Kënga e dashurisë e J. Alfred Prufrock

(prej T.S. Eliot).
Përktheu Kozi Nasi.

Ikim, at’her’ ti dhe unë,
kur mbrëmja t’shtrihet për qielli
si pacient gati për operim mbi tavolinë;
Ikim, atyre rrugëve gjysmë të shkreta,
caqeve që flasin me vehte netëve të parehat’ta
në hotele një-natëshe krejt t’lira;
restoranteve me tallash dhe guacka gocash* gjithandej
rrugë që vijojnë si diskutim acarues
me qëllim shkat’rrues
që të çon në një pyetje të papërballueshme…
Mos më pyet “cilën?�
Shkojmë e bëjmë vizitën!
Në dhomë femrat vijnë e shkojnë
e Mikelanxhelon mbajnë në gojë.
Mjegulla e verdhë që fërkon shpinën xhamave të dritares
tymi i verdhë që fërkon turinjtë xhamave të dritares
qosheve të mbrëmjes lëpiu gjuhën,
ndënji një copë herë mbi pellgjet rreth pusetave
la hirin e oxhaqeve t’i binte përmbi
rrëshqiti prej tarracës dhe u hodh befas
e meqë ish’ natë e butë tetori,
i ra shtëpisë një herë përqark dhe fjeti.
Dhe do ketë kohë, në fakt,
për tymin e verdhë që përvidhet rrugëve
duke fërkuar shpinën xhamave të dritareve;
Do t’ketë kohë, do t’ketë kohë
të rregullojë fytyrën për të takuar ato që takon dhe ti;
Do ketë kohë të vrasë dhe të krijojë
kohë për punë dhe ditë për duart
që ngrenë dhe ulin një pytje në pjatën tënde;
kohë për ty e kohë për mua
kohë për një qind pavendosmëri
kohë për një qind shikime e rishikime
para se të hahet buka e thekur e çaji të pihet .
Në dhomë femrat vijnë e shkojnë
e Mikelanxhelon mbajnë në gojë.
Dhe do të ketë kohë, në fakt
për t’menduar “a të guxoj?�, “a guxoj dot?�
Kohë për t’u kthyer mbrasht e për të zbritur shkallëve
me kokën pak tullace –
[do thonë: “po sa po i bien flokët!�]
Palltoja e mëngjesit, jaka që rri ngjitur poshtë mjekrrës
kollara e shtrenjtë, por modeste, fiksuar me një kapse të thjeshtë –
[do thonë: “po sa të holla i paska krahët dhe këmbët!�]
A guxoj dot
ta trazoj universin?
Ka kohë brenda minutit
për vendime dhe rivendime që vetë minuti do t’i zhbëjë.
I njoh të gjithë tashmë, i njoh të gjithë;
njoh mbrëmjet, mëngjeset, pasditet,
matur kam jetën me lugë kafeje;
Njoh zërat që vdesin me rënien vdekëse
nën tingujt e muzikës prej larg, një dhome tjetër.
A ta mendoj fakt të kryer?
I njoh sytë tashmë, i njoh të gjithë –
sy që të fiksojnë brenda një ideje të caktuar
dhe kur jam ashtu i ngujuar, i rrethuar,
kur përpëlitem i mbërthyer me shpatulla për muri
a t’ia nis
t’u tregoj për kotësitë e jetës sime?
A ta mendoj fakt të kryer?
I njoh krahët tashmë, i njoh të gjithë –
krahë me byzylykë, të bardhë, qose
[por që nën dritë llampe, i dallojnë qimet kafe të çel’ta!]
A thua është parfumi i ndonjërës
që më bën të dal kësisoj nga tema?
Krahë që shtrihen një tryeze, a mbështillen një shalli.
A ta marr fakt të kryer sërish?
Prej nga t’ia nis?
A të them që kam qenë muzgut, rrugëve të ngushta
dhe kam parë tymin prej llullave
të meshkujve t’vetmuar mëngë përvjelur, parvazesh mbështetur?
Më mirë të kisha qenë gaforre e vjetër,
e turravrap të endesha përfund detesh të heshtur.
Dhe pasditja, dhe mbrëmja flenë në paqe
përkëdhelur prej gishtash të gjatë,
fjetur…lodhur…a gjasme,
shtrirë k’tu përdhe, ngjitur teje dhe meje.
A mos duhet që pas çajit, të ëmblave dhe pijeve freskuese
ta ndez pak muhabetin?
Por edhe pse kam qarë e agjëruar, qarë dhe lutur,
edhe pse kam parë kokën time (paksa qerose) në pjatancë të ma servirin
nuk jam aspak profet – dhe s’ka problem,
kam parë madhështinë time të fekset
kam parë vdekjen t’më mbajë pallton, atleten
me pak fjalë, ia pata frikën.
A do të kish’ vlerë, në fund të fundit;
pas kupave, reçelit, çajit,
porcelanit, një bisede për ty dhe mua;
a do t’ia kish’ vlejtur
ta kisha kafshuar shqetsimin me buzëqeshje
ta kisha shtrydhur botën sa një top
e t’i gjuaja pyetjes së papërballueshme
e të thoja: “Unë jam Lazarusi, i ngjallur prej vdekjes,
vij t’ju rrëfej dhe do t’ju rrëfej!�;
kur ajo , duke rehatuar jastëkun poshtë kokës
të thotë: “jemi keqkuptuar,
unë s’kisha k’të ndër mend!�
Ç’vlerë do të kish, tek e fundit,
ç’vlerë sado pak do të kish,
përtej perëndimeve, portave t’oborrëve, rrugëve t’spërkatura,
përtej romanëve, kupave t’ çajit, fundeve që dyshemeve tërhiqen zvarrë –
e tjerë, e tjerë e tjerë? –
E kam të pamundur ta shpreh ç’ka dua të them!
Por sikur një llampë magjike,
të m’i shtrinte nervat një sipërfaqeje të sheshtë, për t’më qet’suar,
a do të kish më vlerë
nëse ajo,
duke rehatuar jastëkun, apo duke larguar shallin,
duke u kthyer nga dritarja të thosh’:
“Jemi keqkuptuar,
ç’kisha ndërmend, s’është fare kjo!�
Jo! Unë nuk jam Princi Hamlet, e as duhet të kisha qenë;
jam një shërbëtor present, dhe kjo mjafton
të shtyj ngjarjen, të hap një akt a dy,
ta këshilloj princin, thjesht si ndihmës, natyrisht
pak ndryshe, por i gatshëm gjithsesi,
i mirësjellshëm, i kujdesshëm dhe preçiz
me fjalë të mëdha, por pak si i metë
ndonjëherë, madje pothuaj qesharak –
pothuaj, ndonjëherë, Kllauni vetë.
Po plakem…po plakem…
do më duhet të përthyej këmbët e pantallonave
thua t’i kreh flokët me shteg mbrapa? Të guxoj të ha një pjeshkë?
Do vesh pantallona të bardha fanellate dhe do eci buzë detit,
i kam dëgjuar sirenat, t’i këndojnë njëra tjetrës, a di?!
S’besoj që do më këndojnë mua gjithsesi!
I kam parë si lundrojnë valëve drejt detit
e si krehin thinjat me ato që kthehen bregut
kur era ujin fryn herë bardh’, herë zi.
U bë ca që rrimë skutave të detit
ku femrat vënë kanë kurora algash të kuqe e të kafta
deri kur zërat të na zgjojnë dhe mbytemi…
*guacka gocash = oyster shells (oyster = gocë deti)

Poezi për Merilin Monro

Marilyn Monroe: il 5 agosto 1962 ci lasciava l'eterna diva con l'anima in fiamme - Ecco le sue poesie più belle

Nga: Pier Paolo Pasolini
Marrë nga dokumentari “La Rabbia�, (1963). Regjia dhe skenari Pier Paolo Pasolini.
Përktheu: Renato Kalemi

Prej së lashtës botë dhe asaj që do të vijë
kish mbetur veç bukuria, dhe ti,
e gjora motërze,
ajo që vrapon pas vëllezërve më të rritur,
dhe qesh e qan me ta, për t’i imituar,
ti motërze më e vogël,
atë bukuri e zotëroje me përulësi,
dhe shpirti yt bijë njerëzish të vegjël,
nuk e diti kurrë se e kishte,
sepse përndryshe nuk do të kish qenë bukuri.

Bota ta mësoi,
kështu bukuria jote u bë e saj.
Prej të lashtës botë të frikshme dhe asaj që do të vijë
kish mbetur veç bukuria, dhe ti
e mbarte pas vetes si një buzëqeshje e bindur.
Bindja kërkon shumë lot të gëlltitur,
t’u jepesh të tjerëve, plot vështrime të gëzuara
që lypin mëshirën e tyre! Kështu
humbe bukurinë tënde.
U fanit si një pluhur i artë.
Prej të lashtës botë budallaqe
dhe të egrës botë që do të vijë
kish mbetur një bukuri që nuk kishte turp
t’u drejtohej gjinjve prej motërze,
të voglit bel kaq lehtësisht lakuriq.
Dhe për këtë ishte bukuri, të njëjtën
që kanë edhe vajzat e ëmbla të botës tënde…
bijat e tregtarëve
fituese në konkurset e Majamit ose Londrës.

U fanit si një pëllumb i artë.

Bota ta mësoi,
e kështu bukuria jote nuk ish më bukuri.
Por ti vijoje të ishe fëmijë,
budallaqe si lashtësia, mizore si e ardhmja,
e mes teje dhe bukurisë tënde të zotëruar nga Pushteti
u fut i gjithë budallallëku dhe mizoria e së tashmes.
E mbaje gjithnjë me vete si një buzëqeshje mes lotëve,
e paturpshme në pasivitet, e turpshme në bindje.

U fanit si një pëllumb i bardhë i artë.

Bukuria jote e mbijetuar prej botës së lashtë,
e kërkuar nga bota e së ardhmes, e zotëruar
prej botës së tashme, u kthye në një të keqe vrasëse.
Tani vëllezërit e rritur, më në fund, kthejnë kryet,
i ndalin për një çast lojërat e tyre të mallkuara,
dalin prej shpërqendrimit të tyre të pashtershëm,
dhe pyesin veten: “A është e mundur që Merilin,
e vogla Merilin, na rrëfeu udhën?�

Tani je ti,
ajo që s’vlen asgjë, e gjora, me buzëqeshjen saj,
je e para përtej dyerve të botës
së braktisur në fatin e saj të vdekjes.

Regjisorë “Beatâ€�…

5559487913_b1ac3be825_z

Nga: Lediona Kasapi

Autorët e “beat generatin�, të njohur gjerësisht për stilin e tyre unik jo vetëm në të shkruar, por edhe në të jetuar, kanë inspiruar shumë krijues të mëvonshëm. Shthurje, halucinogjene dhe dije. Tre gjëra që rrallë herë qëndrojnë bashkë  në të njëjtën “bashkësi�.

Po përmend tre filma. “Naked Lunch�  nga David Cronenberg, i 1991. “HOWL� nga Rob Epstein dhe Jeffrey Friedman i 2010. Dhe “On the Road� nga Walter Salles i 2011.

“Naked Lunch� dhe “HOWL� menjëherë e spostojnë mënjanë “On the Road�. Ka dicka që nuk të bind tek ky film. Sikur ju jepet rëndësi e tepruar disa momenteve kalimtare në libër dhe nuk përqëndrohet tek thelbi, tek ajo qe realisht la gjurmë të thella në krijimtarinë e Jack Kerouac. I ka disa momente të mira edhe ky film. E kam fjalën për ato fragmentet muzikore që shpërthejnë herë pas here mes monotonisë së përgjithshme të filmit.

“HOWL� është unik në llojin e vet. Eksperimental, sepse përfshin disa lloje teknikash. Dhe i shkon për shtat më së miri vetë Ginsberg-ut. I hallakatur. Me ngjyra. Me vizatime. I ndjerë. I thellë (që cke me atë punë). Sec kam një lloj përshtypjeje sikur edhe vetë Allen Ginsberg do ta kishte pëlqyer (po të ishte gjallë, kuptohet).

“Naked Lunchâ€�…ah, “Naked Lunchâ€�. Horror demek. (WTF???!!!). Nëse teknikat e përdorura i japin lezet “HOWLâ€�, në rastin e “Naked Lunchâ€� i gjithë kompozimi i filmit është mrekullisht i cuditshëm.

Bazuar në novelën me të njëjtin titull të William S. Burroughs, është më shumë një krijim unik i Cronenberg për William S. Burroughs. Për atë burrin që njihet si Old Bull Lee në romanin e Kerouac. Që të gjithë këta të tjerët i uleshin në gjunjë. Që kishte shëtitur botën. Që kishte varësi nga lloj-lloj drogërash. Që kishte lexuar gjithcka të lexueshme. Që e kishtë shtyrë jetën duke mësuar të tjerët. Që të gjitha këto i kishte bërë jo për shkak të nevojës, por sepse donte. Dhe që kalon thuajse pa u vënë re në filmin e Salles (arsyeja më e fortë pse nuk më bind ai film).

Një kompozim i hatashëm që ndërthur bukur fragmente nga novela me fragmente jetësore të William S. Burroughs dhe me monstra të nxjerra direkt nga fantazia e pasur e David Cronenberg. Shoqëruar nga një interpretim i shkëlqyer i Peter Weller.

Sipas meje “Naked Lunchâ€� është on the top. Por kurdoherë mund ta ndajë fare mirë vendin e parë me “HOWLâ€�. Sa për “On the Roadâ€�…ncuq.

Mbi rrymë

melancholia, lars von trier

Foto e marrë nga “Antichrist (2009)”, Lars Von Trier.

Nga: Arti Lushi

Ndërmjet, por edhe përtej dy besëtytnive të përjetshme,
dashurisë dhe vdekjes,
buzëqeshja e një shtjelle uji
ia ndryshon rrjedhën profecisë së vetëpërmbushjes,
madje, si ta them,
e ndrydh atë me një tjetër imazh joshqisor;
Shpërthim, pak a shumë si në çastin e krijimit te universit
kur mendja dhe shpirti i Hyut u puqen ne një pikë.

Një çik më poshtë,
mbi rrymë,
larva parandjen mall dhe krisje urnash.

Nëntor me diell e libra (mbi letërsi, Panair, ebook, Sufjani Stevens, Locke. )

Stend (by me)

Letërsi
Duke parë një film të ambientuar në vitet 1800, me shumë mundësi një nga 1800 versionet e Sherlock Holmes, më lindi pyetja që çdo person normal duhet t’i bëjë vetes në ato raste: këta ku dreqin e merrnin akullin që vënë në whiskey në ato vite?

Zbulon, pra, që paska pasur një industri të zhvilluar, sidomos në Amerikë. Merrnin blloqe të mëdhenj akulli, i transportonin me anije dhe e shisnin. Natyrisht që humbja ishte shumë e madhe sepse një pjesë e akullit shkrihej rrugës, por përsëri arrinin që të dilnin me fitim. Kur aty nga viti 1913 filluan të dalin në shitje frigoriferët e parë, këta njerëz kishin dy zgjidhje: ose mund të investonin në industrinë e re, ose ta sulmonin. Zgjodhën këtë të dytën: akullshitësit krijuan një shoqëri të quajtur “The Natural Ice Association of America” e cila filloi të lobonte fuqishëm kundër kësaj makinës së re që të prodhon akullin në shtëpi. Lajmëronin që akulli natyral është më i mirë, shkrihet më ngadalë, të bën më mirë etj etj. Natyrisht që humbën. Nuk e kuptuan, në atë moment, që nuk mund të ndalet e ardhmja.
Vë re të njëjtën gjë te disa botues e lexues në lidhje me ebook. Personalisht, që nga 2010, lexoj gati vetëm në ebook. Më lejon që të kem dhjetëra libra në Nook e të mos mbaj me vete një librari kur lëviz. Është praktik, është i bukur, është e ardhmja. Nuk e kërcënon librin. Të mendosh që do e shkatërrojë është si të mendosh që meqë është shpikur ashensori shkallët do dalin jashtë përdorimit. Por, kush do të vazhdojë të shikoj vetëm të kaluarën le ta bëjë. Me sa duket bashkiaku i Grenoble nuk është ndër këta njerëz. Së bashku me një shtëpi botuese që quhet Short Editions, ka bërë të mundur që të shtypen tregime ndërsa pritet autobuzi. Me sa kuptoj, shtyp te makina e biletave duke thënë sa minuta duhet të presësh e të nxjerr një tregim që lexohet kollaj në ato minuta.
Edhe për këtë, më pëlqen që panairi i këtij viti i dedikohet librit dixhital. Nuk e kam kuptuar akoma mirë se çfarë do fitojë lexuesi shqiptar, por kam kuptuar që Vodafone, partner i kësaj nismeje, do ketë shumë reklamë. Presim. Ndërkohë, mendoj që nuk do ishte ide e keqe sikur, meqë tema është libri dixhital, botuesit t’i nisin një kërkese dyqanit Amazon duke i sugjeruar që të fusi edhe gjuhen shqipe në katalogun e tyre. Për momentin nuk mund as të futen e as të blihen ebook në shqip në Amazon. Sa mundësi ka që kjo letër të niset? ‪#‎unëbesoj‬ ‪#‎meplisnëpanair‬
Për këtë nëndor, e kam bërë gati listën e librave të rinj që dua. Më janë dukur interesant e vlejnë për mua, nuk është e thënë të vlejnë edhe për ju. Nëse nuk dini ça të blini, ama, (pasi të keni blerë librat e mi, kuptohet, i gjeni te Botime Pegi, këtu gjeni një mendim të zotit Agim Baçi mbi librin e fundit “Dopio Gjashta” :)) hidhuni një sy. Janë
Enit Karafili Steiner – Tokëmjalta (@Botime Pegi)
Igli Piktor Marion & Fatmiroshe Xhemalaj – Balada e Kostantinit (Botime Filara )
Visar Zhiti – Antologjia e të vrarëve (Omska 1 )
Gabriele Kaci – Qyteti i breshkava (Botart)
Antologjia e Poezisë së Dangeros Method- (Albas)
Arben Imeri – Unë banoja në Tiranë (Toena)
Grigor Banushi – Mëria e Zanava (Fan Noli)
Muzikë
Sufjan Stevens është një ndër këngëtarët që kam më për zemër këto vite. Edhe për këtë nuk më falet që vetëm këtë javë arrita të dëgjoj mirë albumin e tij Carrie&Lowell që ka dalë në Mars. Këtu “Should have known better” një nga këngët më të bukura të një albumi që ka vetëm këng të bukura dhe që, mbi të gjitha, është album, domethënë, ka këngë që kanë një lidhje e që duhen dëgjuar njëra pas tjetrës për të kapur pasurinë totale.
Zakonisht në këto raste thuhet që tingulli e teksti është ai i Tim Buckley, Leonard Cohen, Elliott Smith apo Brian Eno, por Stevens është aq i veçantë e aq autentik saqë këto përcaktime nuk kanë edhe shumë kuptim. Për më mirë e për më shumë, dëgjojeni vetë.
Sinema
Me vonesë dy vjeçare, më në fund pashë edhe një film që më kishin këshilluar në 2013. Titullohet Locke, ka vetëm një aktor e aktori quhet Tom Hardy. Më qëllon të shikoj një film ku ka ide origjinale pak a shumë çdo pesë vjet. I parafundit ka qënë Being John Malkoviç, e i fundit është Locke. Është i ambientuar në një makinë që po shkon drejt spitalit, pse e si do e zbuloni vetë, trailer. Locke është një histori e bukur me një aktrim fantastik. Më pëlqen, mbi të gjitha, sepse është prova e diçkaje që mendoj prej vitesh: kur ke një histori të mirë, nuk ke nevojë as për efekte speciale e as për femra gjysëm ose komplet të zhveshura. Fuck Chicago.

Filed under: Lart & Poshtë Tagged: arben imeri, darien levani, enit karafili steiner, grigor banushi, igli marion, Panairi i Librit, sufjani stevens, Visar Zhiti

Shënime tetori

12112303_10153719471229421_1734156057939602288_n

Mbi tre breza Cohen, Brad Mehldau, Naim bej Frashërin dhe panairin e Frankfurtit.

Nga majtas djathtas Leonard Cohen, djali i tij Adam Cohen e nipi fëmija Cohen që kush e di se si quhet. Të dytin, këngëtar fantastik mbytur nga hija e të jatit mund ta dëgjoni këtu në një nga këngët që më pëlqejnë më shumë, të paktën intro e zhvillimi fillestar. Me kë ju ngjan?

Përsëri muzikë. Para pak ditësh, duke lëvizur kanalet e radios pa asnjë synim, gjej një piano jazz që më duket gati e magjishme. Zbuloj që është një pianist jazz që quhet Brad Mehldau. Ka një tingull e një prekje delikate në piano që nuk kisha hasur kurrë më parë, duket sikur po ecën mbi gjethe të vyshkura në fillim vjeshte dhe çdo hap krijon një tingull që, në një farë mënyre të pashpjegueshme është unik e perfekt. Këtu mund të dëgjoni një album të Brad Mehldau Trio ( që janë, përveç tij, Larry Grenadier në bass dhe Jeff Ballard – bateri) që quhet Where do you start i vitit 2012. Mua po më pëlqen shumë.

Letërsi

Ka ca shqiptarë të cilët i njohim të tërë dhe i kemi shok apo i kemi pasur deri në momentin kur na kanë parë seriozisht në sy dhe me krenari e bindje të plotë kanë thënë diçka të tipit “Shiko se edhe Napolon Bonaparti ishte shqiptar ë?”, apo “Shiko se Hitleri i çmonte shumë shqiptarët”.

Megjithëse shkenca ecën përditë me hapa të sigurt, akoma nuk ka arritur ta shpjegojë këtë fenomen. (Ju, që gjer në hënë kini shkuar, si vallë s’depërtoni dot deri në gjoksin tim?, pyet poeti). Unë, me këtë timen, kam menduar gjithmonë që janë pasoja të propagandës kombëtare që kemi pësuar gjatë pushtetit popollur. Pastaj, si rastërisht e si duke shfletur veprat e poetit tonë kombëtar, Naim bej Frashërit, hasa një poezi që quhet “Parajsa” (që, me sa kuptohet nga poezia, është Shqipëria) që nuk e kisha lexuar më para. Shikoni se çfarë shkruan Naim beu.

Aleksandr’i Math i ndjerë
Dhe shumë shokë të tjerë,
Q’ishinë me të të parë,
Qenë gjithë shqipëtarë.

Dhe, kuptohet, i kemi pasur vetëm ne,
Gjithë ç’qenë të mbëdhenjtë,
S’qen’ as grekrë as bullgarë,
Ishin burra shqipëtarë

Por jo vetëm,

Kostandin’i Math, q’i thonë,
Dh’ajy ish nga fara jonë.
Gjithë njerëzit e mbarë,
Thua, qenë shqipëtarë.

Shqipëria paska qenë vërtet parajsë, pa përtacë fare

Moskamja dhe varfëria
E të tjera të këqija?
Kurrë në Shqipëri s’ishin,
Mase dhe emërë s’kishin.
S’kish as kurva as kurvarë,
as të liq kish as kusarë,
Gjithëkush vetë punonte,
E njeri nukë përtonte;

Ne, vazhdon, kemi ndërtuar Greqinë, dhe këtu edhe mund të diskutohet se për çfarë luftonte Suli, po sidoqoftë një farë bazë historike e ka,

E kush e bëri Morenë?
Gjithë shqipëtarë qenë.
S’ish shqipëtar Marko Suli?
Xhavella e Miauli?
Bubulina e Kanari?
Shqipëtar bir shqipëtari.
Me armët të Shqipërisë
Iu hoth themeli Greqisë,

por, e kjo vështirë të diskutohet, paskemi nxjerrë në dritë edhe Italinë,

Gjithë njerëzit e dinë
Kush e bashkoi Italinë.
Cilët për vdekj’ e për kokë
Garibaldi kishte shokë?
Shqipëtar ishin të tërë,
Ata punë kanë bërë.

Po si ka mundësi që ne, që kemi nxjerrë në dritë Evropën, nuk kemi çliruar dot Shqipërinë? Edhe për këtë, me sa duket, Naim beu ka një përgjigje:

Shqipëtari ish i mirë,
Dhe kish emër të pavdirë.
Shqipëria shum’ e vlerë
Ish e madh’ e gjat’ e gjerë,
Se ahere s’ishin shqehtë,
As maxharëtë, as vllehtë,
Ishin gjithë shqipëtarë
Në atë kohët të parë,

Nuk e di nëse edhe ky është faji i shqehëve (kush janë shqehët njëherë, e di njeri?), i magjarëve apo i vllehve, por me sa na lajmëron ky shkrim nga Behar Gjoka , edhe këtë vit Shqipërisë nuk i gjendej gjurma te Panairi i Franfurtit, që është panairi letrar më i rëndësishëm në Evropë, asgjë më shumë. Dhe, gjëja më e veçantë, është fakti që marrin pjesë, më së shumti, botues, agjent letrarë dhe shpërndarës së librit. Është, me pak fjalë, vitrina me e denjë për të lajmëruar botën mbi çfarë po shkruhet në Shqipëri dhe për të kërkuar botues të huaj të interesuar për të përkthyer. Tani, dy janë mundësitë: ose vazhdojmë e themi që fuqitë e mëdha, natyrisht të paguara nga agjentët grekoserb nuk na e duan të mirën ndaj nuk e shikojnë fare letërsinë shqiptare, ose mund të themi që ne e vetëm ne nuk jemi të aftë që të përcjellim letërsinë tonë te të huajt. Zgjidhni e merrni. E mirë u dëgjofshim andej nga Nëntori.

Filed under: Lart & Poshtë Tagged: behar gjoka, brad mehldau trio, darien levani, Leonard Cohen, Letërsi, naim frashëri

Testament (Mitrush Kuteli)

DhimiterPasko

E dashur Efterpi,

Këtë letër, që është, ndofta, e fundit, desha të ta shkruaj me dorë, po nuk mund. Sot nuk e kam dorën të sigurtë, më dridhet. Ti s’je këtu. Ke shkuar me Pandin në Rrushkull për të parë Poliksenin dhe Atalantën. Të nxita më shumë unë. Nga brenga, nga malli. Jam vetëm në shtëpi. Doruntina ka shkuar të lozë me vajzat e Bajramit.

Mendjen e kam të turbullt nga pagjumësia, nga ëndrrat e këqia. Sikur më ndiqnin gjermanët, që të më varnin. Iknja me vrap, hynja në gropa e puse, dilnja prapë. Ata më ndiqnin. Ment më kapnin. Iknja përsëri. Në një çast u gjende edhe ti pranë meje. Dhe iknim. Pastaj u ndamë. Fundja u gjenda i ndjekur nga njerëzit tanë. Prapë gropa, puse, gremina. Sikur isha në Berat, nën Kala. Në një sterrë të Kalasë, pranë Kishës. Më tej, në Fier. Kisha shpëtuar nga ndjekjet dhe kërkonja ndonjë shtëpi për t’u fshehur.

Isha i zbathur, i zveshur. Dikush më thirri: “Qëndro, Dhimitri! Të zumë”. Më rrethuan, më zunë dhe po më shpinin të më vrisnin. Unë qeshnja. Kisha qef të më vrisnin… Dhe ja, u gjenda në burg. Shumë njerëz. Midis tyre Sofo Çomorra, që ka vdekur. Më shikonte me dhembje. “Si u bë kështu, o Pasko? Ç’ke bërë?” –“S’di”. –“Shiko këtu”. Dhe më dha ca shkresa të shkruara bukur: një akt akuzë dhe ca lidhje të tjera. Më quanin bejtexhi. Më thoshin se kisha bërë një vjershë për glyrën me rima italiane. Pashë Andrean. I ardhi keq. U vendos të më vrasin. Prapë u gëzova. –“Fundja, do vdes, thashë. Do të shpëtoj. Do çlodhem. Jeta ime ka qenë shumë e turbullt, e ngatërruar, e mirë dhe e keqe. Sa mirë që mbaroi”. Kur u ngrita, ti po bëheshe gati për në Rrushkull. Kokën e kisha, dhe e kam, të rëndë. Ti shkove më 7 e gjysmë. Pas 5 minutash ardhi Ilua i Sterjos e më solli lajmin: vdiq Thanas Cikuli… Sipas mendjes sime, shpëtoi. E kam zili. Vdekja është prehje e madhe, shkëputje nga dhembjet. Vërtet, edhe nga gazet, por në një kohë, kur njeriu është shumë i sëmurë, i mërzitur, vdekja është shpëtim: nga dhembjet fizike e shpirtërore. Që të dyja janë të rënda. Ti e di sa dhembje të tilla kam pasur në kohën e fundit. Njëra, që ti ma di, është se si pasojë e tyre nuk jam i zoti të punoj, të krioj, të paguaj bukën që më jep shteti për vete e për fëmijët. Unë s’kam qënë e s’dua të jem kurrë parazit. Po ç’të bëj, grua? S’mund. Kokën e kam të turbullt…..

Letrën e nisa për tjetër gjë: të të përsërit porositë e mija të fundit. Më fal se të mërzit. Unë t’i kam thënë kaq herë. Të kam helmuar jetën, sepse edhe mua ma kanë helmuar të tjerët. Dhe s’kam qënë i zoti ta mbaj helmin për vete, siç më takon. Ky qoftë i fundit që po të sjell.

Ne u bashkuam, rrojtmë, dhe bëmë fëmijë në vjete stuhie: burg, urbanizëm, hotel. Po atëhere kisha shëndet dhe i kapërxeva të gjitha. Tani, ti e di… I di ditët e netet e mija. Sëmundjet dhe brengat më brehnë, më hëngërn. Unë e shoh tani vdekjen si një lirim nga dhembjet. Nuk e dua, po nuk e largoj dot. E shoh se afrohet, më çik. Më vjen keq se do t’i le fëmijët të vegjël, pa krah, mbase në vobekësi të madhe, në pamundësi për t’u arritur synimeve. Pensioni im nuk do të mjaftojë. S’kam “vjete shërbimi”. Domosdo, 22 vjet jashtë. Edhe atje kam punuar sa jam shuar, por këtavjete pune nuk peshojnë për efekt pensioni. Fati im i keq, fati i tyre i keq. Ndofta, pas vdekjes, kur të pushojnë pasionet dhe urrejtjet, shteti ynë mund t’ju ndihmojë për hir të punës sime së kaluar: në gazetari dhe letërsi, që në moshë të njomë, dhe sidomos në fushën ekonomike. Një pjesë të shkrimeve të mija-shqip dhe rumanisht- janë aty, në Bibliotekën Kombëtare. Disa njerëz i dinë përpjekjet e mija kundër kapitalit italian, kundër grabitjeve gjermane. Kam punuar pa interes vetiak, bile kundër interesit vetiak. Nuk kam ndjekur kurrë pasurimin tim, sepse ky pasurim mund të bëhej vetëm me dy mjete: me vjedhje (ka njëmijë e një mënyra vjedhjeje dhe unë s’kam përdorur asnjërën) dhe me trathëti, duke u shërbyer të huajve për të grabitur vendin dhe duke marrë para për këtë shërbim. Zgjodha rrugën e kundërt: luftën kundër atyre që donin të grabisnin, atyre që grabisnin. Nuk i ndala dot të tëra, jo se s’desha, jo se kisha interes, po se s’munda. Kaq munda, kaq bëra. Kundër grabitjeve italiane, kundër grabitjeve gjermane, kundër grabitjeve jugosllave. Nuk zgjodha kurrë udhën e rehatit vetiak, udhën e “urtë e butë e lugën plot”. Kam punuar shumë, kam dashur shumë, kam gabuar shumë. Tani jeta shkoi, nuk kthehet dot, nuk ndreqet dot. Të kam treguar se gjermanët do të më varnin përpara bashkisë, kur muarr vesh se kisha sabotuar nxjerrjen e monedhës së re që donin të bënin. Më shpëtoi fati. Nuk do të skuqem kurrë nga turpi as me veprimin tim në ditët e para të çlirimit. Punova si i marrë, luftova kundër grabitjeve jugosllave. Aq më fort nuk mund të skuqem nga turpi për veprimtarinë time praktike-në fushën ekonomike-në Rumani. Edhe atje kundër gjermanëve. Unë kam pasur gjithnjë, si bir i një populli të vogël, një urrejtje të madhe kundër idesë së zezë “popuj mbi popuj” ose “të mëdhenj mbi të vegjël”, por “popuj përkrah popujsh”. Ky parim ka ushqyer në mënyrë të vetëdijshme dhe të pavetëdijshme, automatikisht, veprimtarinë time. Kam qënë kundër rusëve sepse ata mbajnë nënvete dhe shkombëtarizojnë popuj të tjerë; kundër gjermanëve sepse kanë shfrytëzuar dhe zhdukur popuj të tjerë, kundër anglezëve për të njëjtën arësye. Biri i një populli të vogël nuk mund të bënte ndryshe. Në Rumani kam luftuar, aq sa mund të luftojë një njeri i vogël, kundër shfrytëzimit të kapitalit vëndas dhe të huaj. Këtë qëndrim kam pasur edhe kur isha drejtor banke. Një nga pasojet e para ka qënë një “skedë e zezë” në aparatin gjerman të Vjenës, më 1940-41. Për këtë “skedë të zezë” ardhi e më foli dikush në bankë: “Ç’po bën kështu? Nuk e di ç‘të pret? Pse kundërshton që vëndin e kapitalit çifut ta zerë kapitali mik gjerman?” Unë di një gjë: kapitali s’mund të jetë kurrë mik, po vetëm kapital. Ay ushqehet me fitime, mbahet me fitime, rron për fitime. Dhe fitimet s’kanë kurrë të mbaruar. Njëja kërkon të bëhet dy, dyja katër, katra tetë, mija dhjetë mijë, milioni qindmilion e kështu me radhë. Në dëm të njerëzve, të popujve. Si ish drejtor tri bankash (gjithnjë i varfër) di se fitimi i vjetër nuk ngopet me fitim të ri, siç nuk ngopet deti me ujë.

Do të më njohë dhe do të më kuptojë dikush, të paktën pas vdekjes? Nuk di. Desha të më kuptonte dhe njihte jo për nder e lavdi, po që fëmijët e mij-të cilëve u le trashëgim punën dhe ëndrat e mijatë mos vuajnë për bukë sa janë të vegjël, të ndjekin studimet dhe të gjejnë udhën e tyre në jetë.

Jam i sigurtë se po të vlerësohej në këtë drejtim puna dhe përpjekjet e mija në të kaluarën, fëmijët nuk do të vuanin.

Nisa të të shkruaj një letrë të shkurtër lamtumire, dhe u nxeva-ndonse më buçasin veshët e më dhemb koka prapadhe shiko se ku arrita.

Dëgjo!

Shenjat nuk i kam të mira. Tensioni ngrihet e ulet, zemra ngec. Nisem për në zyrë a për shëtitje dhe më priten këmbët, më mbahet fryma. Ndalem e helmohem me ilaçe. Netet i kam skëterrë, siç e di vetë. Këto të gjitha thonë se nuk e kam të gjatë. Pra, mos u hidhëro se po të porosit edhe një herë.

1. Kur të vdes mos bëni lajmërime nga ato që ngjiten nëpër muret.

Vdekja është një ngjarje që i takon atij që vdes dhe shtëpisë së tij. Pse ta dijë bota? S’dua!

Nuk do të lajmëroni, para varrimit, asnjeri, me përjashtim të pesë a gjashtë njerëzve më të afërmë për të bërë formalitet e varrimit dhe varrimin. Kaq!

S’kam qef të mërzit njeri. Sikush ka hallet e veta.

2. Dikur kisha dashur të varrosesha në Pogrdec, pranë babajt e nënës ose lart në gështenjat, në Shën e Djelë. Tani e kam ndryshuar mendjen. Varrimi është një ngatërresë. Varrosmëni këtu, në Tiranë. Gjith Shqipëri është! Nuk dua asnjë shkrim mbi varr. Vetëm një kryq, si babaj, gjyshi, stërgjyshi.

3……………………..

4. Fëmijët i porosit ta duan vendin dhe gjuhën tonë gjer në vuajtje.

Të mos u shqasë zemra kundër Shqipërisë as kur do të vuajnë pa faj. Atdheu është atdhe, bile atëhere kur të vret. Këtu kanë lindur, këtu të rrojnë me mish e shpirt, qoftë edhe me dhembje. Atalanta dhe Pandeli kanë prirje për letërsi. Le të mbarojnë studimet në ndonjë degë praktike-ajo fizikë; ay, mjekësi ose ndonjë fakultet tjetër, fjala vjen, për arësimtar, -dhe le të merren edhe me letërsi. Por jo si profesjon kryesor. Profesionismi në letërsi, në vëndin tonë, është, hë për hë, një rrugë vuajtjesh, buka e tij është e hidhur. E hidhur, them, për atë që s’di marifete dhe hipokrizira. Tereni i letërsisë është një tokë tek gëlojnë gjerprinjtë. Të vrasin shokët, se ju bën hije. Dhe kur nuk u bën hije do të thotë se nuk je i zoti për letërsi. Dorëshkrimet ja u le atyre të dyve, sidomos Pandeliut. Të mos i prekë askush! Ay do të rritet, do të lexojë shënimet e parealizuara, do t’i përpunojë. Për këtë duhet të grumbullojë më parë shumë kulturë. Talenti, prirja nuk vlejnë asgjë pa punë, pa kulturë.

Askush të mos më prekë dorëshkrimet para se të më rritet djali! I vini në arkë, i mbyllni!

Polikseni dhe Atalantë! Pandeli dhe Doruntinë! Të doni njëri tjetrin, të ndihmoni njëri tjetrin, të duroni njëri tjetrin! Mos vini re vogëlsirat, mos u grindni për vogëlsira, për asgjë. Hithni tutje inatin, se ay është burim i shumë të këqijave. Përpiqi të mos ju rritet mëndja. Inati dhe mendjemadhësia na kanë bërë dëme të mëdha. Na prishnë. Zemra juaj të mos njohë urrejtjen, grindjen, mërinë. Urtësi, butësi, zemërgjërësi! Hapni sytë për çdo hap që bëni në jetë. Jeta mund të prishet nga një hap i gabuar, vetëm nga një hap. Pastaj vinë greminat. Kur t’ju vijë koha, martohuni. Të dëgjoni zërin e zemrës, po edhe të arësyes. Shpesh, zemra të shpje në udhë të gabuar, në qoftë se nuk e drejton arësyeja. Mos i kërkoni shumë jetës, sepse jeta është koprace në mirësi. Mos ëndëroni ato që nuk realizohen dot. Mos u matni me hijen e mëngjezit, që sjell mëndjemadhësinë. Do t’i kërkoni jetës aq sa mund t’ju japë.

Ta doni dhe nderoni mamanë, se ka qënë trime në jetë, ka vojtur shumë. Të dy kemi vojtur. Embëlsojani pak pleqërinë pas kaq tufanesh. Ajo ka grumbulluar shumë përvoje nga jeta e hidhur, dhe kjo përvoje mund të jetë e dobishme për ju, që të mos vuani.

Doruntina është më e vogla. Ajo ka nevojë për mjaft vjet ndihme dhe drejtimi. Mos i kurseni ndihmën tuaj, që të mund të prehem i qetë në dhe.

Mos më qani! Mbahuni! Unë e rrojta jetën, mbarova qerthullin tim. Nuk dua t’ju shohin të tjerët kur qani. Më dëgjoni? Lotët janë të kotë. Kush vdes nuk ngjallet. Unë asqë dua të ngjallem, asqë dua ta filloj jetën përsëri. Mjaft! Këtë porosi mos e shkelni.

5. Efterpi, më fal për këtë mërzitje të fundit! Mbahu dhe jepu zemër fëmijëve. Bëj siç të porosita. Mos ndrysho asgjë. Nuk dua njerëz në varrimin tim. Më të shumtit vinë për sehir, për formë. Unë i kam urryer ngahera varrimet e bujëshme, me kallaballëk. Edhe disa fjalë: kuptohet se nuk do të lajmërosh as njerëzit e tu, këtu ose në Korçë, me përjashtim të Foqit dhe Nestit.

Të përqafoj, të lutem të më falësh dhe lamtumirë.

Yti

Dhimitraq

Filed under: Lart & Poshtë, Letërsi Tagged: mitrush kuteli

Jam gabel i Istitutit…

f1_pastrimi1337705958

(sepse edhe mund të tallemi, por duhet të tallemi me seriozitet)

Të rrimë shtrembët e të flasim drejt: pas shumë vitesh heshtje që bie erë komploti, ka ardhur koha që të merremi me kryeveprën letrare shqiptare që, më shumë se çdo poezi a këngë, përfaqëson tragjedinë e dashurisë së humbur. Çdo popull prodhon gojëdhëna trimërie a dashurie: nga Wilhelm Tel te Robin Hood, nga Tristano & Isotta deri te Bewolf. Më në fund, edhe Shqipëria paraqet diçka që ka të njëjtën elegancë, të njëjtën dashuri e tragjedi. Poeti e shpreh dhimbjen e tij në pak rreshta që bëhen të popullit sepse atij i përket, përfundimisht, sa dhimbja aq edhe poezia.

Si të gjitha kryeveprat letrare, edhe në këtë rast autori humbet në kohë. Pushteti popullor, që nuk ngopet me një version, e shkruan dhe e rishkruan. Diku shton një varg, diku heq dy a tre, sipas krahinës dhe moshës të atij që e tregon. Për momentin po qëndrojmë te versioni zyrtar i poezisë. Kanë ikur tashmë kohët e Naimit e Ismailit, kur dashuria, si virtyt, lavdëronte hijet e saj në vargje kristali. Poeti është i drejtpërdrejtë në dhimbje dhe na jep edhe më shumë informacione se sa duam.

           jeta ime rrapa-shtrrapa
          jam gabeli i institutit,
          një dashnore që e pata
          ma shtypi makina e mutit.

Ofelia moderne shpërthen në gjithë dramën e saj, lind e vdes në kujtesën e poetit. Këtu nuk ka nevojë për intriga familjesh në ballkonat e Veronës, për lot a keqkuptime. Heroin tonë e imagjinojmë në mejhane të ndyra tek kujton dashurinë e humbur me raki e kukurec. Dy rreshta dhe lind postmodernizmi tallava.

Ky version, ndryshe nga të tjerët, ka edhe meritën që na ndihmon në identifikimin e poetit. Në sajë të saj, pra, marrin kuptim edhe teoritë sipas të cilave është këngë e Brrakës kënduar në aktivitetet kulturore të ndërmarrjes së Komunales, ku, ma merr mendja, makina hyn e del shpesh. Askush nuk e di, por dashnorja edhe makina po shkojnë drejt fatit të tyre, drejt përplasjes finale. Nëse autori është vërtet “gabel i institutit”, ai dhe dashnorja mund të kenë qenë fare mirë punëtor të Komunales. Në mendjen tonë shikojmë si lind e si lulëzon kjo ndjenjë: pas vitesh vetmi kemi, më në fund arrin dashuria në kohën e stërkaleve.

Autori nuk na ofron mizerjen e jetës së tij. Këtu nuk ka vargje “shumë kam vuajtur” e “shumë kam hequr”.  Jo. Autori, mjeshtër i thjeshtësisë, përdor vetëm një “rrapa-shtrrapa” për të na futur në jetën e tij. Sot shprehje të tilla janë zëvendësuar nga “rronxho-ponxho”, nga ushqimori “çupa-çups” e nga muzikori “koko-xhambo”. Por asnjë nga këto s’e ka fuqinë e rrapa-shtrapa: na kujton një rrotë të prishur që mezi ecën, me njëmi mundime. E nëse e pyesim veten mbi arsyen e kësaj vuajtje  ja që autori – që e dinte që do pyesnim se pse –  na servir “jam gabel i Istitutit”, e menjëherë edhe jeta rrapa shtrrapa merr kuptim.

Drama rritet tek rreshti “një dashnore që e pata”! Për herë të parë shohim një ditë të bardhe në jetën e tij, e ndërsa gëzohemi edhe trembemi. Pse thotë “që e kisha”? Ça të ka ngjarë vallë? Dhe mendojmë për dashurinë e Hamletit, për tragjedinë e Romeos, për ato dashuri që ka kanë njomur sa e sa sy beqareshash. Poeti nuk na kursen, na sulmon me vargun e fundit kur na servir fatin e vajzës. Por nëse dhimbja e Hamletit e Romeos ishte fisnike, dhimbja e tij është banale dhe e kemi të vështirë që të identifikohemi me autorin. Ai është i qartë, na kërkon një pozicion politik: ose jeni me mua, ose jeni me makinën e mutit: nuk ka rrugë të mesme në këtë mes.

Siç ndodh shpesh, të gjithë duan që të marrin meritat e kësaj kryevepre. Ja Tirana që e kërkon sepse, helbete, është kryeqytet e ka Istitutin. Ja aty Vlora që nuk pranon teori përveç asaj të cilës poeti është vlonjate. Kush e di, ndoshta përtej krenarisë poetike, këtu fshihet edhe një strategji turistike: mijëra veta viti për vit vizitojnë rrënojat e Trojës, kërkojnë varrin e Homerit apo vizitojnë atë të Edgar Allan Poe. A është e tepruar të mendojmë edhe një turizëm poetik bazuar mbi autorin e kësaj poezie? Hollandez, danez, gjermon, amerikan që vijnë në Shqipëri për të kërkuar shtëpinë ku ka banuar “Gabeli i Istitutit”, që vizitojnë “Komunalen” dhe që bëjnë fotografi pranë makinës së mutit. Ëndërr apo utopi?

Megjithëse versionet ndryshojnë, disa gjëra janë të sigurta. Në një version psh, këndohet “një dashnore qorre që e pata”. Kështu edhe incidenti merr një kuptim të qartë. Në një version tjetër makina shfaros pesë e gjashtë dashnore, diku tjetër shkruhet

     S’kam mendjen e Ajshtajnit ,
    s’kam lekët e hajdutit,
    po dhe një dashnore që pata,
    ma shtypi makina e mutit.

Lexuesi, me siguri tashmë i emocionuar, mund ta vlerësojë vetë ndryshim midis dy versioneve. Unë nënvizoj vetëm atë “dhe” te rreshti i tretë. “Dhe” një dashnore na tregon qartë që ajo ishte e vetmja rreze dielli në jetën e tij.

Nuk i përkas krahut ekstremist që mendon se “Makina e mutit” është e të njëjtin nivel me vepra  si “Ajkuna qan Omerin” apo “Shokë më bini longarë”.  Nuk ka dyshim ama, që lidhja midis makinave dhe tallavasë lind këtu, dhe në vite transformohet duke mbajtur tre element konstante: poeti, dashnorja, makina. Por ndryshimi, mbi të cilin do duhen studime antropologjike urgjente, është që me kalimin e kohës makina bëhet aleat dhe përdoret për të kapur dashnore të tjera, të cilat ama mund të jenë edhe kundër. Por fati i tij vazhdon të ngelet mizor, sepse në momentin kur zotëron armikun e vjetër, makinën, zbulon që ka humbur dashnoren, a thua se s’duhet të ketë kurrë një ditë të bardhë në jetën e tij. Kujtojmë këtu“sa më bëhet qejfi/ prishe mercedezin”  apo “me alfaromeo të buzëqesha”. Nën këtë këndvështrim “Makina e mutit” është zanafilla profetike dhe pasardhëse e denjë e të gjithë rrymës poet-makinë-dashnore.

Por lexuesi i vëmendshëm s’mund të mos mendojë për rrymën ludistë, të cilës padyshim edhe kjo poezi i përket. Një konfirmim të tërthortë e gjejmë në versionin tjetër ku “makina” bëhet “karrocë” dhe kënga vazhdon me ankim kundrejt saj. Me kalimin e viteve populli mund ta ketë përditësuar për ta bërë më aktuale duke kaluar nga karroca në makinë. E të gjithë falënderojmë që ka përcjellë deri te ne kryevepra të tilla.

Filed under: Letërsi Tagged: gabel i istitutit, këngë popullore, poezi, rrapa shtrapa

The Shining

melancholia, lars von trier

Nga: Arti Lushi

Sintaksa e syrit.
Frymëmarrje dhe frymëngjizje.
Nga ana tjetër e dritares dëshmoj ngritjen e embël të pluhurit.
Dhe mendimi i lig që iku jeta, ashtu si dashuria.

Radioja, bustina e sheqerit, getat e zeza, fatura elektronike…
Dhe befas, aromë portokajsh.
Velëse. Dëshpëruese.
Gjithë kjo urgjencë poetike
Për ta futur universin brenda vetes,
Ose ta lejosh të kalojë përmes teje, së paku.

Je mijëra kilometra larg të qenët i dobishëm
Për gjithë këta shpirtra racionalë e të vjetër.
Aromë portokajsh.
Velëse. Dëshpëruese
Dhe befas ndjen gjethet e vjeshtës të cikin
Katin e parafundit të nënndërgjegjes
Dhe ndihesh 20 vite më i shëndoshë.

Por jo. Jeta është e mirë në fund të fundit.
Bën mirë të jetë.

“Çfarë ke?”, – më pyet kolegu.
Qenkam zbehur, me sa duket.
“E di që qentë e prerive flenë ditën?”
ndërroj temë në çast,
veç për të mos u shkrehur në lot.

Filed under: Lart & Poshtë, Letërsi Tagged: Arti Lushi, poezi, poezi ne shqip, shqip.autore te rinj

Lajmëtari i Jazzit

(Ese e Haruki Murakamit mbi marrëdhënien mes muzikës dhe letërsisë. Publikuar tek New York Times, më 8 Korrik 2007)

shqipëroi Alfred Bushi

Nuk e kam pasur kurrë qëllim që të bëhesha shkrimtar – të paktën jo deri sa u bëra 29 vjeç. Kjo është e vërteta.

Lexoja shumë që kur isha i vogël, dhe përfshihesha aq shumë  në botën e romaneve dhe novelave që lexoja saqë do tregohesha gënjeshtar po të thoja se nuk jam ndjerë sikur isha unë që po i shkruaja. Por kurrë nuk kam menduar se kisha talent për të shkruajtur. Në adoleshencë  pelqeja shkrimtare si Dostojevski, Kafka dhe Balzaku dhe nuk e  imagjinoja dot se mund të shkruaja diçka, e cila të krahasohej me çfarë ata kishin shkruar. Për rrjedhojë, në moshë të re, hoqa dorë nga çdo mundësi për të shkruar. Dëshiroja të vazhdoja të lexoja libra për hobby, e kështu vendosa të kërkoj ndonjë mënyre tjetër për të jetuar.

Fusha profesionale me të cilën vendosa te merresha ishte muzika. Punova shumë, kurseva para, shumicën ua mora borxh miqve dhe njerëzve të afërt dhe sapo lashë universitetin hapa një lokal të vogël Jazz-i ne Tokyo. Shërbenim kafe gjatë  ditës dhe pije të ndryshme në darkë. Shërbenim edhe gjëra të thjeshta për të ngrënë. Gjatë gjithë kohës vinim muzikë të regjistruar ndërsa në fundjavë ftonim të luanin live muzikantë të rinj jazz-i. E gjithë kjo zgjati për shtatë vjet. Pse?  Për një arsye të thjeshtë: kjo më jepte mundësinë të dëgjoja muzikë Jazz nga mëngjesi deri në mbrëmje.

Takimin tim të parë me Jazz-in e kam pasur në vitin 1964, kur isha 15 vjeç. Art Backley dhe Jazz Messengers në Janar të atij viti jepnin një shfaqje në Kobe dhe mua më bënë dhuratë një biletë. Kjo ishte vërtetë hera e parë që dëgjova Jazz dhe që nga ky çast mbeta i magjepsur prej tij. Isha si i shushatur. Grupi ishte i mrekullueshëm: Wayne Shorter-i në saks tenor, Freddie Hubbard-i në trombë, Curtis Fuller-i në trombonë dhe Art Blakey-i me stilin e tij solid dhe fantazioz në bateri. Mendoj se ky është një nga grupet më të mira të historisë së Jazz-it. Nuk kisha dëgjuar kurrë muzikë më magjepsëse dhe ndjehesha i tëri si i pushtuar prej saj.

Para një viti pata një drekë në Boston me pianistin panamian të muzikës jazz  Danilo Perez dhe kur i tregova këtë  histori ai nxori celularin dhe më pyeti, “ A do t’i flasësh Wayne-it, Haruki? “,

“ Sigurisht ” iu përgjigja duke kërkuar fjalët. Ndërkohë ai i telefonoi Wayne Shorter-it në Florida dhe ma kaloi mua. Thelbi i asaj çfarë i thashë ishte se nuk kisha dëgjuar kurrë muzikë më mahnitëse, as më parë dhe as më pas. Jeta është kaq e çuditshme, nuk e di kurrë se ç’do të ndodhë. Në këtë kohë isha 42 vjeç, duke shkruar novella, jetoja në Boston dhe flisja me Ëayne Shorter-in në celular.  Nuk e kisha imagjinuar kurrë që të ndodhte diçka e tillë.

Kur bëra 29 vjeç, krejt papritur dhe pa menduar, pata një ndjesi sikur doja të shkruaja një novelë – dhe mund t’ia dilja mbanë. Sigurisht, nuk mund të shkruaja diçka e cila të krahasohej me veprën e Dostojevskit apo Balzakut, por i thashë vetes se kjo nuk ishte e rëndësishme. Nuk duhej të bëhesha një gjigand i letërsisë.  Për më tepër nuk ia kisha idenë se si shkruhej një novelë dhe as mbi çfarë mund të shkruaja. Nuk kisha absolutisht asnjë lloj eksperience dhe asnjë stil të para përgatitur në dispozicion. Nuk njihja askënd që të më mësonte si të shkruaja dhe nuk kisha as miq me të cilët të flisja mbi letërsinë. Mendimi i vetëm që kisha në ato çaste ishte se sa e mrekullueshme do kishte qenë sikur të mund të shkruaja ashtu siç luaj në instrumenta.

Kur isha fëmijë luaja në piano, lexoja muzikë mjaftueshem sa për të luajtur një melodi të thjesht, por nuk zotëroja teknikën  e nevojshme për t’u bërë muzikant profesionist.

Në brendësi të kokës sime shpesh kisha ndjesinë, në formë mendimi, sikur muzika ime vërdallisej rreth e përqark në formë vorbulle si një valë deti e lartë dhe e dendur. Pyesja veten nëse do të ishte e mundur ta shndërroja këtë muzike në shkrim. Në këtë mënyre lindi stili im.

Ashtu si në muzikë dhe në të shkruar gjëja më e rëndësishme është ritmi. Stilit tënd i nevojitet një ritëm i mirë, natyror dhe constant, ndryshe njerëzit nuk të lexojnë më . Unë e mësova rëndësinë e ritmit prej muzikës – kryesisht prej muzikës Jazz. Pas ritmit vjen melodia – e cila, në letërsi, do të thotë vendosja e duhur e fjalëve në mënyre të atillë që të përputhen me ritmin. Nëse mënyra se si fjalet përputhen me ritmin është e butë (smooth) dhe e këndshme, atëhere nuk të nevojitet tjetër gjë. Tjetër element i rëndësishem është harmonia – tingujt e brendshëm, të përjetshëm që mbështesin fjalët. Më pas vjen elementi që më pëlqen më tepër: improvizimi i lirë (free improvisation). Kështu, përmes  disa kanaleve të veçanta, historia buron lirshëm nga brendësia . E vetmja gjë që duhet të bëj është t’i bashkangjitem rrjedhës. Më në fund vjen dhe ajo që mund ta quajmë pjesa më e rëndësishme: lartësimi i eksperiencës tënde pas mbarimit të veprës – mbarimit të performancës, dhe ndjesia së ia ke dalë mbanë me sukses të arrish në një hapësirë të re dhe kuptimplotë. E nëse gjithçka shkon mirë, këtë ndjesi lartësimi duhet ta ndash me lexuesit e tu (audiencen tënde).  Ky është kulmimi i mrekullueshëm i cili nuk mund të arrihet në asnjë mënyre tjetër.

Praktikisht çdo gjë që di mbi të shkruajturit, e kam mësuar nga muzika. Mund të tingëllojë paradoksale e thënë në këtë mënyrë por sikur të mos kisha qenë kaq i obsesionuar nga muzika mund të mos isha bërë shkrimtar. Edhe tani, gati 30 vjet me vonë, vazhdoj të mësoj shumë mbi të shkruajturit duke dëgjuar muzikë të mirë. Stili im është thellësisht i influencuar nga ripërsëritja e riff-eve të shkujdesura të Charlie Parker-it, ashtu dhe nga rrjedhshmëria elegante e prozës së F.Scott Fitzgerald-it. Ndërkohë vazhdoj të marr si model letrar cilësinë e vazhdimësisë së vetëpërtëritjes që mbart muzika e Miles Davis-it.

Një nga pianistët e mi jazz më të preferuar  i të gjitha kohërave është Thelonious Monk. Një here, kur dikush e pyeti se si arrinte të nxirrte tinguj aq të veçantë, Monk-u u ul në piano dhe tha: “Nuk mund të ketë asnjë notë të re. Kur hedh sytë mbi tastierë, vëren se të gjitha notat gjenden aty tashmë. Por nëse e ke fjalën thjesht për një notë atëhere ajo do të tingëllojë ndryshe. Duhet  të zgjedhësh notat të cilat vërtet kërkon ! “

I risjell shpesh në mendje këto fjalë ndërsa jam duke shkruajtur dhe i them vetes, “ Është e vërtetë. Nuk ka fjalë të reja. Detyra jonë është t’u japim kuptime të reja dhe ngjyrime të veçanta fjalëve të zakonshme.”  Një mendim i tillë më duket bindes. Kjo do të thotë se përpara nesh shtrihen hapësira të pafundme dhe të panjohura, territore pjellore që presin të kultivohen prej nesh.

Filed under: Ata që na kanë shpëtuar jetën, Lart & Poshtë, Letërsi Tagged: alfred bushi, haruki murakami, jazz messenger, perkthim, shqip