi i sapunit. I flluskave të sapunit.

Ka shekuj që vazhdojmë të ndërrojmë rrobat, por vdekja gjithnjë na njeh.

Pse të gënjesh, kur edhe e vërteta nuk është se i ngjan shumë realitetit?

Mjerë ajo jetë që varet nga një qime e ndarë më katërsh.

Hija e dikujt varet nga pozicioni që ka.

Po të kisha më shumë vullnet, do të isha në gjendje t’i shkoja kundër.

Nuk ka të vërteta të amshuara? Ndoshta, por gënjeshtra ka.

Medalja që i varej në gjoks dukej si kapaku i kutisë së bojës me të cilën lustronte këpucët.

Mëkatet ndryshojnë sipas ritit.

Lotët nuk e shuajnë zjarrin e turrës së druve.

Nuk mungojnë argumentet për të heshtur.

Kush u beson mrekullive? Ama të gjithë i presin.

Mos e qortoni shpurën, pse mbetet mbrapa.

Bota zgjerohet – por në kurriz të qiellit apo të ferrit?

Mos prisni që kanibalët t’ua japin martirët luanëve për t’i ngrënë. Një maskara çfarëdo do t’ju hajë.

Dua të lexoj “Jetët e atyre që kanonizojnë.”

Kur të pritet pylli, hija do të mbetet pa shtëpi.

Rrallë qëllon që demi të fitojë në torridë. I mungojnë incentivët ekonomikë.

Prej tij ka mbetur një hije që i rëndon mbi kujtimin.

Mendoj për gjithë këto gjëra? Që të mos mendoj për shumë gjëra.

Kur të më pyesë Inkuizitori i Madh, me siguri do të kërkojë të dijë se çfarë fshihet në intervalet mes mendimeve të mia.

Mbreti Mida duhet të ketë kaluar pranë kryqit të Shelbuesit. Ka kaq shumë të tilla prej ari!

Është vështirë të kthehesh te një dashuri që nuk lë gjurmë.

Popullsia e engjëjve nuk rritet. Prandaj ka gjithnjë e më pak të tillë mes njerëzve.

 

(*) Stanislav Lec (Stanisław Jerzy Lec, 1909-1966), shkrimtar polak dhe një nga aforistët më të mëdhenj të shekullit XX. Materialin më sipër e kam përzgjedhur dhe përkthyer nga përmbledhja e tij Pensieri spettinati (italisht).

SHFYTYRIMI I ARMIKUT

Teksti zyrtar të Historisë së PPSH nuk i kursen faqet, kur është fjala për luftën brenda në Parti kundër fraksioneve, armiqve të Partisë dhe të popullit, agjentëve të huaj, renegatëve dhe tradhtarëve, komplotistëve, grupeve puçiste, dhe kështu me radhë, dhëmb për dhëmb; siç i ka hije historisë së një partie të vërtetë staliniste. Emrat e të gjithë atyre në shënjestër të kritikave, për të përfunduar pastaj shpesh në shënjestër të togave të pushkatimit, përmenden po aq lirisht: nga Anastas Lulo dhe Sadik Premtja, te Koçi Xoxe, Pandi Kristo, Kristo Themelko, Sejfulla Malëshova, Bedri Spahiu, Tuk Jakova, Panajot Plaku, Liri Belishova, Koço Tashko e më pas Fadil Paçrami, Todi Lubonja, Beqir Balluku, Petrit Dume, Sadik Bekteshi, Koço Theodhosi, Abdyl Këllezi, Kiço Ngjela e më në fund Mehmet Shehu, Kadri Hazbiu, Llambi Ziçishti & Co. Është një galeri e tërë personazhesh negative, njëri më i zi se tjetri, njëri më i shitur se tjetri, që rimerren pastaj në technicolor nga kujtimet dhe ditaret e Enver Hoxhës – suplement i detyruar i historisë zyrtare. Nuk ka pasur qytetar të RPSSH, që të mbaronte shkollën e mesme, dhe të mos i kish dëgjuar këta emra, të mos ishte njohur me bëmat e tyre, të mos i kish demaskuar teatralisht në mësim dhe të mos ishte “solidarizuar” me ndëshkimin e tyre të merituar.

Çfarë i ka munguar sistematikisht historiografisë manikeiste të atyre viteve kanë qenë imazhet e të ligjve: fotografitë e tyre. Që nuk i gjen jo vetëm në tekstet zyrtare të shkollave dhe ato të Akademisë, por as në botime me natyrë enciklopedike, si Fjalori Enciklopedik; as në muzetë që i kushtohen periudhës; dhe as në materiale filmike të kohës, të përcjella si dokumente. Edhe pse me rol historik të pamohueshëm dhe të pamohuar, këta njerëz kanë mbetur të pranishëm si emra dhe si linja narrative në historiografitë zyrtare, por jo si fytyra.

Eliminimi i fotografive të “armiqve” të zbuluar rishtas ka qenë politikë zyrtare, sado që e paformuluar publikisht: qytetarët madje këshilloheshin deri edhe që të hiqnin nga albumet familjare dhe të asgjësonin fotografitë private të personave të dënuar politikisht: jo rrallë duke i prerë këta me gërshërë, duke ua prishur fytyrën ose duke ua djegur (me cigare). Edhe fotografitë zyrtare, kur kishin vlerë të posaçme historike, retushoheshin në laborator, për të larguar që andej pranitë e padëshiruara. Por sa kohë që ky dëbim i imazhit nuk shoqërohej me ndonjë dëbim të personit vetë a të personazhit nga narrativat historike, meriton vëmendje përtej praktikës mirëfilli orwelliane të likuidimit të personit, ose të shpersonizimit.

Le të mbajmë parasysh se kjo ndodhte në një kontekst kur portretet fotografike ose të pikturuara të udhëheqësve, në veçanti ato të Enver Hoxhës dhe të Mehmet Shehut, i gjeje njëlloj kudo sa edhe citatet e tyre; dhe kur hapësirat publike, në ditë festash, zbukuroheshin me gjigantografitë e anëtarëve të Byrosë Politike dhe vetë “punëtorët” viheshin të parakalonin duke i mbajtur në krahë; dhe ku një foto e miratuar e Enver Hoxhës rrëzëllitës duhej ekspozuar jo vetëm në çdo hapësirë të brendshme publike, por edhe në çdo dhomë pritjeje në shtëpitë private. Në një Shqipëri ende të paekspozuar ndaj bombardimit vizual prej televizionit dhe imazhit në përgjithësi, fotografitë e liderëve politikë kishin edhe funksionin praktik që t’i familiarizonin qytetarët me udhëheqjen, duke i dhënë kësaj një fytyrë specifike, ose për të nxjerrë nga rrafshi abstrakt i emrit.

Likuidimi i imazhit të armikut të brendshëm duhet kuptuar, pra, në këtë kontekst, ose në krahasim me përdorimin ideologjik dhe propagandistik të imazhit të udhëheqësit politik. Një fotografi zyrtare e Enver Hoxhës, e kuruar deri në detaj, nuk përfaqësonte thjesht njeriun Enver, por edhe imazhin që duhej të projektonte ai në popull – duke u shndërruar kështu në ikonë, të ngjashme me ikonën siç përdoret në praktikat dhe traditat kishtare të krishtera. Në këto fotografi të studiuara, lideri del gjithnjë në pozë identifikuese, zakonisht me fytyrë nga shikuesi; në mënyrë të tillë që imazhi të shërbejë si suport vizual i emrit. Ngjashëm me ikonat religjioze, edhe fotografitë e liderëve konfirmojnë jo vetëm praninë e tyre në jetën e shtetit, por edhe rrezatojnë virtytin suprem; dhe ndryshe nga fotografitë në përgjithësi, të cilat fiksojnë një realitet që ka qenë para kamerës, imazhe të tilla si ato të Enver Hoxhës dhe të kolegëve të tij, të ekspozuara përhershëm në vende publike a private, ose të vendosura atje përkohësisht si shenja të festës, shërbejnë si konfirmim i një realiteti që është. Portretet e anëtarëve të Byrosë Politike, të varura në fasadat e ministrive në Tiranë, nuk dokumentojnë asgjë, përveçse legjitimojnë një klasë politike, duke e individualizuar. Dhe në këtë kuptim, ose për shkak të përdorimit të tyre haptazi hagjiografik, portretet fotografike të liderëve politikë dhe në përgjithësi fotografitë e tyre kërkojnë që të perceptohen nga publiku dhe të funksionojnë solemnisht si piktura.

Kjo ndoshta shpjegon edhe heqjen e shpejtë nga qarkullimi të imazheve të së gjithë atyre liderëve dhe eksponentëve të lartë të pushtetit, që kanë rezultuar pastaj armiq dhe janë dënuar – këtë masë asgjësuese e kërkon vetë natyra e fotografive, ose mënyra si janë përdorur ato deri atëherë. Kësisoj, heqja me vërtik e një portreti të Mehmet Shehut nga një vend publik pas vetëvrasjes së tij dhe “demaskimit” të tij si poliagjent lidhet drejtpërdrejt me përdorimin e deriatëhershëm të atij portreti, si të ishte ikonë, nga organet e propagandës. Sa kohë që fotografitë politike lidhen me kremtimin dhe madje adhurimin e personit dhe të gjesteve të tij, në mos me kultin e personalitetit, në hagjiografinë puniste nuk do të ketë vend për heretikët dhe disidentët dhe të gjithë ata që i janë shmangur vijës politike ose i janë shitur a gjunjëzuar armikut. Fotografia politike, siç praktikohej dhe përdorej në Shqipërinë totalitare, nuk shërbente si dokumentim i realitetit, por si licencë për të hyrë në histori.

Ka edhe një arsye të dytë për përndjekjen e imazheve në fjalë – e cila i referohet natyrës primare, semiotike, të fotografisë: certifikimit të realitetit si ka qenë. Një fotografi e Koçi Xoxes, në krye të punëve, përkrah Enver Hoxhës dhe liderëve të tjerë të kohës, do të evokojë në sytë e shikuesit një periudhë kur ky nuk ishte shpallur ende armik, por mbetej bashkëpunëtor i Enverit dhe shok i tij i armëve. Nëse ligjërata refleksive e lejon shpërbërjen e një karakterizimi të vjetër për ta zëvendësuar a përditësuar me të riun; dhe përdoruesit të tekstit historik i prezantohet tani me fjalë një Koçi Xoxe që ka qenë gjithnjë tradhtar, agjent i jugosllavëve, trockist dhe armik i Partisë dhe i popullit, fotografia nuk mund ta bëjë këtë. Një fotografi e Koçit me Enverin do të interpretohet si njollë në biografinë fotografike të Enverit, çfarë do ta neutralizonte pastërtinë totale të këtij të fundit.

Buharini dhe Trocki si “Qentë e tërbuar të fashizmit” – karikaturë e botuar në Izvestia, në 6 mars 1938. Buharinin, që ishte tashmë duke pritur dënimin kapital në qeli, do ta pushkatonin në 15 mars 1938.

Për t’u shënuar se këtë praktikë të eliminimit të imazhit regjimi stalinist i Enverit nuk e kopjoi verbërisht nga çfarë ndodhte në Bashkimin Sovjetik. Nëse edhe atje fotot me natyrë historike që tregonin udhëheqjen e dalë nga Revolucioni retushoheshin rëndom, për të hequr që andej figurat e padëshiruara, sërish portretet e armiqve të zbuluar rishtas nuk hiqeshin krejt nga qarkullimi – duke mbijetuar gjerësisht, të paktën, në karikaturat. Ndryshe nga si vepronte Moska në vitet e errëta të spastrimeve (1934-1938), regjimi në Tiranë nuk e bëri zakon të tallej me armiqtë e vet, duke u mjaftuar me të vetmin ndëshkim semiotik të heqjes së lirisë së imazhit. Përkundrazi, armiqtë e jashtëm – që nga Presidentët e SHBA dhe liderët sovjetikë (Hrushovi, Brezhnjevi), ata jugosllavë (Titoja) e kështu me radhë portretizoheshin rregullisht në karikaturat e “Hostenit”[1]. Nga ana tjetër, lajmet e RAI-t që transmetoheshin për Tiranën nga ripetitori në Dajt do të ndërpriteshin rregullisht sa herë që binte fjala për Papën dhe shfaqej portrteti i tij.

Nga ana tjetër, ky ngërç i regjimit të Hoxhës me imazhin e kundërshtarit të brendshëm, i lidhur siç ishte me rishkrimin e historisë së Shqipërisë edhe para se të shfaqej atje ideja dhe lëvizja komuniste, do të prekte edhe të gjithë ata eksponentë dhe figura historike të së shkuarës së afërt, të cilët kishin përfunduar në krahun tjetër: që nga Ahmet Zogu dhe mbretëresha, tek oborri i tij dhe ministrat e tij; por edhe eksponentët e elitave fetare, duke filluar nga ato katoliket; dhe nga figura të shquara të kulturës kombëtare të cilat propaganda shtetërore i stigmatizonte, të tilla si Gjergj Fishta. Breza të tërë në Shqipëri mësonin diçka për këto personalitete dhe personazhe historike, qoftë edhe në prizmin ideologjik zyrtar; por nuk lejoheshin që konsideratave dhe portreteve abstrakte t’u bashkëlidhnin një suport material individualizues, në trajtën e imazhit fotografik. E vetmja fytyrë që i lejohej këtij lloj armiku ishte vula e reputacionit negativ, që përcillej nëpërmjet emrit; ose një lloj burgosjeje e biografisë së tij në gjuhë, nëpërmjet magjisë.

(*) Imazhi në kopertinë: Enver Hoxha me shokun e vet të armëve, Koçi Xoxen.

© 2018, Peizazhe të fjalës™. Ndalohet reptësisht riprodhimi pa leje.


[1] Brezi im e ka bërë qitjen luftarake kundër tabelave me portretet karikatureske të Reaganit dhe të Brezhnjevit.