Nëntor me diell e libra (mbi letërsi, Panair, ebook, Sufjani Stevens, Locke. )

Stend (by me)

Letërsi
Duke parë një film të ambientuar në vitet 1800, me shumë mundësi një nga 1800 versionet e Sherlock Holmes, më lindi pyetja që çdo person normal duhet t’i bëjë vetes në ato raste: këta ku dreqin e merrnin akullin që vënë në whiskey në ato vite?

Zbulon, pra, që paska pasur një industri të zhvilluar, sidomos në Amerikë. Merrnin blloqe të mëdhenj akulli, i transportonin me anije dhe e shisnin. Natyrisht që humbja ishte shumë e madhe sepse një pjesë e akullit shkrihej rrugës, por përsëri arrinin që të dilnin me fitim. Kur aty nga viti 1913 filluan të dalin në shitje frigoriferët e parë, këta njerëz kishin dy zgjidhje: ose mund të investonin në industrinë e re, ose ta sulmonin. Zgjodhën këtë të dytën: akullshitësit krijuan një shoqëri të quajtur “The Natural Ice Association of America” e cila filloi të lobonte fuqishëm kundër kësaj makinës së re që të prodhon akullin në shtëpi. Lajmëronin që akulli natyral është më i mirë, shkrihet më ngadalë, të bën më mirë etj etj. Natyrisht që humbën. Nuk e kuptuan, në atë moment, që nuk mund të ndalet e ardhmja.
Vë re të njëjtën gjë te disa botues e lexues në lidhje me ebook. Personalisht, që nga 2010, lexoj gati vetëm në ebook. Më lejon që të kem dhjetëra libra në Nook e të mos mbaj me vete një librari kur lëviz. Është praktik, është i bukur, është e ardhmja. Nuk e kërcënon librin. Të mendosh që do e shkatërrojë është si të mendosh që meqë është shpikur ashensori shkallët do dalin jashtë përdorimit. Por, kush do të vazhdojë të shikoj vetëm të kaluarën le ta bëjë. Me sa duket bashkiaku i Grenoble nuk është ndër këta njerëz. Së bashku me një shtëpi botuese që quhet Short Editions, ka bërë të mundur që të shtypen tregime ndërsa pritet autobuzi. Me sa kuptoj, shtyp te makina e biletave duke thënë sa minuta duhet të presësh e të nxjerr një tregim që lexohet kollaj në ato minuta.
Edhe për këtë, më pëlqen që panairi i këtij viti i dedikohet librit dixhital. Nuk e kam kuptuar akoma mirë se çfarë do fitojë lexuesi shqiptar, por kam kuptuar që Vodafone, partner i kësaj nismeje, do ketë shumë reklamë. Presim. Ndërkohë, mendoj që nuk do ishte ide e keqe sikur, meqë tema është libri dixhital, botuesit t’i nisin një kërkese dyqanit Amazon duke i sugjeruar që të fusi edhe gjuhen shqipe në katalogun e tyre. Për momentin nuk mund as të futen e as të blihen ebook në shqip në Amazon. Sa mundësi ka që kjo letër të niset? ‪#‎unëbesoj‬ ‪#‎meplisnëpanair‬
Për këtë nëndor, e kam bërë gati listën e librave të rinj që dua. Më janë dukur interesant e vlejnë për mua, nuk është e thënë të vlejnë edhe për ju. Nëse nuk dini ça të blini, ama, (pasi të keni blerë librat e mi, kuptohet, i gjeni te Botime Pegi, këtu gjeni një mendim të zotit Agim Baçi mbi librin e fundit “Dopio Gjashta” :)) hidhuni një sy. Janë
Enit Karafili Steiner – Tokëmjalta (@Botime Pegi)
Igli Piktor Marion & Fatmiroshe Xhemalaj – Balada e Kostantinit (Botime Filara )
Visar Zhiti – Antologjia e të vrarëve (Omska 1 )
Gabriele Kaci – Qyteti i breshkava (Botart)
Antologjia e Poezisë së Dangeros Method- (Albas)
Arben Imeri – Unë banoja në Tiranë (Toena)
Grigor Banushi – Mëria e Zanava (Fan Noli)
Muzikë
Sufjan Stevens është një ndër këngëtarët që kam më për zemër këto vite. Edhe për këtë nuk më falet që vetëm këtë javë arrita të dëgjoj mirë albumin e tij Carrie&Lowell që ka dalë në Mars. Këtu “Should have known better” një nga këngët më të bukura të një albumi që ka vetëm këng të bukura dhe që, mbi të gjitha, është album, domethënë, ka këngë që kanë një lidhje e që duhen dëgjuar njëra pas tjetrës për të kapur pasurinë totale.
Zakonisht në këto raste thuhet që tingulli e teksti është ai i Tim Buckley, Leonard Cohen, Elliott Smith apo Brian Eno, por Stevens është aq i veçantë e aq autentik saqë këto përcaktime nuk kanë edhe shumë kuptim. Për më mirë e për më shumë, dëgjojeni vetë.
Sinema
Me vonesë dy vjeçare, më në fund pashë edhe një film që më kishin këshilluar në 2013. Titullohet Locke, ka vetëm një aktor e aktori quhet Tom Hardy. Më qëllon të shikoj një film ku ka ide origjinale pak a shumë çdo pesë vjet. I parafundit ka qënë Being John Malkoviç, e i fundit është Locke. Është i ambientuar në një makinë që po shkon drejt spitalit, pse e si do e zbuloni vetë, trailer. Locke është një histori e bukur me një aktrim fantastik. Më pëlqen, mbi të gjitha, sepse është prova e diçkaje që mendoj prej vitesh: kur ke një histori të mirë, nuk ke nevojë as për efekte speciale e as për femra gjysëm ose komplet të zhveshura. Fuck Chicago.

Filed under: Lart & Poshtë Tagged: arben imeri, darien levani, enit karafili steiner, grigor banushi, igli marion, Panairi i Librit, sufjani stevens, Visar Zhiti

Shënime tetori

12112303_10153719471229421_1734156057939602288_n

Mbi tre breza Cohen, Brad Mehldau, Naim bej Frashërin dhe panairin e Frankfurtit.

Nga majtas djathtas Leonard Cohen, djali i tij Adam Cohen e nipi fëmija Cohen që kush e di se si quhet. Të dytin, këngëtar fantastik mbytur nga hija e të jatit mund ta dëgjoni këtu në një nga këngët që më pëlqejnë më shumë, të paktën intro e zhvillimi fillestar. Me kë ju ngjan?

Përsëri muzikë. Para pak ditësh, duke lëvizur kanalet e radios pa asnjë synim, gjej një piano jazz që më duket gati e magjishme. Zbuloj që është një pianist jazz që quhet Brad Mehldau. Ka një tingull e një prekje delikate në piano që nuk kisha hasur kurrë më parë, duket sikur po ecën mbi gjethe të vyshkura në fillim vjeshte dhe çdo hap krijon një tingull që, në një farë mënyre të pashpjegueshme është unik e perfekt. Këtu mund të dëgjoni një album të Brad Mehldau Trio ( që janë, përveç tij, Larry Grenadier në bass dhe Jeff Ballard – bateri) që quhet Where do you start i vitit 2012. Mua po më pëlqen shumë.

Letërsi

Ka ca shqiptarë të cilët i njohim të tërë dhe i kemi shok apo i kemi pasur deri në momentin kur na kanë parë seriozisht në sy dhe me krenari e bindje të plotë kanë thënë diçka të tipit “Shiko se edhe Napolon Bonaparti ishte shqiptar ë?”, apo “Shiko se Hitleri i çmonte shumë shqiptarët”.

Megjithëse shkenca ecën përditë me hapa të sigurt, akoma nuk ka arritur ta shpjegojë këtë fenomen. (Ju, që gjer në hënë kini shkuar, si vallë s’depërtoni dot deri në gjoksin tim?, pyet poeti). Unë, me këtë timen, kam menduar gjithmonë që janë pasoja të propagandës kombëtare që kemi pësuar gjatë pushtetit popollur. Pastaj, si rastërisht e si duke shfletur veprat e poetit tonë kombëtar, Naim bej Frashërit, hasa një poezi që quhet “Parajsa” (që, me sa kuptohet nga poezia, është Shqipëria) që nuk e kisha lexuar më para. Shikoni se çfarë shkruan Naim beu.

Aleksandr’i Math i ndjerë
Dhe shumë shokë të tjerë,
Q’ishinë me të të parë,
Qenë gjithë shqipëtarë.

Dhe, kuptohet, i kemi pasur vetëm ne,
Gjithë ç’qenë të mbëdhenjtë,
S’qen’ as grekrë as bullgarë,
Ishin burra shqipëtarë

Por jo vetëm,

Kostandin’i Math, q’i thonë,
Dh’ajy ish nga fara jonë.
Gjithë njerëzit e mbarë,
Thua, qenë shqipëtarë.

Shqipëria paska qenë vërtet parajsë, pa përtacë fare

Moskamja dhe varfëria
E të tjera të këqija?
Kurrë në Shqipëri s’ishin,
Mase dhe emërë s’kishin.
S’kish as kurva as kurvarë,
as të liq kish as kusarë,
Gjithëkush vetë punonte,
E njeri nukë përtonte;

Ne, vazhdon, kemi ndërtuar Greqinë, dhe këtu edhe mund të diskutohet se për çfarë luftonte Suli, po sidoqoftë një farë bazë historike e ka,

E kush e bëri Morenë?
Gjithë shqipëtarë qenë.
S’ish shqipëtar Marko Suli?
Xhavella e Miauli?
Bubulina e Kanari?
Shqipëtar bir shqipëtari.
Me armët të Shqipërisë
Iu hoth themeli Greqisë,

por, e kjo vështirë të diskutohet, paskemi nxjerrë në dritë edhe Italinë,

Gjithë njerëzit e dinë
Kush e bashkoi Italinë.
Cilët për vdekj’ e për kokë
Garibaldi kishte shokë?
Shqipëtar ishin të tërë,
Ata punë kanë bërë.

Po si ka mundësi që ne, që kemi nxjerrë në dritë Evropën, nuk kemi çliruar dot Shqipërinë? Edhe për këtë, me sa duket, Naim beu ka një përgjigje:

Shqipëtari ish i mirë,
Dhe kish emër të pavdirë.
Shqipëria shum’ e vlerë
Ish e madh’ e gjat’ e gjerë,
Se ahere s’ishin shqehtë,
As maxharëtë, as vllehtë,
Ishin gjithë shqipëtarë
Në atë kohët të parë,

Nuk e di nëse edhe ky është faji i shqehëve (kush janë shqehët njëherë, e di njeri?), i magjarëve apo i vllehve, por me sa na lajmëron ky shkrim nga Behar Gjoka , edhe këtë vit Shqipërisë nuk i gjendej gjurma te Panairi i Franfurtit, që është panairi letrar më i rëndësishëm në Evropë, asgjë më shumë. Dhe, gjëja më e veçantë, është fakti që marrin pjesë, më së shumti, botues, agjent letrarë dhe shpërndarës së librit. Është, me pak fjalë, vitrina me e denjë për të lajmëruar botën mbi çfarë po shkruhet në Shqipëri dhe për të kërkuar botues të huaj të interesuar për të përkthyer. Tani, dy janë mundësitë: ose vazhdojmë e themi që fuqitë e mëdha, natyrisht të paguara nga agjentët grekoserb nuk na e duan të mirën ndaj nuk e shikojnë fare letërsinë shqiptare, ose mund të themi që ne e vetëm ne nuk jemi të aftë që të përcjellim letërsinë tonë te të huajt. Zgjidhni e merrni. E mirë u dëgjofshim andej nga Nëntori.

Filed under: Lart & Poshtë Tagged: behar gjoka, brad mehldau trio, darien levani, Leonard Cohen, Letërsi, naim frashëri

Testament (Mitrush Kuteli)

DhimiterPasko

E dashur Efterpi,

Këtë letër, që është, ndofta, e fundit, desha të ta shkruaj me dorë, po nuk mund. Sot nuk e kam dorën të sigurtë, më dridhet. Ti s’je këtu. Ke shkuar me Pandin në Rrushkull për të parë Poliksenin dhe Atalantën. Të nxita më shumë unë. Nga brenga, nga malli. Jam vetëm në shtëpi. Doruntina ka shkuar të lozë me vajzat e Bajramit.

Mendjen e kam të turbullt nga pagjumësia, nga ëndrrat e këqia. Sikur më ndiqnin gjermanët, që të më varnin. Iknja me vrap, hynja në gropa e puse, dilnja prapë. Ata më ndiqnin. Ment më kapnin. Iknja përsëri. Në një çast u gjende edhe ti pranë meje. Dhe iknim. Pastaj u ndamë. Fundja u gjenda i ndjekur nga njerëzit tanë. Prapë gropa, puse, gremina. Sikur isha në Berat, nën Kala. Në një sterrë të Kalasë, pranë Kishës. Më tej, në Fier. Kisha shpëtuar nga ndjekjet dhe kërkonja ndonjë shtëpi për t’u fshehur.

Isha i zbathur, i zveshur. Dikush më thirri: “Qëndro, Dhimitri! Të zumë”. Më rrethuan, më zunë dhe po më shpinin të më vrisnin. Unë qeshnja. Kisha qef të më vrisnin… Dhe ja, u gjenda në burg. Shumë njerëz. Midis tyre Sofo Çomorra, që ka vdekur. Më shikonte me dhembje. “Si u bë kështu, o Pasko? Ç’ke bërë?” –“S’di”. –“Shiko këtu”. Dhe më dha ca shkresa të shkruara bukur: një akt akuzë dhe ca lidhje të tjera. Më quanin bejtexhi. Më thoshin se kisha bërë një vjershë për glyrën me rima italiane. Pashë Andrean. I ardhi keq. U vendos të më vrasin. Prapë u gëzova. –“Fundja, do vdes, thashë. Do të shpëtoj. Do çlodhem. Jeta ime ka qenë shumë e turbullt, e ngatërruar, e mirë dhe e keqe. Sa mirë që mbaroi”. Kur u ngrita, ti po bëheshe gati për në Rrushkull. Kokën e kisha, dhe e kam, të rëndë. Ti shkove më 7 e gjysmë. Pas 5 minutash ardhi Ilua i Sterjos e më solli lajmin: vdiq Thanas Cikuli… Sipas mendjes sime, shpëtoi. E kam zili. Vdekja është prehje e madhe, shkëputje nga dhembjet. Vërtet, edhe nga gazet, por në një kohë, kur njeriu është shumë i sëmurë, i mërzitur, vdekja është shpëtim: nga dhembjet fizike e shpirtërore. Që të dyja janë të rënda. Ti e di sa dhembje të tilla kam pasur në kohën e fundit. Njëra, që ti ma di, është se si pasojë e tyre nuk jam i zoti të punoj, të krioj, të paguaj bukën që më jep shteti për vete e për fëmijët. Unë s’kam qënë e s’dua të jem kurrë parazit. Po ç’të bëj, grua? S’mund. Kokën e kam të turbullt…..

Letrën e nisa për tjetër gjë: të të përsërit porositë e mija të fundit. Më fal se të mërzit. Unë t’i kam thënë kaq herë. Të kam helmuar jetën, sepse edhe mua ma kanë helmuar të tjerët. Dhe s’kam qënë i zoti ta mbaj helmin për vete, siç më takon. Ky qoftë i fundit që po të sjell.

Ne u bashkuam, rrojtmë, dhe bëmë fëmijë në vjete stuhie: burg, urbanizëm, hotel. Po atëhere kisha shëndet dhe i kapërxeva të gjitha. Tani, ti e di… I di ditët e netet e mija. Sëmundjet dhe brengat më brehnë, më hëngërn. Unë e shoh tani vdekjen si një lirim nga dhembjet. Nuk e dua, po nuk e largoj dot. E shoh se afrohet, më çik. Më vjen keq se do t’i le fëmijët të vegjël, pa krah, mbase në vobekësi të madhe, në pamundësi për t’u arritur synimeve. Pensioni im nuk do të mjaftojë. S’kam “vjete shërbimi”. Domosdo, 22 vjet jashtë. Edhe atje kam punuar sa jam shuar, por këtavjete pune nuk peshojnë për efekt pensioni. Fati im i keq, fati i tyre i keq. Ndofta, pas vdekjes, kur të pushojnë pasionet dhe urrejtjet, shteti ynë mund t’ju ndihmojë për hir të punës sime së kaluar: në gazetari dhe letërsi, që në moshë të njomë, dhe sidomos në fushën ekonomike. Një pjesë të shkrimeve të mija-shqip dhe rumanisht- janë aty, në Bibliotekën Kombëtare. Disa njerëz i dinë përpjekjet e mija kundër kapitalit italian, kundër grabitjeve gjermane. Kam punuar pa interes vetiak, bile kundër interesit vetiak. Nuk kam ndjekur kurrë pasurimin tim, sepse ky pasurim mund të bëhej vetëm me dy mjete: me vjedhje (ka njëmijë e një mënyra vjedhjeje dhe unë s’kam përdorur asnjërën) dhe me trathëti, duke u shërbyer të huajve për të grabitur vendin dhe duke marrë para për këtë shërbim. Zgjodha rrugën e kundërt: luftën kundër atyre që donin të grabisnin, atyre që grabisnin. Nuk i ndala dot të tëra, jo se s’desha, jo se kisha interes, po se s’munda. Kaq munda, kaq bëra. Kundër grabitjeve italiane, kundër grabitjeve gjermane, kundër grabitjeve jugosllave. Nuk zgjodha kurrë udhën e rehatit vetiak, udhën e “urtë e butë e lugën plot”. Kam punuar shumë, kam dashur shumë, kam gabuar shumë. Tani jeta shkoi, nuk kthehet dot, nuk ndreqet dot. Të kam treguar se gjermanët do të më varnin përpara bashkisë, kur muarr vesh se kisha sabotuar nxjerrjen e monedhës së re që donin të bënin. Më shpëtoi fati. Nuk do të skuqem kurrë nga turpi as me veprimin tim në ditët e para të çlirimit. Punova si i marrë, luftova kundër grabitjeve jugosllave. Aq më fort nuk mund të skuqem nga turpi për veprimtarinë time praktike-në fushën ekonomike-në Rumani. Edhe atje kundër gjermanëve. Unë kam pasur gjithnjë, si bir i një populli të vogël, një urrejtje të madhe kundër idesë së zezë “popuj mbi popuj” ose “të mëdhenj mbi të vegjël”, por “popuj përkrah popujsh”. Ky parim ka ushqyer në mënyrë të vetëdijshme dhe të pavetëdijshme, automatikisht, veprimtarinë time. Kam qënë kundër rusëve sepse ata mbajnë nënvete dhe shkombëtarizojnë popuj të tjerë; kundër gjermanëve sepse kanë shfrytëzuar dhe zhdukur popuj të tjerë, kundër anglezëve për të njëjtën arësye. Biri i një populli të vogël nuk mund të bënte ndryshe. Në Rumani kam luftuar, aq sa mund të luftojë një njeri i vogël, kundër shfrytëzimit të kapitalit vëndas dhe të huaj. Këtë qëndrim kam pasur edhe kur isha drejtor banke. Një nga pasojet e para ka qënë një “skedë e zezë” në aparatin gjerman të Vjenës, më 1940-41. Për këtë “skedë të zezë” ardhi e më foli dikush në bankë: “Ç’po bën kështu? Nuk e di ç‘të pret? Pse kundërshton që vëndin e kapitalit çifut ta zerë kapitali mik gjerman?” Unë di një gjë: kapitali s’mund të jetë kurrë mik, po vetëm kapital. Ay ushqehet me fitime, mbahet me fitime, rron për fitime. Dhe fitimet s’kanë kurrë të mbaruar. Njëja kërkon të bëhet dy, dyja katër, katra tetë, mija dhjetë mijë, milioni qindmilion e kështu me radhë. Në dëm të njerëzve, të popujve. Si ish drejtor tri bankash (gjithnjë i varfër) di se fitimi i vjetër nuk ngopet me fitim të ri, siç nuk ngopet deti me ujë.

Do të më njohë dhe do të më kuptojë dikush, të paktën pas vdekjes? Nuk di. Desha të më kuptonte dhe njihte jo për nder e lavdi, po që fëmijët e mij-të cilëve u le trashëgim punën dhe ëndrat e mijatë mos vuajnë për bukë sa janë të vegjël, të ndjekin studimet dhe të gjejnë udhën e tyre në jetë.

Jam i sigurtë se po të vlerësohej në këtë drejtim puna dhe përpjekjet e mija në të kaluarën, fëmijët nuk do të vuanin.

Nisa të të shkruaj një letrë të shkurtër lamtumire, dhe u nxeva-ndonse më buçasin veshët e më dhemb koka prapadhe shiko se ku arrita.

Dëgjo!

Shenjat nuk i kam të mira. Tensioni ngrihet e ulet, zemra ngec. Nisem për në zyrë a për shëtitje dhe më priten këmbët, më mbahet fryma. Ndalem e helmohem me ilaçe. Netet i kam skëterrë, siç e di vetë. Këto të gjitha thonë se nuk e kam të gjatë. Pra, mos u hidhëro se po të porosit edhe një herë.

1. Kur të vdes mos bëni lajmërime nga ato që ngjiten nëpër muret.

Vdekja është një ngjarje që i takon atij që vdes dhe shtëpisë së tij. Pse ta dijë bota? S’dua!

Nuk do të lajmëroni, para varrimit, asnjeri, me përjashtim të pesë a gjashtë njerëzve më të afërmë për të bërë formalitet e varrimit dhe varrimin. Kaq!

S’kam qef të mërzit njeri. Sikush ka hallet e veta.

2. Dikur kisha dashur të varrosesha në Pogrdec, pranë babajt e nënës ose lart në gështenjat, në Shën e Djelë. Tani e kam ndryshuar mendjen. Varrimi është një ngatërresë. Varrosmëni këtu, në Tiranë. Gjith Shqipëri është! Nuk dua asnjë shkrim mbi varr. Vetëm një kryq, si babaj, gjyshi, stërgjyshi.

3……………………..

4. Fëmijët i porosit ta duan vendin dhe gjuhën tonë gjer në vuajtje.

Të mos u shqasë zemra kundër Shqipërisë as kur do të vuajnë pa faj. Atdheu është atdhe, bile atëhere kur të vret. Këtu kanë lindur, këtu të rrojnë me mish e shpirt, qoftë edhe me dhembje. Atalanta dhe Pandeli kanë prirje për letërsi. Le të mbarojnë studimet në ndonjë degë praktike-ajo fizikë; ay, mjekësi ose ndonjë fakultet tjetër, fjala vjen, për arësimtar, -dhe le të merren edhe me letërsi. Por jo si profesjon kryesor. Profesionismi në letërsi, në vëndin tonë, është, hë për hë, një rrugë vuajtjesh, buka e tij është e hidhur. E hidhur, them, për atë që s’di marifete dhe hipokrizira. Tereni i letërsisë është një tokë tek gëlojnë gjerprinjtë. Të vrasin shokët, se ju bën hije. Dhe kur nuk u bën hije do të thotë se nuk je i zoti për letërsi. Dorëshkrimet ja u le atyre të dyve, sidomos Pandeliut. Të mos i prekë askush! Ay do të rritet, do të lexojë shënimet e parealizuara, do t’i përpunojë. Për këtë duhet të grumbullojë më parë shumë kulturë. Talenti, prirja nuk vlejnë asgjë pa punë, pa kulturë.

Askush të mos më prekë dorëshkrimet para se të më rritet djali! I vini në arkë, i mbyllni!

Polikseni dhe Atalantë! Pandeli dhe Doruntinë! Të doni njëri tjetrin, të ndihmoni njëri tjetrin, të duroni njëri tjetrin! Mos vini re vogëlsirat, mos u grindni për vogëlsira, për asgjë. Hithni tutje inatin, se ay është burim i shumë të këqijave. Përpiqi të mos ju rritet mëndja. Inati dhe mendjemadhësia na kanë bërë dëme të mëdha. Na prishnë. Zemra juaj të mos njohë urrejtjen, grindjen, mërinë. Urtësi, butësi, zemërgjërësi! Hapni sytë për çdo hap që bëni në jetë. Jeta mund të prishet nga një hap i gabuar, vetëm nga një hap. Pastaj vinë greminat. Kur t’ju vijë koha, martohuni. Të dëgjoni zërin e zemrës, po edhe të arësyes. Shpesh, zemra të shpje në udhë të gabuar, në qoftë se nuk e drejton arësyeja. Mos i kërkoni shumë jetës, sepse jeta është koprace në mirësi. Mos ëndëroni ato që nuk realizohen dot. Mos u matni me hijen e mëngjezit, që sjell mëndjemadhësinë. Do t’i kërkoni jetës aq sa mund t’ju japë.

Ta doni dhe nderoni mamanë, se ka qënë trime në jetë, ka vojtur shumë. Të dy kemi vojtur. Embëlsojani pak pleqërinë pas kaq tufanesh. Ajo ka grumbulluar shumë përvoje nga jeta e hidhur, dhe kjo përvoje mund të jetë e dobishme për ju, që të mos vuani.

Doruntina është më e vogla. Ajo ka nevojë për mjaft vjet ndihme dhe drejtimi. Mos i kurseni ndihmën tuaj, që të mund të prehem i qetë në dhe.

Mos më qani! Mbahuni! Unë e rrojta jetën, mbarova qerthullin tim. Nuk dua t’ju shohin të tjerët kur qani. Më dëgjoni? Lotët janë të kotë. Kush vdes nuk ngjallet. Unë asqë dua të ngjallem, asqë dua ta filloj jetën përsëri. Mjaft! Këtë porosi mos e shkelni.

5. Efterpi, më fal për këtë mërzitje të fundit! Mbahu dhe jepu zemër fëmijëve. Bëj siç të porosita. Mos ndrysho asgjë. Nuk dua njerëz në varrimin tim. Më të shumtit vinë për sehir, për formë. Unë i kam urryer ngahera varrimet e bujëshme, me kallaballëk. Edhe disa fjalë: kuptohet se nuk do të lajmërosh as njerëzit e tu, këtu ose në Korçë, me përjashtim të Foqit dhe Nestit.

Të përqafoj, të lutem të më falësh dhe lamtumirë.

Yti

Dhimitraq

Filed under: Lart & Poshtë, Letërsi Tagged: mitrush kuteli

Jam gabel i Istitutit…

f1_pastrimi1337705958

(sepse edhe mund të tallemi, por duhet të tallemi me seriozitet)

Të rrimë shtrembët e të flasim drejt: pas shumë vitesh heshtje që bie erë komploti, ka ardhur koha që të merremi me kryeveprën letrare shqiptare që, më shumë se çdo poezi a këngë, përfaqëson tragjedinë e dashurisë së humbur. Çdo popull prodhon gojëdhëna trimërie a dashurie: nga Wilhelm Tel te Robin Hood, nga Tristano & Isotta deri te Bewolf. Më në fund, edhe Shqipëria paraqet diçka që ka të njëjtën elegancë, të njëjtën dashuri e tragjedi. Poeti e shpreh dhimbjen e tij në pak rreshta që bëhen të popullit sepse atij i përket, përfundimisht, sa dhimbja aq edhe poezia.

Si të gjitha kryeveprat letrare, edhe në këtë rast autori humbet në kohë. Pushteti popullor, që nuk ngopet me një version, e shkruan dhe e rishkruan. Diku shton një varg, diku heq dy a tre, sipas krahinës dhe moshës të atij që e tregon. Për momentin po qëndrojmë te versioni zyrtar i poezisë. Kanë ikur tashmë kohët e Naimit e Ismailit, kur dashuria, si virtyt, lavdëronte hijet e saj në vargje kristali. Poeti është i drejtpërdrejtë në dhimbje dhe na jep edhe më shumë informacione se sa duam.

           jeta ime rrapa-shtrrapa
          jam gabeli i institutit,
          një dashnore që e pata
          ma shtypi makina e mutit.

Ofelia moderne shpërthen në gjithë dramën e saj, lind e vdes në kujtesën e poetit. Këtu nuk ka nevojë për intriga familjesh në ballkonat e Veronës, për lot a keqkuptime. Heroin tonë e imagjinojmë në mejhane të ndyra tek kujton dashurinë e humbur me raki e kukurec. Dy rreshta dhe lind postmodernizmi tallava.

Ky version, ndryshe nga të tjerët, ka edhe meritën që na ndihmon në identifikimin e poetit. Në sajë të saj, pra, marrin kuptim edhe teoritë sipas të cilave është këngë e Brrakës kënduar në aktivitetet kulturore të ndërmarrjes së Komunales, ku, ma merr mendja, makina hyn e del shpesh. Askush nuk e di, por dashnorja edhe makina po shkojnë drejt fatit të tyre, drejt përplasjes finale. Nëse autori është vërtet “gabel i institutit”, ai dhe dashnorja mund të kenë qenë fare mirë punëtor të Komunales. Në mendjen tonë shikojmë si lind e si lulëzon kjo ndjenjë: pas vitesh vetmi kemi, më në fund arrin dashuria në kohën e stërkaleve.

Autori nuk na ofron mizerjen e jetës së tij. Këtu nuk ka vargje “shumë kam vuajtur” e “shumë kam hequr”.  Jo. Autori, mjeshtër i thjeshtësisë, përdor vetëm një “rrapa-shtrrapa” për të na futur në jetën e tij. Sot shprehje të tilla janë zëvendësuar nga “rronxho-ponxho”, nga ushqimori “çupa-çups” e nga muzikori “koko-xhambo”. Por asnjë nga këto s’e ka fuqinë e rrapa-shtrapa: na kujton një rrotë të prishur që mezi ecën, me njëmi mundime. E nëse e pyesim veten mbi arsyen e kësaj vuajtje  ja që autori – që e dinte që do pyesnim se pse –  na servir “jam gabel i Istitutit”, e menjëherë edhe jeta rrapa shtrrapa merr kuptim.

Drama rritet tek rreshti “një dashnore që e pata”! Për herë të parë shohim një ditë të bardhe në jetën e tij, e ndërsa gëzohemi edhe trembemi. Pse thotë “që e kisha”? Ça të ka ngjarë vallë? Dhe mendojmë për dashurinë e Hamletit, për tragjedinë e Romeos, për ato dashuri që ka kanë njomur sa e sa sy beqareshash. Poeti nuk na kursen, na sulmon me vargun e fundit kur na servir fatin e vajzës. Por nëse dhimbja e Hamletit e Romeos ishte fisnike, dhimbja e tij është banale dhe e kemi të vështirë që të identifikohemi me autorin. Ai është i qartë, na kërkon një pozicion politik: ose jeni me mua, ose jeni me makinën e mutit: nuk ka rrugë të mesme në këtë mes.

Siç ndodh shpesh, të gjithë duan që të marrin meritat e kësaj kryevepre. Ja Tirana që e kërkon sepse, helbete, është kryeqytet e ka Istitutin. Ja aty Vlora që nuk pranon teori përveç asaj të cilës poeti është vlonjate. Kush e di, ndoshta përtej krenarisë poetike, këtu fshihet edhe një strategji turistike: mijëra veta viti për vit vizitojnë rrënojat e Trojës, kërkojnë varrin e Homerit apo vizitojnë atë të Edgar Allan Poe. A është e tepruar të mendojmë edhe një turizëm poetik bazuar mbi autorin e kësaj poezie? Hollandez, danez, gjermon, amerikan që vijnë në Shqipëri për të kërkuar shtëpinë ku ka banuar “Gabeli i Istitutit”, që vizitojnë “Komunalen” dhe që bëjnë fotografi pranë makinës së mutit. Ëndërr apo utopi?

Megjithëse versionet ndryshojnë, disa gjëra janë të sigurta. Në një version psh, këndohet “një dashnore qorre që e pata”. Kështu edhe incidenti merr një kuptim të qartë. Në një version tjetër makina shfaros pesë e gjashtë dashnore, diku tjetër shkruhet

     S’kam mendjen e Ajshtajnit ,
    s’kam lekët e hajdutit,
    po dhe një dashnore që pata,
    ma shtypi makina e mutit.

Lexuesi, me siguri tashmë i emocionuar, mund ta vlerësojë vetë ndryshim midis dy versioneve. Unë nënvizoj vetëm atë “dhe” te rreshti i tretë. “Dhe” një dashnore na tregon qartë që ajo ishte e vetmja rreze dielli në jetën e tij.

Nuk i përkas krahut ekstremist që mendon se “Makina e mutit” është e të njëjtin nivel me vepra  si “Ajkuna qan Omerin” apo “Shokë më bini longarë”.  Nuk ka dyshim ama, që lidhja midis makinave dhe tallavasë lind këtu, dhe në vite transformohet duke mbajtur tre element konstante: poeti, dashnorja, makina. Por ndryshimi, mbi të cilin do duhen studime antropologjike urgjente, është që me kalimin e kohës makina bëhet aleat dhe përdoret për të kapur dashnore të tjera, të cilat ama mund të jenë edhe kundër. Por fati i tij vazhdon të ngelet mizor, sepse në momentin kur zotëron armikun e vjetër, makinën, zbulon që ka humbur dashnoren, a thua se s’duhet të ketë kurrë një ditë të bardhë në jetën e tij. Kujtojmë këtu“sa më bëhet qejfi/ prishe mercedezin”  apo “me alfaromeo të buzëqesha”. Nën këtë këndvështrim “Makina e mutit” është zanafilla profetike dhe pasardhëse e denjë e të gjithë rrymës poet-makinë-dashnore.

Por lexuesi i vëmendshëm s’mund të mos mendojë për rrymën ludistë, të cilës padyshim edhe kjo poezi i përket. Një konfirmim të tërthortë e gjejmë në versionin tjetër ku “makina” bëhet “karrocë” dhe kënga vazhdon me ankim kundrejt saj. Me kalimin e viteve populli mund ta ketë përditësuar për ta bërë më aktuale duke kaluar nga karroca në makinë. E të gjithë falënderojmë që ka përcjellë deri te ne kryevepra të tilla.

Filed under: Letërsi Tagged: gabel i istitutit, këngë popullore, poezi, rrapa shtrapa

The Shining

melancholia, lars von trier

Nga: Arti Lushi

Sintaksa e syrit.
Frymëmarrje dhe frymëngjizje.
Nga ana tjetër e dritares dëshmoj ngritjen e embël të pluhurit.
Dhe mendimi i lig që iku jeta, ashtu si dashuria.

Radioja, bustina e sheqerit, getat e zeza, fatura elektronike…
Dhe befas, aromë portokajsh.
Velëse. Dëshpëruese.
Gjithë kjo urgjencë poetike
Për ta futur universin brenda vetes,
Ose ta lejosh të kalojë përmes teje, së paku.

Je mijëra kilometra larg të qenët i dobishëm
Për gjithë këta shpirtra racionalë e të vjetër.
Aromë portokajsh.
Velëse. Dëshpëruese
Dhe befas ndjen gjethet e vjeshtës të cikin
Katin e parafundit të nënndërgjegjes
Dhe ndihesh 20 vite më i shëndoshë.

Por jo. Jeta është e mirë në fund të fundit.
Bën mirë të jetë.

“Çfarë ke?”, – më pyet kolegu.
Qenkam zbehur, me sa duket.
“E di që qentë e prerive flenë ditën?”
ndërroj temë në çast,
veç për të mos u shkrehur në lot.

Filed under: Lart & Poshtë, Letërsi Tagged: Arti Lushi, poezi, poezi ne shqip, shqip.autore te rinj

Lajmëtari i Jazzit

(Ese e Haruki Murakamit mbi marrëdhënien mes muzikës dhe letërsisë. Publikuar tek New York Times, më 8 Korrik 2007)

shqipëroi Alfred Bushi

Nuk e kam pasur kurrë qëllim që të bëhesha shkrimtar – të paktën jo deri sa u bëra 29 vjeç. Kjo është e vërteta.

Lexoja shumë që kur isha i vogël, dhe përfshihesha aq shumë  në botën e romaneve dhe novelave që lexoja saqë do tregohesha gënjeshtar po të thoja se nuk jam ndjerë sikur isha unë që po i shkruaja. Por kurrë nuk kam menduar se kisha talent për të shkruajtur. Në adoleshencë  pelqeja shkrimtare si Dostojevski, Kafka dhe Balzaku dhe nuk e  imagjinoja dot se mund të shkruaja diçka, e cila të krahasohej me çfarë ata kishin shkruar. Për rrjedhojë, në moshë të re, hoqa dorë nga çdo mundësi për të shkruar. Dëshiroja të vazhdoja të lexoja libra për hobby, e kështu vendosa të kërkoj ndonjë mënyre tjetër për të jetuar.

Fusha profesionale me të cilën vendosa te merresha ishte muzika. Punova shumë, kurseva para, shumicën ua mora borxh miqve dhe njerëzve të afërt dhe sapo lashë universitetin hapa një lokal të vogël Jazz-i ne Tokyo. Shërbenim kafe gjatë  ditës dhe pije të ndryshme në darkë. Shërbenim edhe gjëra të thjeshta për të ngrënë. Gjatë gjithë kohës vinim muzikë të regjistruar ndërsa në fundjavë ftonim të luanin live muzikantë të rinj jazz-i. E gjithë kjo zgjati për shtatë vjet. Pse?  Për një arsye të thjeshtë: kjo më jepte mundësinë të dëgjoja muzikë Jazz nga mëngjesi deri në mbrëmje.

Takimin tim të parë me Jazz-in e kam pasur në vitin 1964, kur isha 15 vjeç. Art Backley dhe Jazz Messengers në Janar të atij viti jepnin një shfaqje në Kobe dhe mua më bënë dhuratë një biletë. Kjo ishte vërtetë hera e parë që dëgjova Jazz dhe që nga ky çast mbeta i magjepsur prej tij. Isha si i shushatur. Grupi ishte i mrekullueshëm: Wayne Shorter-i në saks tenor, Freddie Hubbard-i në trombë, Curtis Fuller-i në trombonë dhe Art Blakey-i me stilin e tij solid dhe fantazioz në bateri. Mendoj se ky është një nga grupet më të mira të historisë së Jazz-it. Nuk kisha dëgjuar kurrë muzikë më magjepsëse dhe ndjehesha i tëri si i pushtuar prej saj.

Para një viti pata një drekë në Boston me pianistin panamian të muzikës jazz  Danilo Perez dhe kur i tregova këtë  histori ai nxori celularin dhe më pyeti, “ A do t’i flasësh Wayne-it, Haruki? “,

“ Sigurisht ” iu përgjigja duke kërkuar fjalët. Ndërkohë ai i telefonoi Wayne Shorter-it në Florida dhe ma kaloi mua. Thelbi i asaj çfarë i thashë ishte se nuk kisha dëgjuar kurrë muzikë më mahnitëse, as më parë dhe as më pas. Jeta është kaq e çuditshme, nuk e di kurrë se ç’do të ndodhë. Në këtë kohë isha 42 vjeç, duke shkruar novella, jetoja në Boston dhe flisja me Ëayne Shorter-in në celular.  Nuk e kisha imagjinuar kurrë që të ndodhte diçka e tillë.

Kur bëra 29 vjeç, krejt papritur dhe pa menduar, pata një ndjesi sikur doja të shkruaja një novelë – dhe mund t’ia dilja mbanë. Sigurisht, nuk mund të shkruaja diçka e cila të krahasohej me veprën e Dostojevskit apo Balzakut, por i thashë vetes se kjo nuk ishte e rëndësishme. Nuk duhej të bëhesha një gjigand i letërsisë.  Për më tepër nuk ia kisha idenë se si shkruhej një novelë dhe as mbi çfarë mund të shkruaja. Nuk kisha absolutisht asnjë lloj eksperience dhe asnjë stil të para përgatitur në dispozicion. Nuk njihja askënd që të më mësonte si të shkruaja dhe nuk kisha as miq me të cilët të flisja mbi letërsinë. Mendimi i vetëm që kisha në ato çaste ishte se sa e mrekullueshme do kishte qenë sikur të mund të shkruaja ashtu siç luaj në instrumenta.

Kur isha fëmijë luaja në piano, lexoja muzikë mjaftueshem sa për të luajtur një melodi të thjesht, por nuk zotëroja teknikën  e nevojshme për t’u bërë muzikant profesionist.

Në brendësi të kokës sime shpesh kisha ndjesinë, në formë mendimi, sikur muzika ime vërdallisej rreth e përqark në formë vorbulle si një valë deti e lartë dhe e dendur. Pyesja veten nëse do të ishte e mundur ta shndërroja këtë muzike në shkrim. Në këtë mënyre lindi stili im.

Ashtu si në muzikë dhe në të shkruar gjëja më e rëndësishme është ritmi. Stilit tënd i nevojitet një ritëm i mirë, natyror dhe constant, ndryshe njerëzit nuk të lexojnë më . Unë e mësova rëndësinë e ritmit prej muzikës – kryesisht prej muzikës Jazz. Pas ritmit vjen melodia – e cila, në letërsi, do të thotë vendosja e duhur e fjalëve në mënyre të atillë që të përputhen me ritmin. Nëse mënyra se si fjalet përputhen me ritmin është e butë (smooth) dhe e këndshme, atëhere nuk të nevojitet tjetër gjë. Tjetër element i rëndësishem është harmonia – tingujt e brendshëm, të përjetshëm që mbështesin fjalët. Më pas vjen elementi që më pëlqen më tepër: improvizimi i lirë (free improvisation). Kështu, përmes  disa kanaleve të veçanta, historia buron lirshëm nga brendësia . E vetmja gjë që duhet të bëj është t’i bashkangjitem rrjedhës. Më në fund vjen dhe ajo që mund ta quajmë pjesa më e rëndësishme: lartësimi i eksperiencës tënde pas mbarimit të veprës – mbarimit të performancës, dhe ndjesia së ia ke dalë mbanë me sukses të arrish në një hapësirë të re dhe kuptimplotë. E nëse gjithçka shkon mirë, këtë ndjesi lartësimi duhet ta ndash me lexuesit e tu (audiencen tënde).  Ky është kulmimi i mrekullueshëm i cili nuk mund të arrihet në asnjë mënyre tjetër.

Praktikisht çdo gjë që di mbi të shkruajturit, e kam mësuar nga muzika. Mund të tingëllojë paradoksale e thënë në këtë mënyrë por sikur të mos kisha qenë kaq i obsesionuar nga muzika mund të mos isha bërë shkrimtar. Edhe tani, gati 30 vjet me vonë, vazhdoj të mësoj shumë mbi të shkruajturit duke dëgjuar muzikë të mirë. Stili im është thellësisht i influencuar nga ripërsëritja e riff-eve të shkujdesura të Charlie Parker-it, ashtu dhe nga rrjedhshmëria elegante e prozës së F.Scott Fitzgerald-it. Ndërkohë vazhdoj të marr si model letrar cilësinë e vazhdimësisë së vetëpërtëritjes që mbart muzika e Miles Davis-it.

Një nga pianistët e mi jazz më të preferuar  i të gjitha kohërave është Thelonious Monk. Një here, kur dikush e pyeti se si arrinte të nxirrte tinguj aq të veçantë, Monk-u u ul në piano dhe tha: “Nuk mund të ketë asnjë notë të re. Kur hedh sytë mbi tastierë, vëren se të gjitha notat gjenden aty tashmë. Por nëse e ke fjalën thjesht për një notë atëhere ajo do të tingëllojë ndryshe. Duhet  të zgjedhësh notat të cilat vërtet kërkon ! “

I risjell shpesh në mendje këto fjalë ndërsa jam duke shkruajtur dhe i them vetes, “ Është e vërtetë. Nuk ka fjalë të reja. Detyra jonë është t’u japim kuptime të reja dhe ngjyrime të veçanta fjalëve të zakonshme.”  Një mendim i tillë më duket bindes. Kjo do të thotë se përpara nesh shtrihen hapësira të pafundme dhe të panjohura, territore pjellore që presin të kultivohen prej nesh.

Filed under: Ata që na kanë shpëtuar jetën, Lart & Poshtë, Letërsi Tagged: alfred bushi, haruki murakami, jazz messenger, perkthim, shqip

5 albume të çuditshme për çuna si puna jonë.

Old-Music-Disk-485x728

Shpesh kam qejf ta etiketoj veten si njeri që dëgjon muzikë të vjetër dhe po të hedhësh një sy tek albumet që kam në playlistat që degjoj më shpesh do shofësh që nuk e kam gabim. Megjithatë nuk mendoj se muzika është si vera, ajo nuk behet e më e mirë kur vjetërohet, nuk fermentohet dhe as nuk i rritet vlera.

Bref, po shkruaj sot për të të treguar për 5 albume të çudiçme që kam nëpër playlista, them të çudiçme se, dreqi ta hajë, kur i luan këngët random dhe, kur kalon nga Buddy Guy te Jay-Z është e çudiçme!

5)  Jay-Z – Blueprint (2001)
Hip-hop muzikal, bazat e këngëve janë melodike dhe shumë interesante. S’është albumi tipik hip-hop me tekste bidon, janë bidonë melodikë. Ajo që më tërheq kryesisht te ky album është energjia dhe çiltërsia e fillim-karrierës të Jay-Z. Gjithashtu ka disa këngë që janë ngjitëse : Renegade dhe Ain’t no love in the heart of the city (po po, ajo!).

4) Depeche Mode – Best Of
Këtu, Eroldi fliste për Personal Jesus (pavarsisht se ishte versioni Cash). Kënga është pasaporta e kesaj përmbledhje të punëve më të mira të Depeche Mode, një best of i vërtetë i një karriere disadhjetravjeçare.
Në të vërtetë arsyeja kryesore pse unë e shkarkova këtë album është se muzika e DM më kujton kolonat zanore të lojërave kompjuterike të viteve 2000, kryesisht njërën që kisha veçanërisht përzemër : Wipeout.

3) Manu Chao – La Radiolina
Cilësuar si një nga albumet më të mirë i autorit. Shumë i plotë përsa i përket tematikave (politike, sportive, sociale, personale) dhe gjuheve (këngë në anglisht, frengjisht, spanjisht, italisht).
Tjetër arsye për të dëgjuar La Radiolina është aftësia e Manu Chao për të ricikluar harmonitë e këngëve duke përforcuar gjurmën e tij muzikore personale. Chao duket përtac por në fakt për mua është një i zë-çjerrë e i palodhur i muzikës, fiks siç i kam qejf unë.

2) Daft Punk – Random Access Memories
Asnjëherë nuk kam qënë çun klubesh nate dhe nuk do ndryshoj sot, por ky album me vendosi me shpatulla pas murit. Gjithmonë jam pasur një cep syri për Dafy Punk dhe zakonisht për muzikën elitare elektronike por ky album më la me gojë hapur.
Me shaka (po jo dhe aq) mendoj që çdo këngë është e mirë, perfekte në stilin e saj, babaxhane në rastin e Giorgio by Moroder, emocionale në rastin e Touch, rinore si Get Lucky apo nostalgjike si Instant Crush.
Përfundimisht Random Access Memories e konsideroj si një Bordeaux në kantinën e albumeve electro.

1) Gotan Project – La Revancha Del Tango
Për këtë album kam llafosur njëherë këtu, asgjë nuk heq nga ç’kam thënë. Por mbas x vitesh dhe y albumesh të firmosura Gotan Project vazhdoj të preferoj veçanërisht La revancha del tango.
Gotan/Tango vazhdon të jetë (bashkë me Roma/amor) anagrama ime e preferuar.

Kështu kalohet nga Buddy Guy te Jay-z, duke të rënë rruga nga Epoca, Giorgio by Moroder, Me llaman calle, Personal Jesus. Kështu The thrill will never be gone!

P.S. Po, e di, u bë shumë kohë, po, do shkruaj prap shum’ shpejt!

Filed under: Ata që na kanë shpëtuar jetën, Muzikë, Top 5

Arti si tepri.

Interviste me  Toni Negrin e vitit 1988

Përktheu: Alfred Bushi

Gian Marco Montesano: A ekziston ende sot mundësia për ta përcaktuar artin në ndonjë menyrë objektive? Dallim, funksion, tepri, me pak fjalë, çfarë është arti?

Toni Negri: Kam menduar gjithmonë se arti është prodhim, prodhim qenieje. Kur riorganizon lëndët përreth një pritjeje, pritje e diçkaje të hapur, arti shfaqet si ndodhi e papritur dhe e re. Në këtë kuptim, arti nuk është një dallim ( differenza), por tepri.

GMM:  “Sistemi i artit” në ditët e sotme duket se pasqyron  më tepër tregun sesa normat etike.

T.N : Nëse  arti nuk është dallim por tepri, nuk ka të bëjë aspak me tregun. Fenomeni artistik kalon përmes tregut ashtu siç kalon përmes shoqërise dhe nuk behet fjale për faktin se  tregu është I parëndësishem nëse është një forme e të shprehurit të marrdhenieve njerëzore: në fakt, nëse është e vërtet që risia nuk mund të reduktohet në të tëren, është po aq e vërtet që e tëra duhet të përballet me këtë risi. Brënda kësaj situate vepron një paradoks kreativ. Arti është një raport: shoqëria ndryshon dhe e vërteta qëndron gjithnjë e njejtë: kjo  pandryshueshmëri I jep mundesinë një fakti artistik që të marrë cilesimin e diçkaje të re. Ne e ndjejme të bukuren si të vertet dhe të re, e në të njejtën kohe e ndjejme si universale. Por është kjo vecanti e ripërseritur e universales që na habit. Postmodernja, si gjendje e përgjithshme dhe jo si stil artistik, duhet të rivlerësohet si nje shfuqizim drejtë grades zero në qarkullimin e kuptimeve shoqërore, që shpie drejtë dhimbjes me të madhe, drejtë parëndësishmërise më të madhe të ekzistences. Është në këtë pikë që problemi i të vertetës dhe  I të bukurës artistike  vihet si mundesi  thyerje (çarjeje), si moment shkrirjeje mes dhimbjes dhe fuqisë së qenies.

GMM: Gjendja e post- modernitetit , gati dramatike , e cila del në pah nga mendimi juaj është larg nga imazhi i postmodernes i shfaqur nga sistemi I artit , ku përvoja individuale është e çdramatizuar dhe përvoja  e veçantisë mbetet e  shurdhër ndaj perceptimit të dhimbjes .

TN : Përkthyer në termat e traditës marksiste , Postmodernizmi është epoka e përfshirjes reale : shoqëria është bërë faktor i prodhimit kapitalist , kështuqë të gjitha elementet janë të ndërkëmbyeshëm për sa u përket funksioneve  të vlerësimit . Pikërisht  kjo ndërkëmbyeshmëri duket se ” çdramatizon ” eksperiencen e veçantisë . Postmoderne për mua  do të thotë dhe një lloj Romanticizmi i shekullit XX për sa I përket shterrjes se vlerave të një shoqërie kapitaliste progresiste. Kjo, megjithatë , në terma ekonomikë ( përfshirje reale ) dhe socio – kulturore (shterrje e fuqise së të shprehurit në të dy kulturat e kapitalit , borgjeze dhe socialiste ) , fsheh dimensione të reja që kanë të bëjnë me shoqërinë e komunikimit . Por diçka e tmerrshme duket sikur e fshinë ngjashmërinë midis këtij shekulli dhe Romanticizmit që shprehet në art . Në Romanticizem arti ishte rruga shkurt e se vërtet , ndersa sot rrugët nuk të çojnë drejtë së vërtetës , por drejtë një labirinti të vazhdueshëm . Megjithatë , dhe në këtë mbetem marksist , besoj se ne nuk duhet ta bëjmë krizen një sëmundje kronike : njerëzimi  I ve vetes vetëm probleme që mund të zgjidhe ;  problemi në vetëvete shtë një dimension , një tension . Përse , për shembull , një situatë e nderlikuar ,pra e pasur me mundësi , perceptohet si e pazgjidhshme dhe përcaktushmërija e saj , pra kompleksiteti  , përdoret  kundër prodhimit të se vërtetës ? Nga ky këndvështrim , lindja e nje individualiteti të pasuruar nga marrëdhëniet që zhvillohen përreth tij është tashmë element I nje eticiteti të ri . Por ne mbetemi të erresuar  nga hipokrizia e zakonshme ideologjike që e bën kompleksitetin  një burg . Një gjykim mbi artin e kësaj të tashmeje të shterrur , por edhe  kesaj të tashmeje që krijon , nuk ka kuptim në qoftë se nuk e ndjen nevojën e dyfishtë për të bërë  të ndërgjegjshëm kalimet e krizës dhe në kerkimin e paraprirjes ( ose parandalimit te krizes)  .

GMM:  Në këtë pike lind pyetja e aktualitetit dhe e inaktualitetit të artit .

TN : Pikerisht inaktualiteti , në atë masë që të bën të kalosh nëpër tragjedinë e mosrealizimit, imponon qenien . Ne pyesim veten se çfarë do jetë arti sepse ne pyesim veten se çfarë do të bëhet me botën pasi aftësia jonë për të parashikuar Historinë mbi ritmet e zhvillimit lineare është e pamjaftueshme. Ritmi  lineare I ndërtimit të botës është bllokuar në një situatë të tmerrshme  sepse  na ka cuar afer shkatërrimit të vetë botës  , por e jashtëzakonshme sepse ka çuar drejtë fundit paradigmën e zhvillimit  teknologjik që njihnim që nga fillimi I proçesit të industrializimit , duke na lënë jetimë në këtë

shekull të mallkuar . Shekull aq inaktual sa ka qenë gjysem ripërseritje e shekullit të XIX dhe gjysma tjetër diçka  që nuk e dimë akoma çfarë mund të jetë. Arti , për shembull , e ka shfaqur gjithmonë veten si e kundërta e banalizimit , ndersa në ditët e sotme shfaqet në forme ripërsëritjeje . Megjithatë , caste përballjeje  ekzistojnë ende : ka në fakt prej atyre që nderhyjnë në treg  si police apo priftërinje të disa modeleve të se bukures duke I shnderruar në modele manieristike dhe banale.

Ja  armiku , dhe si rezultat ja lufta.

GMM : Luftë e cila themelon një diskurs të se vërtetës .

TN : Po , një diskurs i hapur ndaj nje tjetri që është ” demokratizimi i artit ” . Të bashkosh një term të diskredituar si demokracia me artin I cili , pavarësisht çdo gjëje , ka një dinjitet , na jep shume qartë idenë e gjendjes njerëzore . Kjo më bën të mendoj mbi ndryshimin e raportit me artin që kishin në burg djemtë, ku Flash Arti arrinte pa asnje problem . Unë u besoj këtyre miteve të vjetra të pararojes (avant-garde) të qarkullimit horizontal të bukurisë  dhe, mes masave që mbart një nisme revolucionare unë do  shikoja rikthimin në kolektivitet të mjedisit (UMWELT) artistik . Si një komponent I konsoliduar i një strukture të caktuar ontologjike të subjektit , arti është një formë e privilegjuar nëpërmejt të cilit duhet të  zhvillohet formimi i njeriut, I qytetarit dhe I shoqërise. Jemi në nje kontekst bashkepunimi ku ato që dikure ishin mallra tani behen përhere e me tepër funksione prodhuese, dhe riprodhimi behet riprodhim komuniteti. Në planin artistik, shprehja behet shprehje komuniteti.

Filed under: Lart & Poshtë Tagged: alfred bushi, arti si tepri, interviste 1988, perkthime ne shqip, perkthime nga italishtja, perkthyes te rinj, Toni Negri