THASHETHEME

After 8 years of living in Albania, I learned a new word last summer:  Thashetheme.  I was trying to tell my neighbor and friend Raimonda that I had a funny story to tell, featuring me as a sort of hapless clown-hero.  I told her “I have some GOSSIP” meaning, “I have a funny story.” In our broken languages, connected by our affection for each other, she figured out – kind of – what I was saying, and said “oh!  Thashetheme!”  Which made sense to me, because if you break it apart, the word translates as “I tell you, you tell me” – but then, after we were agreed on the word, and got done congratulating each other on discovering and understanding it, she said flatly: “I don’t do that.” And her kind face was so closed, that I realized that I stepped on or in something nasty.  Thashetheme.  Nasty stories.  Speaking badly about each other.  Rumors, lies, scandal.  Thashetheme is things said about other people, for the sheer joy of spreading destructive nastiness.

Oh no, I wanted to say to her – I only tell silly stories about what an idiot I am.

But we dropped it.  And I never got to tell her the funny story, which, come to think of it, did feature someone else trying to get something over on me, and my own ignorant struggles in their coils, so perhaps, since it didn’t really matter, just as well.  God Bless Raimonda, for a good, upstanding, kind woman.  Who won’t listen to unkind nastiness.

But now, the strange thing, for me, is . . . how did I manage to live 8 years here without this word?  Because now this word, and its idea, is popping up in my life all over.

I have noticed that people in Albania like to say “So and so is doing such and such, for this and that reason.”  Over years, I have noticed people – even people I respect – stating what is actually the purest speculation as an absolute fact, confirmed merely by the coincidence that they were clever enough to think of it.  And I used to think it was just unfortunate and the result of sloppy thinking.  People in Albania make these statements, about what other people are doing, with absolute certainty, and with absolutely no proof.  First of all, they have no proof whether the person in question is in FACT doing any such thing.  It’s only that they heard they are doing such a thing, because a cousin told them so, or a friend of a cousin told them so, or that someone is doing it, so it must be THAT person specifically, or even that it’s only just this moment occurred to them to THINK that the person might be doing such a thing.  That is enough in the Albanian mind – the possibility that someone might be doing something – to automatically transfer a vague suspicion to the publicly stated fact.  Then the next thing you know, their own belief that such a thing is happening has become a positive statement.

As for WHY the person might do such a thing, well, they pull that out of the air as well.  And nevermind whether there’s any logic or proof.  The personal suspicion is enough.

I have long suspected that those of us who attribute nasty actions to others, those of us who imagine what others are up to are drawing on our own identities, more than on the reality of what others are actually capable of. As in:  If I come up with an imaginary scenario, then it is MY imagination I am drawing on.  When I make baseless, unproven claims, what I say has more to do with what I can imagine I might do in such a situation, than with what I say other people are doing – no matter how personally sure – “in my bones” I may feel.

This is very simple.  If I believe someone would cheat in this situation, it is because I might cheat in that situation. Cheating is the solution to the situation, says my brain.  For me. In that situation.  The Albanian brain logic says: if I might do it, so it is a positive fact that the other person must be doing what I would do.

But this is the interesting thing about Thashetheme.  It doesn’t really say so much about other people, as it says about us, ourselves.

As it is largely imaginary in the end – ASK someone for their proof – they never have any – the evil deeds we project onto others are actually the product of our own imaginations.  They are what WE might do.  Our Thashetheme speaks not about others, but about ourselves, in the end.

And in the meantime?

In the meantime, while we struggle and thrash, to be more clever, to not be taken in, not to be caught innocent and sleeping, to know before we can know the evils that others are up to, while we produce evils from our own imagination and fear, in the meantime, while we struggle with all this need to be clever . . . the real criminals proceed, at a dignified pace, to tear apart the fabric of our lives, to steal, and take and destroy.

That sounds dramatic, even to me.  But I mean it.  In Valbona, for example, we are under real threat.  And a Valbona under threat is a threat for all Albanians.  Because Valbona is yours.  Whether you enjoy it today, or tomorrow, or whether you leave it for your children to enjoy, it is yours.  You have a right to know it is there, this legendary land, protected, for you, whenever you want it.    You have a right to go there, and find it, “as god made it” if you believe in such gods – but as it was and has been.  It is a protected area, protected for you.

Instead, it is being destroyed slowly, torn piece by piece, while those who would protect it argue about whether they can trust the people protecting it.

We have REAL enemies, but it seems to me of late we spend not so much time attacking them, but instead, by the rules of thashetheme, we help the real enemy, by attacking each other.

I have made some rules, personally.  I will not listen to anyone, telling me anything, about anyone else, unless they have concrete proof, which shows it’s important I listen.  I try personally never to say anything about anyone else, which I wouldn’t say to them directly.  This is hard, as a discipline, as I would like to pass time talking about other people, to complain, just as much as anyone else.  To feel better about my own short-comings.  But I don’t.  Wisely or not, I do not react to thashetheme repeated to me, against me.  People are free to think what they want, to imagine what they want.   If they chose to waste their time making up imaginary enemies, that is their choice. If they chose to spend their time making ME into an enemy, that is also their choice.  My choice is whether to react or not.  I won’t.

I HAVE an enemy.  I have the company trying to destroy Valbona, and the government which seems to support them.  That is enough for me.  I don’t need more.

Do you?

NJË ZGJIDHJE PËR TEATRIN

Kush e ka ndjekur përplasjen – nuk po e quaj debat – tani së fundi mes Ministres së Kulturës dhe komunitetit të aktorëve, në lidhje me fatin e godinës ekzistuese të Teatrit Kombëtar, do të ketë dëgjuar edhe argumentin e sjellë nga Kumbaro, dhe pikërisht se kjo godinë – e ngritur si strukturë e përkohshme në vitet e fashizmit (Dopolavoro)[1], tashmë është amortizuar rëndshëm dhe nuk mund të përdoret edhe për shumë kohë, pa rrezikuar publikun që shkon atje dhe vetë aktorët, prandaj edhe duhet rrafshuar dhe zëvendësuar. Argumenti duket i mbështetur, sa kohë që vendimi i kahershëm për ta vendosur atje Teatrin Kombëtar ka qenë i momentit dhe askush nuk e pat pritur e shpresuar jetëgjatësinë e ndërtesës dhe mbushjen e saj me histori kulturore, siç edhe ndodhi.

Megjithatë, banorët e Tiranës, dashamirësit e teatrit, aktorët dhe regjisorët, dhe të gjithë ata që interesohen aktivisht për fatet e teatrit në Shqipëri kanë dëgjuar për vite me radhë argumente të tjera, për nevojën e ruajtjes dhe restaurimit të selisë së Teatrit Kombëtar, si ndërtesë me vlera arkitektonike, historike, institucionale dhe kulturore, madje si një nga landmarks të kryeqytetit dhe ndalesë të detyruar, në itinerarin “italian” të vizitorëve dhe turistëve. Tek AKS Revista, Romeo Kodra ka shkruar para disa muajve për investimet e bëra në mirëmbajtjen e ndërtesës, së paku të fasadës së saj, duke i kritikuar ato si përçudnime. Sipas Kodrës, godina e teatrit ka vlera historike edhe si “objekti i parë arkitekturor ndërtuar në Shqipëri me parafabrikat, pra me interes në atë që quhet pasuri arkeologjike industriale e një vendi”, duke përbërë një objekt të një rëndësie kulturore të veçantë. Gjithnjë në bazë të një dokumenti që ka bërë publik Kodra në faqen më lart, Ministria e Kulturës, në personin e Sekretares së përgjithshme Elira Kokona, e pat bërë të vetin arsyetimin e drejtuesve të Teatrit Kombëtar Eksperimental “Kujtim Spahivogli”, se restaurimet në këtë godinë dhe pikërisht ndreqja e një ballkoni në fasadë synonin “kthim(in) në identitet të kësaj ndërtese historike.”

Çfarë provon, mes të tjerash, se vetëm pak kohë më parë fonde nga buxheti i shtetit po shpenzoheshin për të mirëmbajtur selinë e Teatrit, në kuadrin e politikave kulturore të “kthimit në identitet”, të çuara përpara jo vetëm nga Ministrja Kumbaro por edhe shefi i saj, Kryeministri Edi Rama. Pyet me të drejtë Romeo Kodra:

Si ka mundësi që sot na dilka që investimet janë pjesë e Buxhetit të Shtetit? Si kanë mundësi të jenë dhënë këto investime në buxhet kur është po ky shtet, e po kjo qeveri, sot e kësaj dite, e cila po kërkon të prishë TK e TKEKS për kullat e oligarkëve?

Gjithë duke pranuar, për hir të argumentit, se kjo kontradiktë kaq flagrante është thjesht fryt i kaosit të lemerisur në politikat kulturore të qeverisë së tanishme, e cila nga njëra anë shpenzon fonde për ta restauruar godinën e Teatrit Kombëtar, teksa nga ana tjetër përgatitet seriozisht për ta shembur atë përdhé, mund të nxjerrim përfundimin se, të paktën për momentin, dëshira për të pasur një seli moderne bashkëkohore dhe dinjitoze të TK hyn në konflikt me dëshirën për t’ia ruajtur Tiranës një monument arkitekturor me vlera të gjithanshme historike, kulturore dhe institucionale.

Si mund të zgjidhet ky konflikt? Unë e kam një propozim: duke e rindërtuar godinën e Teatrit, në mënyrë të tillë që e reja të jetë kopje besnike e së vjetrës.(*)

Kjo do të kërkonte, para së gjithash, që të jemi të gatshëm për të rishikuar konceptin tonë për origjinalin dhe kopjen në arkitekturë.

Filozofi koreano-gjerman Byung-Chul Han i ka kushtuar një ese praktikave kulturore të kopjes, të origjinalit dhe të falsifikimit në Lindjen e Largët, me titull Shanzhai: Deconstruction in Chinese (në përkthimin anglisht). ku vë në dukje se nocioni i identitetit në Lindjen e Largme mund ta pështjellojë mendjen e Perëndimorit; dhe këtë e ilustron me shembullin e tempullit të njohur Ise, në Japoni, hierorja supreme e Shintoistëve, ku miliona japonezë dynden çdo vit në pelegrinazh. Tempulli është ngritur para 1 300 vjetësh; por në realitet ai rindërtohet çdo njëzet vjet, që nga themelet; duke qenë rindërtimi pjesë e praktikës fetare. Dhe kaq e huaj është kjo praktikë e rindërtimit për historianët e artit perëndimor, thotë Byung-Chul Han-i, sa UNESCO-ja e ka hequr tashmë tempullin në fjalë nga lista e sajteve të Trashëgimisë Botërore, meqë për ekspertët e kësaj organizate tempulli është e shumta 20-vjeçar.

Po cili është origjinali këtu, dhe cila është kopja?  – pyet Byung-Hang Chul, dhe përgjigjet se në kontekste të tilla diferencën mes origjinalit dhe kopjes e zëvendëson diferenca tjetër, mes së vjetrës dhe së resë. Madje mund të pohojmë, vazhdon ai, se kopja e tempullit sot është më origjinale se “origjinali”, meqë sa më e vjetër të jetë ndërtesa, aq më shumë i është larguar gjendjes së saj origjinale; çfarë do të thotë se riprodhimi i saj i saktë do ta restauronte në këtë “gjendje origjinale”.

Byung-Hang Chul e lidh këtë kontradiktë jo vetëm me dallimet kulturore Perëndim-Lindje, por edhe me diferencën midis vlerës që ka ndërtesa për vetë kultin (Shintoizmin) dhe vlerës ekspozitive (exhibition value), duke vërejtur se shkatërrimi i ndërtesës dhe i thesareve të saj janë pjesë e kultit që ushtrohet atje. Përkundrazi, shton ai, në Perëndim, kur monumentet restaurohen, pjesa “e vjetër” shpesh vihet në pah dhe elementet origjinale trajtohen si relike; në një kohë që ky kult i origjinalit në Lindjen e Largët nuk ekziston, meqë kjo kulturë ka zhvilluar, thotë autori, një teknikë krejtësisht të ndryshme të ruajtjes, e cila mund të jetë më efektive se konservimi ose restaurimi: riprodhimi i herëpashershëm, një teknikë që e zhduk krejt diferencën mes origjinalit dhe replikës. Mund të themi, përfundon ai, se kështu origjinalet e ruajnë veten përmes kopjeve, në mënyrë të ngjashme me çfarë ndodh në natyrë, ku çdo organizëm e ripërtërin veten nëpërmjet zëvendësimit qelizor periodik, dhe nuk ka kuptim të thuhet se fëmija është origjinali, ndërsa i rrituri kopja.[2]

Për autorin, ruajtja e monumenteve historike, në kuptimin modern të termit, fillon me muzeumizimin e së kaluarës, ku vlera e kultit gjithnjë e më tepër i lëshon vend vlerës ekspozitive, çfarë jo rastësisht “shkon krah për krah me rritjen e turizmit.”

U zgjata pak në tezat e Byung-Hang Chul jo ngaqë kërkoj të adoptojmë, në kulturën tonë, praktikat dhe konceptet e Lindjes së Largët për origjinalin dhe kopjen; por për të argumentuar, me gojën e një eksperti, se idetë që kemi ne sot për origjinalin dhe vjetërsinë e objekteve kulturore janë produkt i kontingjencës (i rrethanave historike) dhe jo i ndonjë domosdoshmërie logjike. Në fakt, atje ku e ka dashur puna, edhe Perëndimorët e kanë adoptuar “rindërtimin” besnik si praktikë për ruajtjen e objekteve dhe monumenteve historike – siç ka ndodhur, mes të tjerash, me qytetet e shkatërruara nga bombardimet gjatë Luftës II Botërore. Ky artikull i Spiegel Online (A New Look at Germany’s Postwar Reconstruction), përshkruan se si reaguan gjermanët ndaj faktit që 80% e ndërtesave të tyre historike, në qytetet kryesore, u shkatërruan prej forcave aleate. Fill pas Luftës, teksa një pjesë e shoqërisë civile po kërkonte rindërtimin e monumenteve historike të kulturës gjermane, pati edhe zëra autoritarë që shpjeguan se “faksimilet e relikeve të çmuara kurrë nuk mund ta zëvendësojnë origjinalin”; pa përmendur qëndrimet e atyre që nuk e dëshironin rindërtimin e asaj të kaluare e cila i kish sjellë Gjermanisë nazizmin. Pa humbur kohë me një temë kaq komplekse (kureshtarët do ta gjejnë trajtimin në artikullin përkatës), po mjaftohem të vërej se qytete si Nurembergu mbeten shembuj elokuentë të një praktike që duket si e huazuar nga Lindja e Largme; edhe pse qendra historike e qytetit, me shtëpitë mesjetare në masë të madhe të rikrijuara me kujdes që nga themelet, hyn në kontrast të fortë me gërmadhat e pamirëmbajtura, të braktisura, të lëna pas dore, të arkitekturës megalomane naziste, në periferi të qytetit.

Për t’u kthyer tani tek Teatri ynë Kombëtar, që është edhe ai produkt i Luftës II, edhe pse po rrëgjohet dhe amortizohet nga mosha jo nga bombat, nuk ka ndonjë arsye pse të mos pranojmë që kopjimi i tij ose rimishërimi në një ndërtesë të re, të ngritur me teknologji moderne, por që i ruan format, funksionet dhe hijen e ndërtesës origjinale, do të ishte zgjidhja jo vetëm më praktike, por edhe kulturorisht më e pranueshme e krizës së krijuar, për shkak të konfliktit mes vlerës historike të objektit dhe nevojës për zëvendësimin e tij. Ky kopjim do ta shpallte hapur, madje ndoshta edhe me një pllakëz informuese në hyrje, natyrën e vet rimarrëse dhe referimin besnik, të drejtpërdrejtë ndaj objektit të mëparshëm dhe primatit artistik të arkitektit të saj; me kusht që palët e interesuara të hiqnin dorë nga fetishizimi i objektit dhe ngatërresa mes lëndës së këtij objekti dhe historisë së tij kulturore, në Tiranën e Pasluftës.

A bëhet?

(c) 2018, Peizazhe të fjalës

(*) Shënim: e kisha mbaruar këtë shkrim dhe madje bërë gati për te Peizazhet, kur ndesha – për fat ende në kohë – me këtë shkrim të Ilir Demalisë, ku autori bën të njëjtin propozim si unë, por natyrisht para meje (shkrimi i tij është i datës 15 shkurt). Demalia thotë se “ajo godinë duhet shembur e gjitha dhe të ruhet hapësira e saj dhe të ndërtohet ashtu siç ka qenë, me të njëjtën arkitekturë, identik siç është me oborrin e saj dhe pishinën…” dhe pastaj shton se “Gjermania ka ndërtuar qytete të shkatërruara nga bombardimet e Luftës II dhe i ka ngritur siç ishin”, ose të njëjtin shembull që më kish ardhur edhe mua në mendje. Është vonë për mua që ta ndryshoj ose ta riparoj kontributin më lart, prandaj po mjaftohem t’ia njoh “primatin” Demalisë për propozimin dhe të shpresoj se shkrimi im tani do të shërbejë të paktën për t’i dhënë një inkuadrim teorik sugjerimit.


[1] Te faqja zyrtare e Bashkisë Tiranë, kjo ndërtesë renditet tek “atraksionet e Tiranës” dhe për të thuhet se “Teatri Kombëtar u ndërtua nga italianët në vitin 1940 si qendër komplekse kulturore: Kinema- Teatër. Pas çlirimit, më 24 Maj 1945, në këtë godinë u vendos teatri i parë profesionist shqiptar, i cili vazhdon aktivitetin këtu edhe sot. Deri në vitin 1965 në këtë ndërtesë ushtronin aktivitetin e tyre edhe filarmonia e shtetit si dhe shkolla e aktorëve. I quajtur Teatri Popullor deri në vitin 1989 ai sot mban emrin Teatri Kombëtar.”

[2] Këtu duhet evokuar, për hir të ilustrimit, edhe paradoksi i njohur si “Anija e Teseut”, të cilin e kam parashtruar, në lidhje me arkitekturën, te shkrimi Gurët apo vitet, në këtë revistë. Për t’u lexuar, në këtë kontekst, edhe shkrimi Vargonjtë e reales.

FJALË TË POLENIZUARA

Një aforizëm i Ardian Kyçykut u bë shkas për këto përsiatje. E kish nxjerrë në Facebook, shqip dhe rumanisht: “Hija nuk është për këdo / Umbra nu este pentru oricine”. Mu poshtë në komentet, i ati Kopi Kyçyku kish shtuar shprehjet “Siç i ka hije” dhe “Nuk i ka hije”, për t’ia plotësuar konotacionin fjalës hije. Sakaq pyeta veten mos ka ndonjë kontaminim, në gjuhën shqipe, mes dy fjalëve fonetikisht të ngjashme, hije dhe hir, të paktën në njërin prej kuptimeve të shumta të fjalës hije.

Dhe pikërisht: hije, që në shqipe ka kuptimin fillestar edhe të “shade” edhe të “shadoë”, shënjon edhe “pamjen e bukur dhe të mirë të diçkaje, të qenët i hijshëm, hijeshi, bukuri,” si në shprehjet i kanë hije rrobat ose nuk i ka hije të flasë kështu ose i ka rënë një hije e bukur. Këto shprehje kanë paralelet e tyre frazeologjike me i ka rënë një hije e keqe dhe i ra një hije e zezë në fytyrë, ku metafora është më e kapshme – meqë hija është me përkufizim deficit ose mungesë të paktën e pjesshme e dritës; dhe që këtej lidhja me sëmundjen, karakterin e keq dhe zymtësinë.

Të njëjtin kuptim e gjen edhe te hir: “bukuri, hijeshi,” (angl. grace), si në shprehjet me shumë hir, është gjithë hir, kërcen plot hir, i ka rënë një tjetër hir, i ra një hir i bukur.

Kuptimin e “bukurisë” fjala hije e ruan edhe kur shërben si temë e mbiemrit i hijshëm dhe emrit abstrakt hijeshi dhe foljes hijeshoj; sikurse e ruan, të njëjtin kuptim, fjala hirhirplotë.

Po të shohim tani historinë e këtyre fjalëve, sipas trajtimit që i ka bërë Çabej, gjejmë se hije është fjalë e fondit indo-europian në shqipe, ndërsa hir duhet të ketë një etimologji nga greqishtja mesjetare; por ky autor përmend edhe mendimin e Bugge-s, të pranuar edhe nga Jokli, që hir dhe hije janë fjalë të lidhura brenda shqipes; edhe pse ai vetë mendon se hir është “fjalë e gjuhës kishtare” dhe “nuk ka asgjë të përbashkët me hi(j)e”, meqë rrjedh nga greqishtja χάρις, me të njëjtin kuptim. Më pas, B. Demiraj (Albanische Etymologien) edhe pse e pranon në parim etimologjinë e Çabejt, nuk e përjashton edhe mundësinë e një marrëdhënieje etimologjike të paktën formale midis hir dhe hije.

Kaq për etimologjinë. E megjithatë, për mua mbetet e vështirë, në mos e pamundur, të shpjegohet si një fjalë si hije, që bën pjesë në fondin themelor të shqipes me kuptimet që ia dimë, të ketë dhënë temën e një mbiemri si i hijshëm; meqë marrëdhënia midis “deficitit të dritës” dhe “bukurisë” nuk shpjegohet dot; madje edhe po të pranojmë ndërmjetësimin e hallkës kuptimore “i ra një hije e zezë në fytyrë”, në kuptimin “u nxi në fytyrë.” Përkundrazi, kuptimisht i hijshëm (angl. gracious) do të shpjegohej menjëherë si fjalë e prejardhur nga hir (grace), sikur të mos pengonte fonetika e temës.

Nuk ka nevojë që hije dhe hir të kenë marrëdhënie etimologjike mes tyre; mjafton ngjashmëria fonetike, ose përkimi i pjesshëm, për të supozuar se kuptimi “bukuri” i fjalës hir ka depërtuar në disa përdorime të hije, përfshi edhe fjalët e formuara prej saj. Prandaj, mund të supozojmë që i hijshëm është në fakt ri-etimologjizimi *i hirshëm, i mbështetur edhe në disa përdorime frazeologjike të hije. Po ashtu, edhe hijeshi që vjen nga ai kuptim specifik i hije që e përmendëm më lart (grace) ndoshta edhe me ndërmjetësimin e mbiemrit i hijshëm, falë një procesi kontaminimi, ose më mirë akoma, polenizimi të kryqëzuar kuptimor midis dy fjalëve tematike, hije dhe hir. Procesin do ta ketë ndihmuar edhe kuptimi i fjalës hije si diçka të projektuar nga një subjekt qendror, çfarë mund të përsëritet edhe për hir (grace), që është, si të thuash, “hija shpirtërore që projekton një subjekt i bukur”; çfarë i bën edhe hijen edhe hirin që, mes të tjerash, të bien.

Veç hijes dhe hirit (grace), një tjetër filtër vizual që “bie” është velloja – e cila mbulon për të zbuluar, ose maskon për të treguar çfarë fshihet pas maskës. Citoj Benjamin-in kur shkruan:

E bukur nuk është as velloja as objekti i mbuluar me vello, por objekti në vello. Po t’ia heqësh këtij vellon, do të dukej pafundësisht i papërfillshëm (unscheinbar).

(Benjamin, W., Selected Writings: 1913-1926, Harvard University Press, 1996, f. 351.)

Hija që ia sjell dikujt hijeshinë nuk është, pra, e bukur në vetvete, por vetëm sa e nxjerr në pah bukurinë në kombinim me pamjen (dukjen).

Edhe shprehjet i kish rënë një hije e bukur dhe i kish rënë një hije e keqe lënë të kuptohet se kjo lloj hijeje, që i ndërvendoset fytyrës së tjetrit dhe syrit tënd (gaze) i nënshtrohet sistemit elementar të vlerave +/-, duke mbetur në vetvete neutrale; ndoshta ndryshe nga hiri (grace) që është gjithnjë (+). Premisa – me kusht që hije e keqe të mos jetë pleonazëm – e rehabiliton njëfarësoj hijen, si vend ku drita komunikon me mosdritën (errësirën), e bardha me të zezën dhe ku ekzistenca gatitet t’ia lëshojë vendin mosekzistencës.

Dy hije të posaçme vijnë ndër mend: hija e Jungut, si ana e panjohur e personalitetit, ose siç e quante Jung-u vetë “rezervuari i errësirës njerëzore”; dhe aura, si diçka që projektohet nga një trup (angl. edhe subtle body) dhe që na shtyn ta soditim si të ishte vepër arti (këtu po përziej qëllimisht Benjamin-in me teoritë paranormale) dhe që nuk mund të ndahet nga brerorja (aureola) e personazheve të shenjta në pikturat, si ikonogramë e hirit (grace).

Megjithatë, ndryshe nga hiri (grace), që është gjithnjë (+), hija zakonisht e trashëgon mangësinë ose të keqen e kuptimit fillestar edhe në kuptimet e tjera: druri që rritet në hije nuk digjet mirë – prandaj e quajnë dru hije (që nuk duhet ngatërruar me disa drurë që kanë hije të keqe dhe që prandaj edhe quhen hijekeq); të rrish në hije, do të thotë të rrish mënjanë, sikurse të mbetesh në hije do të thotë të harrohesh, të mos të përmendin më; në radiografi hijet janë gjithnjë kobndjellëse, sikurse janë edhe hijet e dyshimit. Objektet e ndriçuara lëshojnë (bëjnë) hije, dhe nga forma e hijes mund të mësosh diçka për objektin vetë; por njerëzit dhe vendet lëshojnë edhe një hije tjetër, që ka lidhje me atmosferën që i rrethon ose përshtypjet që evokojnë tek tjetri – prandaj edhe thuhet dikë që ka hije të rëndë, dhe pastaj hijerëndë, si mbiemër kompozitë pronësore, për t’u krahasuar formalisht dhe kuptimisht me hirplotë.

Hija që lëshon diçka bie mbi diçka tjetër; kjo folje, bie, edhe në këtë kuptim metaforik, shënjon një “veprim” që kryhet nga lart poshtë, dhe kjo jo ngaqë hija i bindet a i nënshtrohet gravitetit, siç ndodh zakonisht me objekte të tjera që bien, por ngaqë burimi i dritës, si rregull, ndodhet më lart se sipërfaqja ku bie hija. Meqë shumë kultura e interpretojnë hijen si spiritualisht të rrezikshme, atëherë rënia e hijes mbi ty nuk duhet marrë si diçka triviale; edhe pse kjo varet nga e kujt pikërisht është hija. Që këtej edhe shprehja i ka rënë një hije (e keqe, e bukur) – kjo është gjithnjë hije që vjen nga gjetiu, nga jashtë, nga Tjetri, nga diçka që ka ndodhur; një gruaje shtatzënë i ka rënë një hije e bukur pikërisht ngaqë ka mbetur shtatzënë. Por le të vëmë re që edhe kjo lloj hijeje, sikurse edhe hiri, bien nga lart, një metaforë që ka edhe kuptimin “bien nga qielli” ose “ndodhin për arsye që nuk varen nga ne”; qielli është edhe vend gjeometrik i gjithçkaje që është lart ose që vjen nga lart – jo më kot themi “më ra nga qielli”, me kuptimin “më ndodhi papritur, befasisht”. Tek e fundit, edhe hirin e dërgon (nga lart) Perëndia.

(c) 2018, Peizazhe të fjalës.

ODË GËZUESHËM E PËRMORTSHME

nga Bjorn Kamberi

Ese me tematikë reflektuese, shkruar gjatë mbrëmjes së 31 tetorit 2017 (vigjilje e festës pagane të Halloween-it, shumë popullore në Shtetet e Bashkuara) në Texas.

Kjo ditë kaloi zbrazët, shurdhërisht, qe nga ato amulli qiellzënë fund tetori që kanë një shi aq të rrëmbyer, i aftë të fashitë dhe shumë tise të vagullta. Kur pikat trokasin rëndë në dritare, sikur të përplasin aty lotët e atyre vendeve që thahen nën diell, jeta dhe vdekja, duken si dy figurina hijesh të vogla që krah për krah lojcake ngasin, një valle të hidhur, në terrin e gjysmë kthinës time, në dhomë të konviktit. E meqë unë vij nga një vend ku taksat jo gjithmonë paguhen, e ku sonte atje nuk mendohet, por festohet për vdekjen që s’ka ardhur ende si të vetmen të sigurtë, unë mendoja, dhe ja nisa të shkruaj, do shkruaj shkurt ama, se dhe vdekja nuk mendohet gjatë.

Për hir të mungesës së dyllit, se sonte, sidomos natën, s’ia vlen të spekulohet, nuk jam i pari që përsjell këto mendime kaq vonë. Që në krye të herës, keltët, festonin në këtë gurkre të dimrit, reshtjen e të korrave dhe fillimin e muzgut. Me flakë e me ulërima parake, galët donin të llahtarisnin errësirën e panjohur, drojën prej rrëpirës se dijes së kufizuar, nën tutje rituale, a thua se te vdekurit e tyre, do kërkonin të merrnin nga grazhdet, atë çka i takonte në të gjallë. Gjakatarë ata flijonin të gjallat, për ti pasur në rezervë, kur mishit të duhej për të ngrohur dejet, mes erës së acartë të Irlandës. Gjaku nga tehet lagte zjarrin e vatrës, ndërsa njerëzit përdridheshin të fantaksur nga ekstaza e frikës, trembu vetë, që të mundsh të trembësh gjithë ç’të tremb. Ky aheng makabër, donte t’i zgjonte të fjeturit, ashtu shpupurishëm e pa paralajmërim për një natë, e t’i frigonte një herë e mirë, që ata mos të zgjoheshin kur të gjallët të ishin në gjumë. Kështu ata prisnin stinën e ftohtë dhe të papriturat e saj deri në ag të pranverës, duke u përndezur në këtë vigjilje të territ. Fillimi me jetë, gjysma e vdekjes. Jo si shumica e frikërave ama, e keltëve nuk vdiq me ta.

Nga dheu në dhe, ndryshon jo vetëm mënyra si jetohet, por dhe mënyra përse e si festohet. Diku në llahtar të gjelave, familjet ndajnë me bekim dhënien e dashurisë, e kund tjetër, ndër domate kremtohet shpirti i Mesdheut. Por ama, kënd e anë, ku ka të gjallë, një ditë kushtohet pashmangshmërisht këtij zijafeti të kobshëm, i asnjëpërngjasueshëm, me kostume tërë maska e dordolecë gjigandë, kafka mbi këmbale, zezonë dhe valle, korba të uritur përmbi to, herë me kukulla të stolisura me lule të kuqe, skelete të bardhemë, zgavra të zbrazura sysh të dalë vendit, me vështrimin e përmbysur, e herë me karikatura të gjithë ç’të frikshme kemi krijuar e menduar, por gjithandej, me shumë gjak, si hajmali, ujë i jetës e pellg i vdekjes. Po aq e habitshme është aftësia jonë për ti tejkaluar kufijtë kulturorë në shërbim të formimit të një tabloje gjithëpërfshirëse simbolikash, që pavarësisht origjinës vihen në funksion të këtij kremtimi, si të thuash një globalizëm i pashembullt i frikës por dhe përpjekjes tonë paradoksale për ta luftuar atë. Parë kështu, një kujtesë universal e memento mori, që i jep festës karakterin e nevojshëm metafizik. Në këtë prizëm i shohim si pjesë organike të kësaj mishele, duke përfshirë këtu skeletet, kapuçonët dhe kosat që janë një përzierje e kahershme e bujqësisë dhe njëherazi shterjes së burimeve, që prej elementëve ngjyrosës që reflektojnë mynxyrën e ndjesive e deri te kolonat romane që si të thuash kumtojnë qëndrueshmërinë e përkohshme mbi këtë tokë dhe stoicizmin e ngrehinave dhe natyrës karshi përkohshmërisë sonë.

E ndaluar zakonisht është vetëm në diktatura kjo festë, ku të vdekurit, në trup e shpirt janë aq të shumtë, sa rrezikojnë të shpikin ata ndonjë festë përkujtimore për lirinë e harruar të së gjallit.

Gjithë festohet kështu, sepse njerëzit kanë nevojë të gëzohen dhe për këtë arsye. E në fakt kjo festë, i bën të tërë më të lumtur. Kur tremben kështu, të vdekurit gëzohen, sepse ata kështu ngjallen, duhet të jesh i gjallë që të kesh frikë, e kështu në festojmë, për të kënaqur ata që të shkuar kohë kanë për tu gëzuar. Vdekja nga natyra është e vetmuar, sepse ajo ka punë me ata që s’duan të kenë të bëjnë me të, këtë natë ama, ne e ftojmë atë të ulet këmbëkryq me ne. Ata gjallohen për një natë deri ne ag, ku më pas i përvidhen përsëri harresës, me shpresë më të lehtësuar, dhe të gjallët i japin kuptim natës së tyre, duke i kujtuar vetes, se po s’u gëzuan në këtë natë, do të hidhërohen keq, kur një ditë, mëngjesi t’i gjejë të vdekur.

E kështu sonte rrugët dynden nga hareja e një bote të shkuar, që pret leckën e festës ta shpluhurojë nga harresa. Zijafeti i tyre është tretur, por kur ngërdheshemi e zhgaravitemi kështu, ne çojmë në zijafetin e sofrës së zbrazur, gjallërinë e atyre që eksitohen nga luksi për të hyrë në vallen e fundit, duke mos mundur ta heqin deri në fund, por deri kur duan.

Vdekja është destinacioni që na barazon të gjithëve në këtë mbrëmje, udhëkryq ku fundojmë të tërë, mbase socializmi i fundit, pa klasë a pa hierarki, një simetri ironike. Mundet me gjasë të këtë qenë kjo arsyeja, që Marksi iku përpara nesh.

Të maskuarit si të shkuar, megjithëse njëri gogol e tjetri katallan, njëra shtrigë e tjetra dhe më e ligë janë gati të njëjtë, jo me të pasur dhe të varfër, mund të veprojnë si të duan, tej rregullave e skrupujve, duke mos u skuqur se gjak s’kanë, një tip lirie që për së gjalli, s’ke luksin ta provosh kaq shpesh. Këto maska, janë të barabarta, më shumë ide sesa njerëz, më shumë festë tej natyre sesa realitet. Në natë me erë këtë ma kujtoi një skelet, i cili qe veshur aq lehtë, duke shijuar shpirtin tek i ftohej.

Të vdekurit janë të lirë dhe prej ligjeve, ata nuk burgosen, nuk përndiqen e as hetohen, duke shkuar kanë lënë këtej, gjithë mëkatet e tyre, që kanë ndërtuar vuajtjet dhe shpresat tona. Punën më të vështirë sonte e ka policia, detyrë gati surreale. Duhet të qëmtojë të vërtetën, në dy botë.

U themi të vdekurve, që dhe kur ju imitojmë, s’jemi si ju, jemi të gjallë, të shëmtuar, të shpërfytyruar dhe të tmerruar, për t’ju tmerruar, me llahtarë, plot gjak e sydalë, kaq energjikë ngaqë në vdekjen tonë të rrejshme, është shpirti i jetës. Shpesh fusim në valle turli insektesh, të cilat në qetësinë e tyre janë të shkathëta e durimshumë sot porsa dje, por sigurisht, që zgjidhje tjetër s’mund të jepnim, s’mund të gjenim ushtarë më të gjallë për t’u treguar të vdekurve, që ne rrojmë dhe duke u zvarritur.

Të gjithë e mirëpresin këtë jubile, duke u ofruar të vdekurve pa menduar nëse janë në gjendje të shijojnë, gjithfarë ëmbëlsirash, që velin edhe më stomakzbrazurit, dhe ata që s’kanë më stomak. Sonte askush s’i druhet nivelit te sheqerit, me e shumta, ai ë vret. Është kaq e dobishme kjo velje, e cila ngaqë praktikohet një herë në vit, asnjëherë nuk jep shkas të teprohet. E mos të themi pastaj sesa më e thjeshtë është të flasim mirë vetëm për të vdekurit e këqij, dhe keq vetëm për të gjallët e mirë. Ndaj dhe kaq shumë flitet për të vdekurit, se ata nuk dëgjojnë, e për pasojë nuk u rritet mendja në folshim mirë, ndërsa fjalët e këqija, i ruajmë për të gjallët, të cilët dëgjojnë e kuptojnë, idhnohen e turbullohen, ndonjëherë duke u dëshpëruar aq shumë, sa hidhen para kohe në botë të shurdhërisë.

I ploti ka ç’ndan edhe me vdekjen, thoshte Twain-i, dhe Twain-i, si burrë babaxhan e me mustaqe, do dëgjuar për vdekjen dhe për jetën, sidomos për plotësinë. E paharrueshme në sytë e mi, skenë klasike e të paasnjëngjashmit film kur kalorës i lodhur nga beteja të gjata, ku la në fushë më shumë nga ç’pa të dilnin tej, mbi kodër përmbi det, luan shah me të veshurin në të zeza, duke shijuar në lëvizje të gurëve orët e fundit. Ai provon, që ka shume që dinë të rrojnë, e ca më pak që dinë të shkojnë.

Kur çartisjet i lodhin, festorët grupohen në vatra me muzikë e me gaz. Vetëdija e përkohshmërisë është ilaçi i frikës, këtë ilaç trazuar me alkool humbëtazi, rrëkëllejnë sidomos të rinjtë, të cilët pasojat, edhe të vdekjes, ngase për ta të largëta, i kalojnë me shumë gjumë e pak dhimbje koke. Të vdesësh i ri, sa më vonë të jetë e mundur. Ama të vdesësh. Ditën që njerëzit do të jenë të pavdekshëm, atëherë lind vdekja e vdes jeta. Atëherë, përpos të gjithave, njerëzit do të kenë edhe një arsye më pak për të festuar.

Gjithandej fotografi të pikturave, maskave dhe shpërfytyrimeve, tek-tuk ndonjë përzierje shijeplotë e erotikës me vdekjen, bashkudhëtare ekzistencialiste, gjokse të zbuluara pjesshëm si kodrina të latuara ku lumi i gjakut gurgullon në luginë mes tyre, si kombinimi më i parezistueshëm i erëzave më shpuese e epshndjellëse. Të kujtojnë se ç’mund të humbësh.

…..

Mendimet m’u përsollën, më duhej t’i zbrazja diku, u ngrita me vështirësi, u çapita pak më tej, hapa një derë…

Të gjithëve na ka ndodhur të ndezim një llambë neoni, janë të lira e rrojnë gjatë, thotë elektricisti i lagjes sime, e unë, tek ai, kam besim kur flet dhe për llambën dhe për paranë. Ajo që është e pabesueshme ama është vetë llamba, ngaqë ajo del nga rregullat e përgjithshme të shkencës, është si të thuash mjellma e një familjeje rosakësh, ose kështu mendon dikush që me fizikën ka patur një dashuri të palindur. Si çdo simotër e saj, neonja i bindet dëshirës së atij që s’pajtohet të shohë aq pak duke lëvrirë në më të shpejtën e hapave, me dy frymë, në katër kohë të mushkërisë së telave, errësirë, çast, gjysmë errësirë e mugët, ku hijet ravijëzojnë pritje në botën mes sonës dhe dritës, dhe me pas shkëlqim i kalamendur, derisa shohim aureolën shpërndarëse që, pasi godet ç’mure e rrethojnë, denjon t’i shërbejë vështrimit tonë. Bash kjo është lindja nëpërmjet saj, s’qemë e jemi, të ikur e të ardhur. E këtu vdekja është boshësia e padijes, e rropatjes kuturu në hapësirë dhe kohë, ndërsa gjysmë drita, vuajtja jonë, ku në pasqyrimin e katrorit mbi lavaman, shohim me zverdhësi gjithë dyshimet dhe frikërat e shpirtit tonë të zvargur. S’kam njohur njeri që ka frikë nga errësira, por vetëm nga ata që kanë frikë se mos duke parë pak, do shohin vetëm atë që s’duan. Kur çelësi të luajë pa funksion e neoni të mos bindet, do ta mirëkuptojmë, mbase edhe do të klithim ca, por banjat janë gjithnjë më të vogla se vreri ynë, mundet shumë që më pas ujin rrjedhshëm ta lëmë, e të lahemi gjatë, në errësirë.

Vështrova dhomën e zbrazët. Ndihesha i vetmuar, s’kisha të gjallë të më përcillnin e as të vdekur të më pritnin, ishin të gjithë ca më tutje, gjetiu në kremtim. Ditë shumë e shëmtuar për të vdekur, ama çdo ditë është e duhur për t’u ringjallur. Mbase dhe kisha vdekur, por fjeta thellë e i qetë, e dija që s’do më kallnin atë natë, procesi funksiononte ndryshe, dhe më të dashurit e mi, që tolerojnë çdo tekë timen, s’do të më varrosnin në ditën ku të gjithë dalin nga varret, s’mund të jem dreqi ta hajë, antikonformist edhe në qejfin, kështu do të më kujtojnë për keq, ka rrezik të mos më kujtojnë fare, madje as për Halloween.

(c) 2018, autori

INCIDENTI NË TRENIN TIRANË-RRËSHEN

Nga një editorial i Gjergj Metës te “Panorama” mësova se kryeministri Rama, gjatë vizitës së tij në Mirditë, kish shkarkuar nga puna live drejtorin rajonal të Shëndetësisë, pasi kish zbuluar se më shumë se 30 qendra shëndetësore të kësaj zone nuk janë të lidhura me rrjetin elektrik.

Ka vite që punët e pushtetit në Shqipëri, të paktën për aq sa i intereson publikut të mass mediave, janë reduktuar në politikë kuadri: kush emërohet, kush lëviz, kush shkarkohet, kush ngarkohet. Kjo lëvizje brouniane njerëzish zakonisht nuk shoqërohet me ndonjë ndryshim në politikat, sidomos ngaqë të gjithë këta që luajnë me karriget janë, në më të shumtën e rasteve, përfaqësues të bindur të partive politike.

Pa çka se është ironike që ky asgjësim i personalitetit të konsumohet pikërisht gjatë një procesi të themeluar mbi individin dhe postin që ky merr ose, përkatësisht, lëshon.

Nga njëra anë, kjo vëmendje obsesive ndaj politikës së kuadrit duket sikur konfirmon se, për një takëm militantësh politikë, marrja e një posti është kurorëzim i përpjekjes së tyre, sikurse është shembull i qasjes ndaj aktivizmit politik, për të gjithë arrivistët out there; nga ana tjetër, le ta themi se emërimet dhe ç-emërimet nuk kushtojnë absolutisht asgjë nga buxheti, ndryshe nga veprimtari dhe mobilizime të tjera politike.

Më në fund, le të shtojmë edhe se politikat e emërimeve të palës në pushtet lënë kaq shumë për të dëshiruar, në kuptimin që shumë nga të emërtuarit në poste nuk e përligjin përgjegjësinë që u besohet dhe shërbejnë për të plotësuar kritere statistikore ose për të siguruar rrjedhshmërinë e rripave të transmetimit; çfarë edhe e bën tejet aktuale historinë e perandorit Kaligula, i cili thuhet se kish në plan ta emëronte kalin e vet, Incitatus, konsull. Aq më gjenuine do të tingëllonte kjo, po t’u besojmë atyre historianëve që thonë se Kaligula e kish planifikuar këtë për t’u tallur me senatin e vet.

E megjithatë, kjo histori e Ramës, që “pushon në vend” një gjynahqar në Mirditë – duke bërë të vetin një lloj brutaliteti protokollar të cilin shqiptarët e një farë moshe zakonisht e shoqërojnë mendërisht me legjendën e një tjetër kryeministri, Mehmet Shehut, mitin e “dorës së fortë” dhe të “arbitraritetit”, si prerogativë e atyre që pushtetin e kanë bërë pjesë të qenies dhe të mirëqenies së tyre.

Edhe pse mua, duke lexuar për këtë mini-dramë të administratës lokale, m’u kujtua jo Kaligula, as Mehmet Shehu dhe as Çinxhiz Khani, por një faqe e bukur nga romani Ushtari i mirë Shvejk, të cilën po e përmbledh këtu në vijim.

Shvejku, që tashmë punon si adjutant i togerit Lukash, është duke udhëtuar me tren, së bashku me shefin e vet, nga Praga për në Ceske-Bugjejovicë. Bashkë me këta të dy, në kompartiment, është ulur edhe një zotëri i moshuar, krejtësisht tullac, që lexon gazetën Neue Freie Presse teksa Lukashi po e bën Shvejkun për një lek, ngaqë te stacioni në Pragë u kishin vjedhur një prej valixheve të togerit.

Pas një pauze të shkurtër, Shvejku i kthehet atij burrit të moshuar dhe e pyet: “Më falni, zotëria juaj, mos jeni gjë z. Purkrabek, përfaqësuesi i kompanisë së sigurimeve Slavia?” Dhe kur ky e sheh gjithë përbuzje, por nuk i përgjigjet, Shvejku i shpjegon togerit: “Kam lexuar një herë në gazetat se një njeri normal duhet të ketë në kokë mesatarisht gjashtëdhjetë deri shtatëdhjetë mijë flokë dhe se flokëzinjtë kanë më pak, siç provohet nga shumë shembuj.” Dhe vazhdon: “Një herë, një infermier te kafeja U Spirku, tha se humbja e flokëve shkaktohet nga eksitimi emocional në fëmijëri.”

Por këtu ndodh diçka e frikshme. Zotëria tullac nuk paskësh qenë z. Purkrabek i kompanisë së sigurimeve Slavia, por gjeneral-majori Von Shvarcburg. I veshur civil, ai po udhëton për të inspektuar garnizonet dhe, pikërisht, për t’u bërë atyre të Bugjejovicës një surprizë.

Ky, shkruan Hasheku, ishte më i lemerishmi inspektor i përgjithshëm i Perandorisë; nëse i qëllonte të gjente, gjatë inspektimit, ndonjë gjë që nuk ishte në rregull, bënte bisedën e mëposhtme me komandantin e garnizonit: “Keni revolver?” “Po, kam.” “Mirë. Të isha në vendin tuaj, do të dija me siguri se çfarë të bëja me të, sepse kjo që shoh unë këtu nuk është garnizon, por një stallë e qelbur derrash.”

Dhe, në të vërtetë, pas inspektimeve të tij, gjithmonë dikush do ta vriste njëfarësoj veten, çfarë do ta bënte gjeneral-majorin Von Shvarcburg të komentonte gjithë kënaqësi: “Ja, kështu ka lezet! Një ushtarak i vërtetë!”

Dukej sikur i mbetej qejfi, po të mbetej ndokush gjallë pas inspektimeve të tij, përfundon Hasheku.

Incidenti në kompartiment pati, edhe ai, pasoja të dhimbshme për togerin Lukash, i cili pas një qortimi tërësor dhe një leksioni për mënyrën si duhet të komunikojnë oficerët me vartësit e tyre, e pa veten – jo pa llahtari – të emëruar sakaq në vijën e frontit. Në shkëmbimin që pasoi, Shvejku u shfajësua duke shpjeguar “se kurrë në jetën time nuk më kish shkuar mendja se mund të ekzistonte një gjeneral-major krejt tullac.”[1]

Natyrisht, nuk ka ndonjë ngjashmëri të madhe midis bëmave të Von Shvarcburgut, dhe atyre të kryeministrit Rama në Mirditë; ndonjëherë është e nevojshme madje me vend që dikush të shkarkohet në vend; edhe pse përmendja e revolverit do të ishte gjithnjë e ekzagjeruar. Prandaj, e vetmja arsye që e solla këtu këtë histori është se të gjithë e dimë si përfundoi Austro-Hungaria e këtyre gjeneral-majorëve dhe burokracive të tyre, sikurse e njohim edhe dekadencën e Romës, në kohën e Kaligulës. Dhe nëse ka ndonjë mësim për të nxjerrë nga historia, ky është se arbitrariteti i liderit shpesh nuk është shenjë pushteti, por spektakël i trishtimit të atij ustait që kërkon të ndreqë, me varé, çfarë ndoshta është munduar të rregullojë deri atëherë me mistri.

(c) 2018, Peizazhe të fjalës. Ndalohet rreptësisht riprodhimi në mediat.


[1] Për fat të keq, jam duke cituar nga versioni anglisht i romanit, sepse nuk e kam në dorë shqipërimin e shkëlqyer (madje legjendar) të kësaj vepre. I vetëdijshëm për sakrilegjin, shpresoj vetëm se kujtesa e lexuesve të apasionuar pas Shvejkut shqip do të plotësojë zbrazëtitë e mia.

REALITETE TË NDARA

Kur i pyes studentët në lidhje me ndodhitë apo çështjet e ndryshme në Shqipëri, ve re një mungesë interesi dhe informacioni. Më duken indiferentë për Shqipërinë. Pasi të shumtët janë në ikje. Prindërit i kanë rritur, edukuar dhe shkolluar për të ikur. Kush nuk largohet pas gjithë atij investimi, qëndron për të zezën e vetë e të atyre që po rrinë.

Disa studentë duken të rritur në flluskat e krijuara nga pasanikët e rinj. Ata vijnë nga shkolla private, apo ato segreguara publike, jetojnë në lagje të rrethuara apo në zonat e Tiranës ku çmimi i pronës ka vajtur 3000 euro për metër katror, dhe e kalojnë fundjavën në qendrat tregtare brenda apo jashtë vendit.

Ka një segregim social në Tiranë, e ky vihet re në shkolla, në shpërndarjen e çmimeve të banesave dhe mungesën e shërbimeve publike në zonat e periferisë (uji, dritat, qendrat kulturore etj.). Për shkak të mungesës së infrastrukturës, në zonat e Freskut apo të Unazës së Re të Tiranës banesat janë rreth dy-fish më të lira se ato në qendër apo në komunitetet e mbyllura. Dukuria njihet edhe nga ekspertët e konsultuar nga qeveria për Planin e Integruar Ndërsektorial të Zonës Ekonomike Tiranë – Durrës (2015). Sipas këtij plani, një ndër sfidat për Bashkinë e Tiranës është: “Shmangia e krijimit të lagjeve ku dominon varfëria dhe segregimi … që kërkon para së gjithash trajtimin e duhur të problemeve që kanë grupet vulnerabël të shoqërisë.” (fq. 260). Strategjia njeh edhe ndikimin që kanë komunitetet e mbyllura mbi segregimin social.

Ndasitë po nxiten edhe nga politikat fiskale të qeverisë vendore që prekin sektorin e ndërtimit. Sipas D. Andonit, drejtoresha e Entit Kombëtar të Banesave shprehet se: “Taksa mbi pronën e vlerësuar mbi bazë të vlerës së saj, bën që familje që mund të jenë “të pasura” në asete, por “të varfra” në cash, të detyrohen të shesin banesat e tyre dhe të lëvizin drejt zonave ku vlerat e banesave janë të ulëta. Ky fenomen çon në krijimin e lagjeve të varfra dhe në rritjen e dallimit mes zonave të pasura”.

Ndërsa në shkollat në qendër të Tiranës ka një përqendrim të madh të studentëve me status të lartë social-ekonomik. Kjo vërehet në dy tregues: mobiliteti i nxënësve nga periferia në qendër të Tiranës dhe dallimet e arritjeve të nxënësve ndërmjet shkollave. P.sh. sipas raportit të Bashkisë së Tiranës, 2016, lëvizjet nga zonat e banimit në vendet e shkollave të cilësuara të mira (shih grafikun) janë të përqendruara në njësitë bashkiake 8 (Siri Kodra), 9 (Zogu i Zi) dhe 10 (Rr. Kavajës me Rr. Durrësin) që ndodhen brenda unazës. Me interes do të ishte të studiohej efekti i çmimit të autobusit dhe heqja e taksive joformale mbi numrin e nxënësve që duan të shkollohen larg zonës së tyre të banimit.

Shkollat në njësitë urbane tërheqin më shumë nxënës të mirë, me prindër që kanë burimet sociale dhe financiare e nevojshme. Për këtë arsye arritjet e nxënësve në këto shkolla janë më të larta. Familjet e këtyre nxënësve janë të segreguara në gjeografi dhe në mendje. Në disa shkolla ka përqendrim të madh të studentëve të dobët, të cilat banojnë në periferi të Tiranës ose në fshatrat përreth.

Notat e provimit te Matures 2014

Dallimi  i shkollave private nga ato publike në Tiranë është thuajse i papërfillshëm, sepse segregimi ka ndodhur në shkollat publike. Shkollat publike si Ismail Qemali, Sami Frashëri etj. që janë brenda rrethit të unazës, janë privatizuar nga nxënësit dhe familjarët e tyre. Një sasi e konsiderueshme e nxënësve vijnë nga njësitë e tjera të Tiranës.

Segregimi social  dhe mungesa e diversitetit është një problem jo vetëm për suksesin e nxënësve, kohezionin social por edhe për mobilizimin e qytetarëve në veprimtari politike e shoqërore vullnetare. Nxënësit që ndodhen në shkollat ku mungojnë burimet sociale dhe kapitali social i nevojshëm, për shkak të përqendrimit të madh të nxënësve që nuk i zotërojnë ato, janë të destinuar të riprodhojnë të njëjtat pabarazi. Ndërsa qytetarët e segreguar në hapësirë mund të revoltohen e krijojnë shqetësime sociale.

RETROLOGJI

Është në natyrën e politikanit që të përpiqet t’i paraqitë dështimet si suksese, në sytë e të tretëve: në zhargonin e public relations këtë farë manipulimi cinik e quajnë ndonjëherë spin.

Por pushtetarët e sotëm, në Tiranë, kanë zgjedhur një teknikë pak monotone, për t’iu përgjigjur kritikave: krahasimin sistematik e ndonjëherë bajat me të shkuarën.

Dhe kaq i keq ka qenë regjimi Berisha, sa të tanishmëve shpesh u ka mjaftuar distancimi prej tij, për t’u ndier të sigurt në dështimet dhe katastrofat e tyre.

Por sado i keq të ketë qenë ai regjim, prej ekipit të Ramës në qeveri dhe deputetëve të tij në Parlament publiku ka të drejtë të presë diçka përtej referimit obsesiv ndaj dështimeve të djeshme të kundërshtarëve.

Këtë mendova, kur shtrëngova dhëmbët dhe lexova përgjigjen që Ministrja e Kulturës Kumbaro i dha një shqetësimi të aktorit Robert Ndrenika, për fatin e teatrit kombëtar dhe të selisë së tij në Tiranë.

Kumbaro i kujtoi Ndrenikës thagma të shumë viteve më parë, të cilat vetëm sa dëshmonin se ekipi i atëhershëm i Berishës i kish drejtuar punët e kulturës duke u zhvendosur lirisht nga një gafë në tjetrën.

Pasi e pyeste aktorin se pse ai dhe kolegët e vet nuk kishin protestuar për gjithfarë gabimesh, budallallëqesh dhe abuzimesh atëherë, madje duke vënë në dukje edhe se “komuniteti i aktorëve dhe shoqëria jonë nuk duhej ta kishin lejuar që teatri të kthehej në lokal me tym lojërash fati e bingoje, që thithte klientë por jo artdashës,” Ministrja e Kulturës guximshëm edhe vetë protestën e tanishme të aktorëve nuk ngurroi ta paraqiste si “sukses” të qeverisë së saj, meqë kjo paskësh krijuar klimën e duhur të tolerancës dhe të pluralizmit, në shoqërinë civile.

Shefi i Kumbaros, kryeministri Rama, tregoi të njëjtin qëndrim ndaj krizës së tanishme, të cilin e formuloi kështu në përgjigje të një kritike që i bëri një komentues në Facebook:

[…] debati për të mbrojtur godinën e rrënuar të teatrit është një debat i stërvjetër, i stërlodhur dhe pa asnjë vlerë e asnjë kuptim sot! Sa ka bere qeveria ime për teatrot, muzetë, stadiumet në vetëm 4 vjet nuk i kanë bërë të gjitha qeveritë bashkë në 25 vjet!

Po ai spin – që, për ta thënë me fjalët e Ramës, është ai vetë “i stërvjetër, i stërlodhur dhe pa asnjë vlerë dhe kuptim sot.”

Si krahasimin me të shkuarën, ashtu edhe argumentin e formës “ku ishit ju atëherë”, që rreket të vërë në pikëpyetje integritetin e kritikuesit, unë do t’i përfshija në të njëjtën metodë e të njëjtin reagim të një sistemi imunitar tejet të stresuar, si ai i palës së sotme në pushtet.

Dhe meqë më mungon një fjalë për të, po lejohem të adoptoj[1] termin retrologji, si etiketë edhe për metodën vetë, ashtu edhe për manifestimet e saj sistematike.

Dhe termi më hyn në punë për ta thënë, shkurt dhe shkoqur, se komunikimin e sotëm të pushtetarëve me publikun fare lehtë mund ta reduktosh në një barrierë retrologjish, të cilat synojnë të devijojnë kritikat drejt temave dhe debateve pa interes.

Vetë metoda nuk është e re – ca prej nesh ende do ta mbajnë mend maninë e pushtetarëve të Hoxhës për t’iu referuar statistikave të vitit 1938; meqë në raport me to gjithçka merrte përmasa të tjera, më pozitive, më mbresëlënëse, më frymëzuese, më optimiste.

Si të mos krenoheshin dentistët anembanë atdheut, që, ta zëmë, në vitin 1976, kishin shkulur gjashtëfishin e dhëmballëve të shkulura prej kolegëve të tyre, nënshtetas të Zogut?

Po ndërmarrjet e shërbimeve funerale dhe punishtet e arkivolëve?

Natyrisht, dhe përtej shakave, një pjesë e madhe e këtyre statistikave përligjeshin; e megjithatë, pakkush prej nesh që jetonim atëherë entuziazmoheshim ngaqë e kishim lënë prapa vitin 1938.

Kur iknin dritat, kur nuk gjeje në dyqane as mish as peshk as qumësht, kur të duheshin 4 orë për të vajtur me tren në Elbasan, kur ata që dilnin jashtë Shqipërisë ktheheshin me valixhet të mbushur me lecka e kur regjimi përndiqte nipat ende fëmijë për “gjynahet” e gjyshërve, askush nuk e kish më mendjen tek 1938-a dhe Zogu.

Edhe thjesht për shkak të përsëritjes, retrologjitë e atij regjimi u bënë kundërprodhuese dhe filluan të përcillen me hilaritet, madje përfunduan pjesë batutash dhe barceletash.

1938-a po shërbente si mega-alibia e një ekonomie të dështuar dhe të një politike ekonomike kriminale.

Nuk e them dot këtë për retrologjitë e tanishme të Ramës, Kumbaros dhe të tjerëve – edhe ngaqë Berisha dhe Basha po bëjnë të pamundurën, për t’ua ruajtur vlerën; sikurse po bëjnë të pamundurën për t’i lejuar këta të tanishmit të mbajnë pushtetin pa u trazuar shumë.

Por kam frikë se vetë metoda, në vetvete, është e krimbur; dhe këtë e ndiejnë edhe ata që e përdorin 24/7, në komunikimet e tyre “me popullin.”

Dhe arsyeja kryesore që kjo metodë, përtej efektit skenik dhe një ngushëllimi të çastit, nuk funksionon dot është se edhe ai tjetri, që ti ke përballë dhe kërkon ta fundosësh mund të mësohet dhe të fillojë ta përdorë kundër teje (madje edhe sikur të kesh sendërgjuar një dordolec për ta qëlluar pastaj me domate të kalbura, edhe dordoleci do të mësojë, herët a vonë, të t’i dërgojë domatet e kalbura mbrapsht).

Siç e vinte tani në dukje një editorial te Lapsi, ashtu veproi edhe aktori Ndrenika, i cili moralizimit të ministres Kumbaro iu përgjigj kështu:

Jeni ju që keni pasur gjithë kohën e nevojshme edhe për të bërë transparencën e asaj që ndodhi dje. Ne atë kërkojmë.

Gjetiu, ish-drejtori i Teatrit Eksperimental Kastriot Çipi publikoi një dokument që dëshmonte se vendimin për ta shndërruar një pjesë të hapësirës së selisë së Teatrit Kombëtar në bingo – çfarë kish shkaktuar edhe indinjimin a posteriori të Kumbaros – e paskësh marrë vetë shefi i tanishëm i Kumbaros, Edi Rama, aso kohe Ministër i Kulturës.

Nuk futem dot në hollësitë e këtyre goditjeve dhe kundërgoditjeve, por për ta thënë me një proverb të italishtes, chi di spada ferisce, di spada perisce. E kaluara është në gjendje t’u japë argumente të gjitha palëve; aq më tepër kur vjen puna për klasën politike aq gjak-përzier (anglisht: inbred) të Shqipërisë së sotme.[2]

Kjo është edhe e keqja e madhe e retrologjisë – orientimi i gënjeshtërt i komunikimit dhe i debatit ndaj diçkaje të kapërcyer, të vdekur, të ngrënë nga krimbat; ose pikërisht ai orientim që i bën të neveritshme shfaqjet e vetëkënaqësisë së pushtetarëve të sotëm, madje edhe kur këta janë në të drejtën e tyre të ndihen të kënaqur, për ndonjë arritje të rastit.

Për fat të keq, këmbëngulja në këtë teknikë argumentative në thelb qesharake dhe stërhollimi i saj nga një status Facebook-u në tjetrin, po krijon model; dhe brezi i ri i politikanëve shkallë-shkallë po mësohet që të mos konceptojë dot lloj tjetër debati, përtej atij që rrëmon në të kaluarën e oponentit dhe në përqasjet kinse shkencore (faktike) me periudhat e së shkuarës të qeverisura nga “armiku”.

Shto këtu edhe prirjen e pashmangshme për t’i personalizuar të gjitha këto lloj zhbirimesh dhe e ke gati recetën për komprometim të komunikimit vetë. Por nuk e vë dot dorën në zjarr e të them se nuk ka gjasa që pikërisht ky të jetë edhe synimi i retrologëve.

© 2018, Peizazhe të fjalës. Ndalohet çdo lloj riprodhimi në mediat.


[1] Në italishte, retrologia shënjon – në mënyrë ironike – interesimin për rryma artistike a kulturore të kapërcyera. Megjithatë, në përshtatjen që ia kam bërë termit në shqip, kam marrë për model një fjalë tjetër të politikishtes italiane, dietrologia, e cila shënjon një prirje për t’i shpjeguar ngjarjet me çfarë qëndron pas tyre (“sta dietro”), ose me një teori komploti.

[2] Jo vetëm ngaqë palët sot në opozitë dje mund të kenë qenë në aleancë mes tyre, por edhe se, brenda këtyre 30 vjetëve, të gjithë e kanë pasur mundësinë madje shansin për të bërë dëme të mëdha, kur kanë qenë në krye të punëve.

LLOGARI DHE DETYRË

nga Gresa Hasa

Përgjigjja që znj. Kumbaro i ka dhënë aktorit Robert Ndrenika në faqen e saj personale në Facebook, pas fjalimit që ky i fundit mbajti disa ditë më parë në mbledhjen e Sindikatës së Artistëve të Skenës dhe Teatrit, është e diskutueshme në disa pika. Z. Ndrenika shprehu veçanërisht shqetësim për zhvendosjen e godinës së Teatrit Kombëtar në mjediset e asaj që tashmë njihet si skena artistike “Turbina” dhe abuzimit të pushtetit aktual me grabitjen e hapësirave publike për të ndërtuar mbi to kulla private biznesi ose për t’i kthyer ato në shtojca të këtyre kullave të cilat kanë mbirë në qytet si kërpudhat pas shiut. Fjalimin e z. Ndrenika e gjeni këtu[1].

Protesta legjitime e artistëve përveç çështjes së zhvendosjes nga godina historike e Teatrit Kombëtar, përqendrohet edhe te ndryshimet në projektligjin “Për artin dhe kulturën”[2] ku parashikohet që Teatri Kombëtar sikurse Qendra Kombëtare e Kinematografisë, të jenë të varura drejtpërdrejt nga Ministria e Kulturës dhe të jetë kjo e fundit që të emërojë dhe shkarkojë drejtuesit e anëtarët e bordeve të këtyre institucioneve, një vendim ky që sipas artistëve cenon statusin e tyre profesional. Përpos këtyre çështjeve urgjente, artistët janë indinjuar edhe për kushtet ku ndodhet arti dhe mënyrën se si ata janë trajtuar deri më tash.

Duhet të ngremë një valë të madhe protestash kundër kësaj arrogance, është shprehur gjatë takimit aktori Neritan Liçaj. Ndërsa aktori Arben Derhemi ka vënë në dukje mungesën e transparencës së qeverisë duke ironizuar faktin që sipas tij nuk dihet se si do të jetë godina e re marramendëse dhe fantastike e teatrit të ri pasi nuk ka një projekt konkret. Fjalën e z. Liçaj dhe të z. Derhemi e gjeni këtu[3].

Ndërkohë znj. Kumbaro e ka parë të udhës t’i vendosë përpara përgjegjësisë aktorët dhe regjisorët e Teatrit Kombëtar duke i kritikuar teksa tingëllon sikur po u “kërkon llogari” atyre për faktin që më herët kur Partia Socialiste nuk ishte në pushtet, këta të fundit s’kanë protestuar për çështje dhe probleme që sipas ministres duhej reaguar patjetër. Duke iu drejtuar në distancë aktorit Ndrenika, Znj. Kumbaro shprehet:

Por unë mendoj gjithashtu se komuniteti i aktorëve dhe shoqëria jonë nuk duhej ta kishin lejuar që teatri të kthehej në lokal me tym lojërash fati e bingoje, që thithte klientë por jo artdashës. Nuk di ç’mendoni ju për këtë i dashur Robert.

Unë mendoj se komuniteti i aktorëve dhe shoqëria jonë duhej të kishte reaguar fort kur qeveria në vitin 2008-2009 vendosi të investojë rreth 6 milionë dollarë për të ndërtuar një teatër brenda Piramidës, dhe ku pasi shpenzoi gjysmën e kësaj shume e braktisi atë projekt për ta shkatërruar krejt piramidën në përfitim të një projekti tjetër për parlament, duke na lënë sot një ngrehinë të dëmtuar rëndë nga këto ndërhyrje dhe për çka duhen të paktën 20 milionë euro për ta rehabilituar e rifunksionalizuar. Nuk kujtoj që aktorët të kenë reaguar asokohe për paratë e groposura për dreq, gjynah! për të mos thënë kriminale!

Unë mendoj se komuniteti i aktorëve ka pasur të drejtë kur mërzitej ndonëse nuk u ngrit në protestë kur aktorët në Teatër Kombëtar dhe muzikantët në TOB emëroheshin pa kurrfarë konkursi, me një telefonatë politike nga lart, dhe kur aktorë të rinj nuk e arrinin dot skenën, ndonëse në Teatrin Kombëtar kishte jo pak aktorë që prej vitesh merrnin rrogën pa hipur një herë në skenë.

Unë mendoj se ishte shumë e trishtuar kur Teatri Kombëtar u katandis me 2 premiera në vit dhe me javë të tëra ku s’jepej asnjë shfaqje, por nuk kujtoj ndonjë protestë për këtë, ndonëse me shumë të drejtë të gjithë qaheshin nëpër kafene.

Nuk di të them se sa profesionalisht etike është kjo gjuhë me tone padronizuese dhe arrogante por mendoj se njerëzit reagojnë atëherë kur bëhen të ndërgjegjshëm ose kur mësojnë si të organizohen më mirë njëri me tjetrin. Nuk mund të anashkalohet as fakti se në Shqipëri shumëkush ka ende frikë të reagojë sepse historia politike jona ka treguar se pushteti ka marrëzinë në mos t’i marrë jetën qytetarëve të vet siç bëri me katër burrat që i vrau nga godina e kryeministrisë më 21 janar 2011, t’ia vështirësojë atyre çdo ditë të gjallë duke i kërcënuar me heqje nga puna ose me forma të tjera shantazhi. Ka shumë arsye se pse njerëzit në një vend si Shqipëria nuk protestojnë, mungesa e mjeteve të duhura, varfëria dhe këpuca e hekurt e qeverive janë sidomos disa prej tyre, sikurse mund të jetë edhe mungesa e kulturës politike apo e ndërgjegjes qytetare paçka se kjo fundit bie poshtë, për aq kohë sa shumëkush artikulohet kundra pushtetit në qarqe të mbyllura (por jo vetëm) siç vë në dukje edhe znj. Kumbaro çka lë të kuptohet se ekziston ndërgjegjja por ende jo guximi. Problemi kaherë rezulton të jetë sidomos mënyra se si pushteti në këto 27 vjet e ka imponuar vetveten. Megjithatë, ndoshta s’vlen asnjëra prej këtyre arsyeve se pse 8-9 vite më parë nuk qenkësh protestuar dhe në fakt s’ka fort rëndësi. Artistët janë ngritur në protestë sot, kundër vendimeve dhe sjelljes së një qeverie në mandatin e dytë të saj. Ata janë mbledhur bashkë dhe kanë përpiluar disa kërkesa për qeverinë, më kryesorja prej të cilave është transparenca në vendimmarrje dhe moscenimi i lirisë artistike dhe statusit të artistit. Do të ishte më e shëndetshme për këtë komunikim dypalësh nëse zonja ministre thjesht t’u përgjigjej artistëve për pyetjet që ata kanë, duke lënë mënjanë kritikën e paqëndrueshme dhe bashkë me të (gjej rastin të shtoj) numërimin e punëve që qeveria –kujtojmë – ka për detyrë t’i kryejë.

Unë mendoj se shteti ishte i vonuar në ndërhyrjet që bën për restaurimin e Teatrit Migjeni në Shkodër, për rindërtimin e Teatrit Çajupi në Korçë, për rindërtimin e Teatrit të Operës dhe Baletit dhe Ansamblit Popullor, për ndërtimin e Qendrës së re teatrale Turbina që po shkon drejt përfundimit,

vazhdon ministrja duke justifikuar mungesën e investimit dhe vëmendjen në përgjithësi ndaj artit dhe artistëve në vend që përbëjnë një prej kategorive më të nëpërkëmbura shoqërore të cilëve pushteti i ka marrë gjithçka, i ka lënë pa të tashme, pa të ardhme, pa profesion, pa para, pa dinjitet dhe tashmë do t’i lërë edhe pa pavarësi e godinë pune sepse fundja, konteksti ynë politik njeh për artist vetëm kryeministrin që e përdor pushtetin edhe për të promovuar vetveten në një rol të tillë bashkë me ca personazhe të rretheve artistike dhe kulturore afër tij. Të tjerët nuk ekzistojnë nëse nuk pranojnë t’i binden këtij pushteti në mënyrë që të fitojnë prej tij sadopak ekzistencë artistike.

Por teksa jemi te kritika, kam frikë se znj. Kumbaro harron që është në pozitën e ministres dhe jo në atë të një aktivisteje të shoqërisë civile. Na takon ne qytetarëve t’i kërkojmë llogari udhëheqësve se ç’bëjnë me paratë e taksapaguesve dhe si e përdorin pushtetin, jo anasjelltas. Dhe meqë znj. Kumbaro shpreh shqetësimin e ndoshta habinë se pse nuk është protestuar më herët, i duhet rikujtuar se ka një arsye se pse struktura shoqërore është e ndërtuar asisoj ku njerëzit pasi zgjedhin të deleguarit e tyre, presin që të jenë këta të fundit ata që të reagojnë dhe zgjidhin problemet në nivel lokal e vendor. Ndërhyrja e qytetarëve vjen mbi të gjitha kur këta delegatë kanë dështuar në punën e tyre. Ku ishte opozita e asaj kohe, që t’i artikulonte problemet e artit dhe të abuzimit me pushtetin në kurriz të artit, madje t’i shpinte ato në parlament dhe të mundohej t’iu jepte zgjidhje? Politikanët janë shërbëtorë të popullit që paguhen nga ky i fundit në mënyrë që sa herë diçka nuk shkon, reagimi të vijë fillimisht prej tyre, jo prej njerëzve, një pjesë e mirë e të cilëve nuk gëzojnë mjetet dhe as kulturën politike për të marrë rol politik aktiv. Por mbi të gjitha, ç’punë na zgjidh që nuk është protestuar më herët apo që opozita e asaj kohe ka qenë në gjumë? Po protestohet sot dhe opozita e atëhershme është në pushtet me 85 mandate në parlament. T’ia lëmë të shkuarën historianëve dhe politologëve që do të merren me studimin e lëvizjeve shoqërore dhe t’i bëjmë thirrje edhe njëherë ministres se artistët, sikurse qytetarët e këtij shteti, nuk kanë marrë ende përgjigjen e duhur prej saj.

(c) 2018, autorja


[1] http://lapsi.al/2018/02/08/plani-per-teater-me-kulle-robert-ndrenika-kam-dy-fjale-per-ministreshen-video/

[2] http://www.kultura.gov.al/files/pages_files/18-01-15-05-23-17PROJEKTLIGJI_I_ARTIT_DHE_KULTURES-15_JANAR_2018.pdf

[3] https://www.rtsh.al/lajme/artistet-mos-e-prekni-teatrin-kombetar/

SONO SOLO CANZONETTE

Kur mora vesh që Ermal Meta së bashku me një “italian” kish fituar Festivalin e Sanremos, menjëherë u ula ta dëgjoj këngën – diçka që, për kohët që jetojmë, do të thotë “u ula ta shoh këngën”, sepse sot ne të gjitha i shohim, madje edhe kur thjesht ia ngulim sytë, në YouTube, imazhit të një lotusi, të një mjellme që po e ha lotusin a të një plazhi brazilian, teksa kolona zanore përcillet si pa dashur në sfond. U ula pra, ta shoh këngën, edhe pse më duhet ta pranoj se entuziazmi me të cilin ulesha dikur ta shoh Festivalin e Sanremos tashmë më është humbur në arkën e kujtimeve. Mirëpo Sanremoja është Sanremo, të paktën ka aq vjet rrotull sa të përfaqësojë jo eventin por institucionin – la canzone italiana; dhe kënga fituese ka meritë, në mos për gjë tjetër, të paktën ngaqë ka fituar Sanremon. Prandaj edhe, gjithë duke ndenjur ulur për ta parë këngën, teksa “ata të dy”, ose dyshja Meta-Moro filluan interpretimin aq të sinkopuar, u kujtova, jo pa një farë llaftarie, se unë nuk e dija cili prej tyre ishte Meta dhe cili Moroja, dhe se tani ish tepër vonë për të pyetur; por më ngushëlloi bindja se të paktën njëri prej tyre duhej të ishte Meta, ose yni – artisti për të cilin duhej të ngazëllehesha, të ngashërehesha, të mallëngjehesha, të përdëllehesha, të jepja votën (të jepja besën?), të isha krenar që […], të njëjtësohesha, të vuaja në mënyrë kompasionante, të ndalja frymën; dhe për pak kjo luhatje iterative e syve të mi nga një fytyrë tek tjetra, në kërkim të një tipari nacional çfarëdo, të një gjesti idiosinkratik, të një tiku nervoz, të një difekti në shqiptim, të një modeli flokësh a kafshimi të buzës së poshtme, që do të më lejonte më në fund identifikimin, kjo luhatje pra, për pak sa nuk ma nxori për hundësh lezetin e këngës; që në fakt nuk ishte e keqe: një melodi me një farë intensiteti madje drame, por edhe e ngritur mbi rituale muzikore italiane të Jugut (arbëreshe?, no, grazie), dhe një tekst që po më lexohej si kryeartikulli i një reviste të vogël por luftarake studentësh, nga një universitet sërish i Italisë së Jugut, me të gjitha parullat e duhura dhe mesazhin politikisht korrekt. Melodi tërheqëse, zëra të kombinuar, ritëm dhe crescendo, çfarë t’i kërkosh tjetër një kënge? Ah, po Ermal Meta? Çfarë Ermal Meta? Që është shqiptar, pra. Por jo në kuptimin se po e këndon këngën shqip, a përfaqëson Shqipërinë, a ka dalë me kostum popullor kombëtar (ose është fotografuar në të), a është i dërguar i posaçëm i “Tiranës zyrtare”, a ka folur në emër të shqiptarëve të diasporës e të sporeve shqiptare nëpër botë. Jo në këtë kuptim, por vetëm që është shqiptar, dhe kjo duhet përshëndetur njëfarësoj, sepse ai atje këndon edhe për ty edhe për mua, dhe ua përplas keqazi në fytyrë të gjithë atyre italianëve që deri dje na tregonin me gisht si të ishim qen rrugësh dhe që ulërinin me frikë “mamma gli albanesi” dhe që na mbytën në det si të ishim një kargo me skllevër të paligjshëm. Ja kështu – dhe në fund të kësaj ligjërate imagjinare, ja ku e kapa edhe unë veten të mbërthyer në kllapat e zemëratës, dhe duke pritur që ta identifikoja këtë Ermal Metë të bekuar në momentin kur ky të kthehej dhe t’i pështynte italianit, ose ta qëllonte me grusht për ta hedhur përdhé: Shqipëri-Itali 1:0. Dhe aq më tepër shqiptar paskësh qenë ky Meta, më tha zëri i heshtur që më qortonte metodikisht, gjatë gjithë kohës që po shihja këngën, në rrethanat kur kjo vetë, kënga, nuk kish asgjë shqiptare, pse e kompozuar italisht dhe me një tekst italisht dhe e interpretuar në një skenë institucionale të këngës italiane para një publiku italian dhe e përcjellë nga televizioni italian dhe kështu me radhë; pra ky Meta, më tha gjithnjë ai zëri, i paska pasur të gjithë kundra, e megjithatë ia doli të fitonte, sepse shqiptarët… dhe këtu zëri nuk vazhdoi dot më, sepse u rrëmbush dhe i mbeti llafi në grykë. Ata të dy po e këndonin tani këngën edhe një herë, apo YouTube më kish kaluar te një video tjetër e interpretimit të tyre, dhe unë sërish nuk e kisha njohur dot vëllain tim të gjakut, por melodinë ndërkohë po e përcillja me zë; dhe ashtu pata aq guxim sa të kujtoj Sanremo të tjera, të vjetra, të pluhurosura, ku shqiptarët nuk i gjeje në skenë (me përjashtim kushedi të Anna Oxa-s dhe, le ta themi, të Al Banos) por i gjeje të ngulur para televizorëve bardhezi, të tërhequr e të magjepsur e të magnetizuar si fluturat e natës nga drita; dhe jo në kërkim të konfirmimit të krenarisë së tyre, dhe as për të qëmtuar shqiptarë të tjerë në eter, por thjesht për të shijuar muzikën e bukur, elegancën, veshjet, lulet dhe shkëlqimin e skenës; një publik i mbledhur ashtu pa dashur, gjysmë ilegal, por krejt legjitim në ambiciet e veta. Sepse, tek e fundit, kënga është për t’u shijuar, jo për të riprodhuar vetëdijen kombëtare dhe instinktet etnike. “Një shqiptar fitoi Sanremon” – qenkësha infektuar edhe unë nga kjo shkallë zero e histerisë, nga ky angazhim serioz i një publiku të cilin nuk e lidh asgjë me muzikën, nga rrafshimi totalitar i shijes dhe i qasjes ndaj spektaklit, në emër të identitetit; pa çka se ky entuziazëm kaq sportiv, për “një shqiptar që fitoi Sanremon”, nuk është veçse gëzimi i atij që habitet – pa arsye – se edhe shqiptarët dinë të këndojnë dhe të fitojnë, sikurse dinë edhe të jenë artistë dhe të komunikojnë me publikun e vet; dhe këtu më vjen gjithnjë në mend thënia e atij amerikanit, se “unë nuk do të pranoja kurrë të bëhesha anëtar i atij klubi që do të më pranonte si anëtar”, meqë e kam të qartë se atij zërit, që pothuajse nuk më la ta pëlqeja kanconetën e Sanremos dhe që desh më detyroi të ndërmerrja analiza gjenealogjike dhe gjenetike dhe t’ua matja kafkat interpretuesve për t’ua gjetur atë të shkretë indeks cefalik; atij zërit, pra, që u indinjua me mua që nuk po ndihesha krenar (nuk po ndihesha akoma krenar), atij zërit ende nuk i besohet, thellë-thellë, që një shqiptar mundet. Dhe ashtu fitorja e Metës në Sanremo përkon me disfatën e madhe të kitsch-it nacionalist.

(c) 2018, Peizazhe të fjalës

ËNDRRA

nga Ana Idromeno

Ndodhem në një dhomë me mure të bardhë. Nuk ka asnjë orendi tjetër në të veç një kubi të qelqtë në mes, të ndriçuar kaq fort sa nuk më le të shoh se ç’ka brenda. Jam megjithatë e sigurt se diçka e vyer prehet aty, diçka që nëse e prek rrezikoj ta thyej ose shkatërroj. Vetë kubi përngjan me mbajtëset e sendeve të çmuara në muze. Dhoma ka vetëm një derë, asnjë dritare. Po qëndroj krahas kubit. Nuk kam mbathur asgjë përpos një këmishe nate gjithashtu të bardhë. Flokët i kam të lëshuar mbi supe dhe po shoh fizionominë e gishtave të mi të këmbës pa ndonjë interes të veçantë. Dyshemeja nuk është e ftohtë, por një ndjesi e këndshme freskie m’i ledhaton shputat. Papritmas një gjarpër i zi gjigand, i gjatë sa lartësia e dhomës, hyn nga dera dhe sillet me ngadalë rreth e përqark meje dhe kubit të qelqtë. Nuk e kam frikë gjarprin. Përkundrazi, ai më ngjall një kërshëri të çuditshme. Por njëkohësisht ndihem disi e bezdisur nga kjo prani e padëshiruar dhe e pakërkuar. Ai vazhdon të rrëshqasë pa zhurmë rreth meje për të m’u ndalur përballë, i gufuar, me sytë pis të zinj ngulur mbi të mitë dhe gojën e lëngëzuar nga helmi. Vërej se trupi im nuk është më i madh se njëri prej dhëmbëve qendrorë të tij. E shoh drejt e në sy pa bëzanë por kjo gjë nuk i pëlqen, madje e xhindos… aq shumë sa pas një piskame shurdhuese ai shtyhet me forcë drejt këmbëve të mia, duke u rrekur të futet i gjithi në hapësirën midis. Zgjohem e mbytur në djersë.

—————————————

Dera e shtëpisë është tejendanë e hapur. Prindërit duhet të jenë diku jashtë, iu dëgjoj zërat por nuk i shquaj dot. Jam krejt vetëm. Po bëhem gati të dal edhe unë, ndoshta t’u bashkohem atyre. Kontrolloj xhepat e xhaketës për çelësin kur në prag shfaqet një gjarpër. Kësaj here gjarpri është i vogël ose më saktë, madhësia e tij është ajo e një gjarpri normal. Ka një kokë simpatike por ai vetë nuk është veçse një gjarpër i rëndomtë i cili po tenton të kapërcejë pragun e shtëpisë time. Unë nuk dua që ai të hyjë brenda. Nuk jam e frikësuar por e nevrikosur. Më prishi planet! Tani duhet të merrem me të – në fakt, dua vetëm të merrem me të. Nuk kam për ta lënë të shkojë! Drejtohem nga ai me hap të vendosur. Gjarpri me siguri e ndien tërbimin tim dhe bën të largohet, por tashmë unë s’mund ta lë të ikë. Dua ta luftoj, të kacafytem me të. Ai zvarritet me një shpejtësi të mahnitshme drejt shkallëve që të çojnë në katin e sipërm të pallatit. Në koshin ku mbahen çadrat, buzë derës së jashtme, shoh një shpatë të shkëlqyeshme ngjyrë gri. E marr në dorë dhe vrapoj pas tij. Vrapoj shpejt. Nuk ndjej lodhje. Gjarpri më përvidhet me mjeshtërinë që duhet ta gëzojnë vetëm këto lloj speciesh. Bëj ta godas, por ai më shmanget. Hidhet në sheshpushimin e katit tim. Unë hidhem pas tij. E godas sërish, por s’ia dal ta zë as këtë herë. I frikësuar ai bën të dalë nga pallati duke rrëshqitur në katin më poshtë. S’do ta lë të ikë! E ndjek pareshtur. Më përvidhet prapë dhe rikthehet në pragun tim. Ndoshta mendon se mund të shpëtojë duke hyrë në shtëpi?! Me shkathtësi dal përpara derës dhe kësaj here qëlloj në shenjë: tehu i mprehtë i shpatës e ka shpuar tejpërtej aty ku besoj se duhet të ketë zemrën. Ai përdridhet dhe ulërin nga dhimbja, pa mundur të shkëputet nga tehu të cilin nis t’ia rrotulloj me ngadalë brenda në mish, derisa e bëj të pushojë njëherë e mirë. Tashmë dergjet i ngordhur mbi pllakat e vjetra. E heq shpatën me të njëjtën ngadalësi dhe e vështroj me sy të zgurdulluar, gati sikur do ta ekzaminoj. E qëlloj sërish. Edhe njëherë. Edhe një tjetër. Ka marrë fund. E shoh ngulazi në sytë e pajetë. Më duket sikur po më sheh edhe ai. Afrohem që ta shquaj më me kujdes kur papritmas gjarpri përpihet nga flakët; shkrumbohet aq sa nuk ngelet më asgjë prej tij veç një njolle të zezë në pragun e shtëpisë time.

Kujtohem që jam vonë. Po më presin.

—————————————

Në këtë ëndërr ndodhem në një fushë të blertë e cila ngjan shumë me një tablo të Van Gogh-ut. Qielli është nxirë dhe bubullimat kërcënuese më paralajmërojnë se shumë shpejt do të nisë stuhia. Nuk ka asgjë aty përveç një teli rrobash në të cilin është varur një fustan i bardhë nuseje. Është fustani im që nuk e kam veshur asnjëherë dhe me ç’duket nuk do ta vesh kurrë sepse një njollë e madhe gjaku nis të përhapet tejendanë copës së butë duke e bërë atë pis. Zemra më rreth fort. Jam e shqetësuar. Kthej kokën dhe shoh se ai po qëndron krah meje duke buzëqeshur i qetë. Sytë e blertë më shohin në mënyrë hokatare më tepër se dashamirëse. A po e sheh ai fustanin? Ka gjak gjithandej, kaq shumë sa tashmë edhe bari po përlyhet. Më duket se është gjaku im por unë s’ndjej asnjë dhimbje fizike, nuk kam kurrfarë plage. Fsheh një gulçimë që mend po ma çan grykën. I zgjas atij dorën. Bëj ta kap për dore por nuk e rrok dot. Ai është kaq afër por mjaftueshëm larg që duart tona të mos rroken. I kam këmbët plumb. Dua t’ia shtrëngoj dorën si njëherë e një kohë time mëje. Ai s’është më i madh se ajo ndërsa unë sapo kam mbushur 14.

—————————————

Mbrëmje dimri. Kam dalë shëtitje bashkë me prindërit. Verën që lamë pas mbusha 4 vjeç dhe mami m’i ka zbukuruar kaçurrelat me karficat që më pati blerë për ditëlindje. Ata më mbajnë të dy për dore. Nuk e di se ku jemi duke shkuar por s’më intereson fort. Jam e gëzuar! Papritur ndalojmë në trotuarin e rrugës kryesore, përballë lulishtes 1 maji. Ka kaq shumë makina që ecin me shpejtësi marramendëse. Si do ta kalojmë rrugën? Aty s’ka semafor. As polic. Është shumë e rrezikshme. Ngre sytë nga im atë por ai ma lëshon dorën i pari dhe kapërcen me moskokëçarje në trotuarin tjetër. Prej aty i thërret mamit që t’i bashkohet dhe i kërkon që ajo të më lëshojë në mënyrë që unë të eci vetë. Jam shumë e frikësuar. Nuk dua që mami të ma lëshojë dorën. E vështroj me lot në sy dhe me zërin që më dridhet i kërkoj të mos më lërë vetëm. Ajo s’ma vë veshin. Paçka se disi me droje, ma lëshon dorën dhe bashkohet me babin, por ndryshe nga ai më jep kurajë që të eci pa frikë. Bëj ta ndjek nga pas dhe e gjej veten në mes të rrugës me makinat që parakalojnë njëra-tjetrën fluturimthi anash meje. Po qaj me dënesë. Kam frikë se do të më shtypin. Të gjithë ecin me shpejtësi çmendurake dhe dritat e tyre mend më verbojnë. Mezi mbushem me frymë nga ngashërimet. Si mund të më tradhtonte ajo e të më linte vetëm në mes të rrugës? Nuk më besohet! Jam e dërrmuar. Nuk jam ndjerë kurrë kaq e trishtuar dhe vetëm. E mbledh veten dhe drejtohem për nga trotuari por ata as që po më presin më. Kanë nisur të ecin ngadalë teposhtë rrugës. Me shijen e kripur të lotëve në buzë dhe me një guxim të imponuar, kaloj në anën tjetër. Tashmë jam e qetë. I shoh siluetën që zvogëlohet për çdo hap që ata hedhin dhe nis të ec në anën e kundërt të rrugës. Zgjohem me faqet të lagura. Paskam qarë vërtet!

—————————————

Papafingo e një shtëpie të vjetër përdhese e ka tavanin të pjerrët dhe tejet të ulët në njërën anë, ndërsa dyshemenë të shtruar me parket. Sende të ndryshme janë grumbulluar pa kujdes aty ndër vite, mes të cilave dollapë, karrige, shandanë dhe një pasqyrë e lartë në formë rrumbullake e jashtëzakonisht e bukur, me një kornizë të gdhendur në dru. Ngjan si një prej atyre objekteve që unë do ta kisha blerë pa mëdyshje në tregun e gjërave të përdorura. I afrohem e mrekulluar nga ai punim që më duket i kryer me merak dhe dashuri. Gdhendja përfshin një degë kryeneçe luleje petalet e së cilës janë përdredhur në mënyrë ta pabindur por delikate. Xhami i pasqyrës është i dëmtuar e gjithashtu ka zënë pluhur. Afrohem dhe e pastroj atë me pëllëmbën e dorës. Mes njollave të kohës shquaj veten. Dukem mjaft mirë. Kam veshur një bluzë të kuqe me mëngë të gjata. Buzët i kam lyer gjithashtu me të kuq dhe jam kujdesur që t’i drejtoj flokët. Më pëlqen ajo që shoh, megjithatë afrohem për ta parë më mire veten, gati sikur kërkoj të vërej ndonjë cen që mund të më ketë shpëtuar por teksa afrohem, një bukël e pabindur më bie përpara syve. E shtyj e çuditur dhe shoh se si flokët po bëhen kaçurrela me shpejtësi ndërsa ngjyra e tyre po çelet. I pulis sytë dhe në anën tjetër të pasqyrës vërej se tufa e bukur e kaçurrelave s’është e imja. Ajo i përket një gruaje tërheqëse që s’jam unë, por një person kaq i afërt dhe i dashur për mua së fundmi. I buzëqesh e lumtur. Ajo ma kthen buzëqeshjen me ngazëllim dhe vijon të më shohë ngulazi. Pasqyra ka pushuar së reflektuari pamjen përreth. Tashmë ajo është shndërruar në një portë komunikimi. Sytë e kafenjtë të gruas më shohin ngulazi a thua se po përpiqen të më thonë diçka. Ia kthej buzëqeshjen duke i lënë të kuptoj se e mora mesazhin. Më ka marrë malli. Pasqyra s’më lejon të kaloj në anën tjetër.

—————————————

Po nxitoj që të mbërrij sa më shpejt tek ajo. Kam kaq shumë gjëra për t’i thënë dhe ne s’jemi parë për vite e vite me radhë. Nuk e kuptova dot kurrë se si shkoi në atë vend pa emër, pa kohë por ajo është atje tashmë dhe unë e kam ditur këtë që prej fillimit. Dua t’i tregoj çdo gjë, deri edhe detajet më të rëndomta të një përditshmërie të vrullshme. E di që ajo do të më dëgjojë me të njëjtën vëmendje si atëherë gjatë netëve të dimrit, kur ndanim gjëra që njerëzit e mençur nuk i ndajnë me askënd veç vetes. Por ne s’ditëm të ishim asnjëherë të mençura në atë kuptim. Dhe kjo ishte gjëja që ia donim më fort njëra-tjetrës. Hapi im i paduruar i përngjan vrapit. E shtyj derën me një frymë dhe hyj brenda. Ajo po qëndron në mes të një dhome bosh, të shtruar me parket. Është një parket i lëmuar bojë kafe. Ndodhet e ulur në një karrocë të paralizuarish, me pamje nga një dritare gjigande dhe e shkëlqyeshme prej nga ku hyjnë rrezet e forta të diellit. Është vjeshtë, jashtë dritares dhe brenda në dhomë. Shoh se si drita e ngrohtë e ka mbështjellë rreth vetes. Është kaq e bukur, si gjithmonë tek e fundit. Po t’ia thoja këtë, do të më kundërshtonte me kryeneçësi paçka se ajo e di që goja s’do m’i nxinte këto fjalë nëse nuk do i besoja vërtet. Më buzëqesh e lumtur sapo më sheh. Ky është një nga ato takimet e shumëpritura të njerëzve që edhe kur s’shihen për shumë kohë, e vazhdojnë bisedën aty ku e kanë ndërprerë herën e fundit, me të njëjtën natyrshmëri dhe zell. Nën rrudhat e moshës i shquaj sytë e zgjuar dhe buzëqeshjen çarmatosëse. Nuk e di se si ia ka dalë, ndoshta kjo s’është fare meritë e saj por në mënyrë të ndërgjegjshme ose jo, e ka ruajtur ende pafajësinë dhe çiltërsinë e fëmijërisë, ende sot në moshën kur njerëzit do përdornin fjalën “nëna” ose “gjyshe” për të t’iu drejtuar (dhe ajo do t’i shante nëpër dhëmbë për këtë). Dua t’ia përkëdhel kaçurrelat e bukur të cilat i ka prerë dhe i ka lyer në ngjyrë të kuqe. Koha ka ecur për të por jo për kaçurrelat. Ata kanë ndaluar në vitin kur njëri shekull ia linte vendin tjetrit dhe janë po aq vital sa atëherë. Nuk e di se në ç’vit jemi ndërkohë. Duhet të jemi larg, shumë larg, më larg edhe se vjeshta kur Amerika zgjodhi një president të çmendur. Gjithsesi, s’jam në gjendje ta përcaktoj dot shifrën. Koha për mua s’ka ecur aspak. Çfarë po ndodh? Po largohem. Nuk po shoh më asgjë. Hap sytë. Gjendem në dhomën time. Dielli s’ka lindur ende. Ndjesia e ngrohtë që po më përshkon kraharorin nuk është ëndërr.

IDEIME

Korrigjuesi drejtshkrimor i shqipes i MS Office nuk ma njeh fjalën Idromeno, por më sugjeron, për ta zëvendësuar, formën foljore ideomëni. Me theks tek o-ja: ideómëni. Ja një fjalë që tingëllon surreale, sidomos në këtë urdhërore shumës, me një trajtë të shkurtër përemërore të ndërkallur: ideo-më-ni, ose ju atje, më ideoni mua! Surreale, sepse kush mund ta përftojë gjuhësisht këtë farë “urdhri”, përveçse një kompjuter, që nuk e flet dot shqipen por veç e imiton si papagall? Pa përmendur pastaj që këtë folje, ideoj, fjalorët e mi të shqipes as që e kanë përfshirë; por që gjithsesi do t’i përgjigjej foljes ideare të italishtes, të cilën fjalorët e asaj gjuhe e përkufizojnë si “të konceptosh në vija të përgjithshme idenë e diçkaje që më pas do të realizohet, ose duhet të realizohet”; me një fjalë, të skicosh mendërisht një projekt, një skemë të diçkaje për ta sjellë më pas në jetë sipas rregullave – një lloj si ai arkitekti më i keq i Marksit, që ndryshe nga bleta më e mirë, dhe sido që i bërë tashmë me turp prej saj, e ideon synimin e punës së vet në mendje, para se ta prodhojë produktin në realitet. Dakord, dakord, arkitekti punon me plan, madje edhe sikur t’ia ketë vjedhur këtë plan arkitektit tjetër; por ideómëni sërish më ngec në fyt, edhe është edhe nuk është shqip, megjithë gramatikën që ia ka vjedhur foljeve të tjera shqipe me temë më -o; ka formën e shpëtómëni, shënómëni (dhe mua), harrómëni, dëgjómëni, dënómëni (ashpër), të cilat tingëllojnë më shumë si thirrje dëshpërimtare, se urdhërore të mirëfillta; çfarë e bën edhe më absurde këtë ideómëni, si lutje të një subjekti që – për fatin e vet të keq – ende nuk ekziston, sepse ende nuk e ka ideuar kush; prandaj edhe thirrja vjen nga një përmasë e katërt, ose nga e ardhmja: ideómëni, që unë të mund të ekzistoj dhe ashtu të marrë kuptim edhe kërkesa ime fantazmë. Pa përmendur as që kjo folje, ideoj, se ç’ka diçka sovjetike, prej instituti studimesh marksiste-leniniste, redaksie të një reviste politike për përdorim të brendshëm, shkolle për edukimin organizativ të kuadrove; meqë këtë lloj veprimtarie mendore, ideoj, s’mund ta ndërmarrin veç mendjet e përgatitura, të formuara, të mbrujtura me principialitet. Dhe ashtu do të ketë qenë vërtet, por ja që nuk është më, sepse folja tani i përket së kaluarës po aq sa edhe epoka që arriti ta “ideonte”; ose epoka tashmë e perënduar e liderëve filozofë, që jo vetëm e përfytyrojnë (me largpamësi) të ardhmen, por edhe e krijojnë duke e ideuar. E që, gjithsesi, ata vetë nuk kishin gjasa të thoshin ndonjëherë ideómëni, sepse veprimin përkatës – desh thashë ideimin – ishin pikërisht ata që e ndërmerrnin, herë nga pasioni herë nga detyrimi a imperativi etik; ndërsa ata vetë nuk mund t’i ideonte kush, sa kohë që as shqipja nuk do t’i lejonte (se kush vallë do të guxonte të përdorte një folje si ideoj, përtej dhe pavarësisht pranisë autoritare të këtyre mendjeve kozmike në ligjërim?). Kjo do ta përjashtonte edhe çdo asociacion të foljes ideoj me Idromenon, i cili – si piktor që ishte – bënte të kundërtën, ose i ç-ideonte mendimet e veta, për t’i shndërruar në imazhe; dhe ndoshta prandaj edhe ka mbetur jashtë fjalorit drejtshkrimor të Microsoft Office, i cili do ta ketë gjykuar – jo aq piktorin sa mbiemrin e tij – si të pagjasë për të mbijetuar në atë botë diskursive, ku urdhëroren e shqipes e zgjedhon vetë kompjuteri, i cili në proces e sipër të ideon edhe ty si përdorues.

(c) 2018, Peizazhe të fjalës

FJALË RACISTE, RACISTË ME FJALË

Një sqarim që ndoshta duhej ta kisha bërë që në shkrimin tjetër për fjalët çifut dhe hebre: nuk duhet të ngatërrojmë fjalën keqësuese, atë që në anglishte i thonë “slur” dhe që është pjesë e asaj që, sërish në anglishte, i thonë “hate speech”, me urrejtjen ose përbuzjen (racizmin) që një përdorues i fjalës mund të ndiejë për një grup etnik. Fjala mund të jetë tregues (indicie) i racizmit, por mund edhe të mos jetë; dhe një racist mund të jetë i tillë pa përdorur ndonjëherë “slurs”. Kështu, dikush mund të ngrihet dhe të thotë: “hebrenjtë janë ashtu dhe kështu, u pinë gjakun të tjerëve, e kanë mendjen te paraja, etj.”, ose të përdorë të gjitha tropet dhe stereotipitë e diskursit antisemitik, pa përdorur asnjë “slur”, por duke u kujdesur të përdorë etnonimin politikisht korrekt –hebrenjtë. Këtë folës nuk është se do ta shlyejë nga akuza për antisemitizëm leksiku që përdor – sepse antisemite është përmbajtja e fjalëve që thotë. Një fjalë shndërrohet në “slur” kur mjafton të përdoret, që ta identifikojë tjetrin si racist, si urrejtës, si bigot, etj.; sepse e sjell negativitetin me vete dhe nuk ka nevojë t’i referohet kontekstit diskursiv. Fjala çifut tradicionalisht nuk e ka pasur këtë natyrë në shqipen, qoftë edhe ngaqë ka qenë emër standard i atij populli të paktën në ligjërimin bisedor; por edhe ngaqë antisemitizmi në kulturën shqiptare nuk ka pasur përhapje (për arsye historikisht të njohura). Për krahasim, po sjell fjalët breshkaxhi ose breshkaman të cilat, që në zanafillë, e kishin këtë ngjyrim keqësues ose përbuzës për italianët. Për arsye të ngjashme, fjala Redskin në anglishten e sotme (për indianët amerikanë) konsiderohet si “slur” dhe shpesh mjafton ta përdorësh për t’u cilësuar si racist ose bigot, madje edhe sikur të thuash “Redskins are the most gifted people in the world”; por kjo ka të bëjë me historinë e marrëdhënieve racore në Amerikë dhe me përpjekjet e popujve vendës për t’u emancipuar. Përkundrazi, në shqipen letrare tradicionale lëkurëkuq nuk ka ndonjë ngjyrim veçanërisht negativ – siç përdoret në letërsinë e përkthyer; dhe kjo sepse ne, shqiptarët, nuk kemi kontakte të përditshme me vendësit amerikanë dhe as arsye për të hyrë në konflikt me ta. Megjithatë, e për t’u kthyer tek emrat etnikë jo-metaforikë, çifut sot në shqipe po priret të negativizohet me shpejtësi, kryesisht për shkak të importimit dhe të zgjerimit të diskursit anti-semit, brenda të cilit kultivohet kjo lloj ligjërate urrejtëse. Në vend të kësaj fjale, në kontekste neutrale, po sugjerohet të përdoret tani hebre dhe ndoshta edhe izraelit (si e ndryshme nga izraelian, siç e shpjegoi Edon Qesari në një koment te tema tjetër). Por problemi me fjalë të tilla, të cilat përvetësohen edhe nga ligjërata urrejtëse në përpjekjet e kësaj për t’i kapërcyer barrierat e politikishtes korrekte, është se herët a vonë “infektohen” brenda kësaj ligjërate dhe duhen ndërruar shpejt – siç ka ndodhur me emrat për të zinjtë në SHBA, ku është kaluar me të shpejtë nga NegroBlack e në Colored dhe tani në African-American dhe nesër kushedi në çfarë tjetër; thjesht ngaqë çdo fjalë që e fiton rishtas certifikatën e “sjelljes së mirë” do të mbushet sakaq me kuptime të padëshiruara, për shkak të kontekstit të përdorimit. Ata që mendojnë se fjala çifut në shqipe gjithnjë ka pasur konotacion negativ (përçmues, racist) ngatërrojnë përdorimet e kësaj fjale, dje dhe sidomos sot, në diskurse raciste me natyrën e fjalës vetë; një saussurean do të kish thënë: ngatërrojnë gjuhën me ligjërimin. E njëjta gjë ndodh edhe me emrin tonë etnik: një serb ose maqedonas mund të vjellë vrer kundër shqiptarëve, duke thënë se ata vjedhin, ose janë të pagdhendur e të paqytetëruar, se duhen zhdukur a dëbuar nga faqja e dheut etj., gjithnjë duke përdorur fjalën aлбанац (albanac), që është neutrale; përkundrazi, nuk ka nevojë të thotë gjë tjetër përveç slur-it shiftar, për t’u identifikuar si racist (një zhvillim paralel duhet të jetë përftuar brenda dysorit sllav/shka në shqipe, sidomos në shqipen verilindore). I pari përdorues shfaqet si racist nëpërmjet gjërave që thotë, i dyti nëpërmjet fjalëve që përdor. Ka një dallim të hollë dhe ndoshta teknik, por të rëndësishëm, që duhet mbajtur parasysh, madje edhe kur diskutojmë për statusin e fjalëve si çifut, përdorimet raciste të së cilave, edhe pse ndeshen gjerësisht, ende nuk janë kodifikuar në gjuhë.