MENDIME TË PAKREHURA (XXIII)

(nga Stanislaw Lec*)

Mos u ul në tryezë me kanibalët, mund të përfundosh ti vetë në pjatancë.

Urtësi duhet të ketë sa të duash, pothuajse askush nuk e përdor.

Çfarë lajkatarësh ata shkrimtarë satirikë, të cilët i përqeshin një populli virtytet që ky nuk i ka!

Rëndësi ka që çimkat të mos futen në ëndrra.

Ka momente kur liria ka tringëllimin e çelësave të gardianit.

Sa janë ata që, për ta parë kërthizën, pranojnë të ulin kokën?

Joshi armiqtë me ëndrrat e tua, ndoshta do ta lënë kokën duke u munduar t’i realizojnë.

Ah, sa Atlantida dalin në atlaset politike!

Ç’vlerë ka shtupa në gojë, kur mund të gëlltitet?

Profetët e rremë do ta vërtetojnë vetë profecinë e tyre.

Kush i bie në gjurmë një mendimi, të mos ua lërë qenve ta nuhatin.

Kush do ta shpikë vallë alfabetin për t’u marrë vesh me analfabetët?

Kush ka qenë monument, e ka pastaj të vështirë të jetë qoftë edhe model.

Ke etje për gjak? Bëhu plesht.

Ku gjendet miniera e urtësisë? Zakonisht atje ku e kanë varrosur.

Se nga vjen, varet nga gjenetika; se çfarë do të bëhesh, nga politika.

Cili është fati i njeriut? Të jetë njeri.

Ruaju nga fluturat efimere. Nuk kanë shumë kohë në dispozicion.

Ju që jeni lakuriq, kush vallë do t’ju kërkonte të bënit striptease?

Janë zhdukur nga hartat njollat e bardha, janë shfaqur njollat e përgjakura.

Errësirë është ajo gjendje e mjedisit ku shkëlqejnë qelbësirat.

U mblodhën vitet bashkë. “Le të krijojmë një epokë,” thanë.

Sa turp për rrufetë, që të kapen nga rrufepritëset!

Ndodh që kolltuku i pushtetit të rraset me forcë nën bythën e dikujt.

“Më kanë thënë që bota është e bukur,” vërejti i verbri. “Ashtu duket,” u përgjigj ai që shihte.

Kur kthehemi nga Z-ja në fillim të alfabetit, i gjejmë shkronjat të ndryshuara tashmë.

Është shumë e vështirë të lundrosh kundër rrymës së gjakut tënd.

Mos e zgjatni jetën me letargji.

Tregojeni gjuhën, para se të shtrëngoni dhëmbët.

Gjasat janë që bota të jetë krijuar nga frika prej boshllëkut.

Kush ka gjuhë të bindur, shpesh hesht.

Është shumë e vështirë ta fshish pikën nga i-ja.

Ka shumë që s’e kanë jetuar jetën e tyre, duke e kaluar kohën me vdekjen e tjetrit.

Urrejtja ime u plak dhe u kthye në përçmim.

Ëngjëjt? Pularia e kanibalëve.

Poetët që e konsumojnë veten duke shkruar nuk ishin veçse lapsa.


(*) Stanislav Lec (Stanisław Jerzy Lec, 1909-1966), shkrimtar polak dhe një nga aforistët më të mëdhenj të shekullit XX. Materialin më sipër e kam përzgjedhur dhe përkthyer nga përmbledhja e tij Pensieri spettinati (italisht).

ME SYRIN E TJETRIT

Kur shkeli në Shqipëri në maj të 1987-ës, si pjesë e një grupi turistësh holandezë, fotografi Piet de Blanken nuk i dinte grackat e brendshme të regjimit komunist në fuqi. I kishin dhënë udhëzime të detajuara se çdo shkrepje ish e ndaluar. Por a mund t’i kërkohej një fotografi të mbyllte sytë dhe aparatin përpara një panorame që asokohe pakkush kish mundur ta depërtonte e aq më pak ta fotografonte. Piet de Blanken nuk iu bind urdhrit dhe nisi të ekspolorojë me aparatin e vet në kërkim të atij “fundi pa fund” (siç thotë një lirikë e Paul Celan) të jetës shqiptare. Dy herë u pikas dhe dy herë u arrestua nga punonjësit e Sigurimit që i sekuestruan filmat dhe sendet personale, pa shtënë dot në dorë negativët që i nxorri jashtë kufirit një nga turistët e grupit. Johan Janse, sot 90 vjeçar shpëtoi kësisoj 35 negativë që tregonin anën tjetër të Shqipërisë, asaj që i shpëtoi syrit të kontrollit dhe censurës.

Pas tridhjetë vitesh, pesëdhjetë nga fotot e shkrepura nga Piet de Blanken ekspozohen në ambjentet e Muzeut Historik Kombëtar si pjesë e ekspozitës “The Other Side of Albanian Communism”. “Ana Tjetër e Komunizmit Shqiptar” ka mbledhur bashkë dymbëdhjetë fotografë të famshëm holandezë, dhe 150 foto të tyre që dokumentojnë një pjesë të rëndësishme të periudhës para dhe gjatë revolucioneve të ndryshme në vendet e ish-Bllokut Lindor. Ata kanë qenë dëshmitarë të momenteve kyç historike, që nga krijimi në 1980-ën i Solidarnosit, deri tek rënia e Murit të Berlinit apo revolucionit në Rumani në vitin 1989. Krahas dokumentimit historik puna e fotoreporterëve ka qenë e fokusuar edhe në fiksimin e momenteve të zakonshme të përditshmërisë, jetën e njerëzve të thjeshtë tre dekada më parë nën sistemin komunist, në një gjeografi fotografike të admirueshme që prek për fatin tonë edhe Shqipërinë.

Fotografi Ad Nuis, njëkohësisht kurator i ekspozitës thotë se ky material i vyer historik që risjell në kujtesë si dukej Shqipëria e viteve të fundit të diktaturës në sytë e një fotoreporteri të huaj ekspozohet për herë të parë për publikun shqiptar pas një rrugëtimi interesant në pjesën dërrmuese të vendeve të lindjes, e pas Tiranës edhe në Moskë. Piet de Blanken sot 67 vjeçar nuk mundi të rikthehej në Shqipëri pasi vijon punën si fotoreporter në kufirin me Turqisë dhe Sirisë por kujton gjithmonë me kënaqësi vizitën në Tiranë dhe odisenë e fotove të shkrepura përvjedhurazi shoqëruesve të grupit holandez në vendin ku mbizotëronte paradoksi komunikativ. Të huajt lejoheshin të vizitonin Shqipërinë por jo të shkrepnin foto që dilnin jashtë kornizës apo kontrollit të pushtetit të kohës.

Syri i Piet De Blanken ka fiksuar në celuloid aspekte interesante të jetës dhe punës, në një bashkësi të ndërtuar e konceptuar ndryshe nga fronti perëndimor prej nga vinte. Tërësia e fotove paraqet një pamje të paparashikuar dhe shumëplanëshe të kësaj ane të Bllokut Lindor të atyre viteve, të jetës së zhveshur, të heronjve të heshtur, të klasës punëtore në frontin e punës, të njeriut të rraskapitur e të vuajtur, i pazoti për të marrë në dorë fatet e tij. Është interesant fakti se fotografit tonë nuk i ka interesuar shumë aspekti urban i qyteteve tona (ka vetëm një foto me mozaikun e fasadës së Muzeut Historik) por portretizimi i njerëzve të zakonshëm, varfëria e skajshme dhe “jeta e zhveshur” apo “njeriu pa përmbajtje” po të huazonim termat e filozofit të njohur italian Giorgio Agamben. Jeta e zhveshur që në gjuhën tonë popullore jo rrallë shqiptari i dëshpëruar e ka etiketuar si “jetë qeni”.

Do të gjeni aty foto të jashtëzakonshme bardhë e zi të burrave e fëmijëve që transportojnë qumësht hipur në kuaj e gomerë, bunkerë të shumtë të përhapur në çdo cep e skutë të vendit, plaka me shami, gra që punojnë shtiza, burra që luajnë bilardo, fshatarë, ushtarë, punëtorë me qerre, studentë, bujq, këmbësorë e biçiklistë, njerëz që lexojnë “Zërin e Popullit” në foto ku ndjehet varfëria dhe ideologjia në fragmentet e shkrepura. Është Shqipëria e një topitjeje të dëshpëruar e të dorëzuar të tridhjetë viteve më parë ndërsa Europa Lindore bëhej gati të përmbyste sistemin Komunist që përjetonte grahmat e fundit.

Ekspozita është një kumt për një dialog më të hapur e më gjithëpërfshirës me të shkuarën dhe asaj çka përfaqësonte Shqipëria në fund të viteve 80-të. Vihet re në këto foto një kontrast i jashtëzakonshëm mes asaj që regjimi i asaj kohe kishte propaganduar dhe ushqyer për Shqipërinë dhe asaj që realisht gjenin turistët apo vizitorët e paktë që shkelnin në vend. Të bën përshtypje peizazhi rural e urban i njeriut socialist, gjeometria e jetës dhe e hapësirës të cilat për mirë a për keq sot nuk kemi arritur t’i ruajmë. Kanë një dritë të brendshme këto foto që i jep vërtetësi dhe ekspresivitet shkrepjeve, ku de Blanken na vendos përballë vështrimit të tij.

Çfarë efekti shkaktojnë këto foto tek ata që i shohin sot pas thuajse tridhjetë vjetësh? Çfarë ndërgjegjësimi ka brezi i ri për periudhën e komunizmit në Shqipëri dhe a është bërë mjaftueshëm për ta përcjellë atë deri në ditët tona? Pesëdhjetë fotot e Piet de Blanken do të qëndrojnë të ekspozuara deri në fund të gushtit në ambjentet e Muzeut Historik si një rast i shkëlqyer për të reflektuar jo thjesht mbi të kaluarën por edhe si një mundësi ndërgjegjësimi për brezin e ri fare pak të ndjeshëm për Shqipërinë komuniste dhe debatin me të shkuarën.

Klikoni që të shihni diapozitivat.

DY BURRA TË TILLË

Në përfytyrimin tim, biseda midis njerëzve të shquar që kanë shënjuar shekullin e tyre, ka qenë gjithnjë e modeluar nga magjia që më ka ngjallur dikur takimi i A. Ajnshtajnit dhe R. Tagorës. Biseda që atë patën midis tyre, më 1930, më shtynte të vrisja mendjen për të gjetur gabimin që kishte ndodhur në univers e që më kishte flakëruar edhe mua në njëjtin mjedis ku jetonin alienë të tillë.

Është e vërtet se më vonë për këtë takim do të kisha mendim tjetër, do ta shihja edhe si një kartolinë postare, si një apartament model dhe magjia do më zbehej, por admirimi vazhdon edhe sot e gjithë ditën.

Nuk mund të mos mendoj se qe fjala për një takim të parapërgatitur (më duket se nga një mjek, mik i tyre i përbashkët), te i cili të dy e dinin mirë se e gjithë bota priste një sintezë të mendimit më të evoluar të shkencës dhe filozofisë perëndimore dhe shprehjen më të lartë e urtësisë e intuitës Orientale. Gjithçka të lë të mendosh se ata nuk kishin të drejtë të gabonin dhe detyrimisht do të tregoheshin në lartësinë e asaj që opinioni botëror priste. Ajo që më pëlqen aty, megjithatë, është se ata e shmangën rolin përplotësues të njëri tjetrit. Duke mos u përputhur në mendime, ata shpalosën dy mundësi të shpjegimit të rolit dhe pozicionit të njeriut përballë universit.

Kjo është arsyeja se kur bëhet fjala për të tilla ngjarje, unë nuk e fsheh se parapëlqimi im shkon më fort për takime si ai i F. Liszt-it me J. Brahms-in, ku këtë të fundit e zuri gjumi, te takimi i I. Bergman-it me Woody Allen-it, gjatë të cili ata pothuajse nuk thanë as edhe një fjalë dhe e kaluan kohën duke vështruar me admirim njëri tjetrin, apo te takimi i Ch. Chaplin-it me J. Cocteau, që është e pamundur të mos më kapë e qeshura sa herë që e kujtoj.

Një tematikë e tillë ngjan të jetë mjaft intriguese përderisa sot qarkullojnë libra dhe shkruhen pjesë teatrale edhe për takime të pamundura njerëzish të shquar. Kam lexuar një libër të tillë për një takim të Dikensit dhe Tolstoit, që nuk ka ngjarë kurrë, por edhe një dramë për takimin e R. Descartes et B. Pascal-it, që ka ngjarë në të vërtetë në një kuvend Minim më 1647, por për të cilin nuk ka folur as njëri e as tjetri. Drama ishte e ngritur mbi thënie e mendime hipotetike.

Takimi te cilit i kthehem më shpesh është ai midis J. Joyce-it dhe M. Proust-it.

Nuk ishte një takim krejt i papërgatitur (aq sa mund të quhet parapërgatitje marrja e një ftese për t’u paraqitur diku në një mbrëmje mondane), por mbase me kohë edhe ai do të qe harruar po të ishte folur ndryshe nga sa u fol , sidomos po të ishte folur për artin e tyre, mjeshtërinë e romanit, fushë në të cilën ata të dy i kishin shpartalluar kodet, pra, kam frikë se do të harrohej siç është harruar takimi i O. Wellesit me H.G. Wells-in, fjala vjen, apo në fund të fundit edhe vetë takimi midis i A. Ajnshtajnit dhe R. Tagorës, i cili ka mbetur si një shenjë kalendarike, por sot pak vetë mund të kujtojnë me siguri se çfarë u tha aty.

Ishte në hotelin Majestic në Paris ku ndodhi ky takim i mrekullueshëm (për mua) dhe kalendari shënonte 18 maj 1922. I. Stravinski dhe S. Diaghilev-i (themelues i baletit modern rus) sapo kishin dalë nga një premierë e baletit të tyre (Dhelpra) dhe me këtë rast një mik i përbashkët, shkrimtari Sydney Schiff dha një pritje. Veç Picassos, mik i afërt i Stravinskit, ai kishte ftuar edhe James Joyce-in dhe Marcel Proust-in, por del që për një gjë të tillë ishin në dijeni edhe shumë e shumë vetë, se me kohë salla e hotelit Majestic qe mbushur plot me lexues dhe admirues të të dy shkrimtarëve më të mëdhenj të shekullit.

Kjo është arsyeja që burimet e shkruara për këtë takim vijnë nga anë të ndryshme, ndonjëri mbase i natyrës gojore, skundër ia pak rrëfyer vetë Joyce-i sekretarit e mikut të tij të tij, një farë Samuel Bekett-i.

Por versione të reja kanë vazhduar deri vonë, siç ishte një që erdhi nga Vera, gruaja e Nabokovit, por gjithsesi referenca mbetet Richard Ellmann, një biograf i shkëlqyer i Joyce-it, që u kujdes me kohë të mbledhë gjithçka ishte thënë për një takim të tillë.

Si një nga dëshmitarët kryesorë, ai sjell poetin amerikan William Carlos William. Është ai që kujdeset të tregojë, se, ndërkohë salla ishte plot dhe njerëzit prisnin bisedën e dy gjenive, gjë që për mua është tejet e rëndësishme, se flet për një farë presioni dhe nxitje direkte për të thënë gjëra të mençura.

Joyce-i mbërriti i pari me vonesë dhe kërkoi falje se nuk ishte veshur siç e donte rasti. Ai nisi të pijë njërën gotë pas tjetrës për të fshehur sikletin e tij kur në sallë hyri Proust-i i mbështjellë me qyrk. Zoti dhe zonja Schiff i dolën përpara dhe ia paraqitën J. Joyce-in mikut të sapoardhur.

Të dy heronjtë thotë William Carlos William, u ulën te karriget e vendosura brinjë më brinjë në mes të dhomës. Dashamirësit e tyre zunë vend e u rreshtuan majtas e djathtas dhe prisnin që mendjet e tyre të shkëlqenin përmes mendimesh brilante.

I pari që foli ishte James Joyce : – Kam çdo ditë dhimbje koke. Me sytë jam tmerrësisht keq.

Proust-i iu përgjigj : – Ah, stomaku im i shkretë. Nuk di se çfarë duhet të bëj. Më mori shpirtin. Në të vërtetë më duhet të iki menjëherë.

Joyce-i : Njëlloj jam edhe unë. Sikur të gjej ndonjë që të më mbante prej krahu. Mirupafshim.

Proust : Ishte kënaqësi për mua (që ju njoha). Ah, ky stomak !

Më vonë, Ben Jackson i ka krahasuar me dy personazhe të Samuel Beketit që takohen te paradhoma e një mjeku e qahen me të madhe për problemet e tyre të shëndetit.

Romancieri Ford Madox Ford, i pranishëm në takim, raporton edhe ai se simpatizantët e Joyce-it u rreshtuan nga njëra anë dhe ata të Proust-it nga ana tjetër. Publiku i nxiti të flasin me njëri -tjetrin dhe ata folën :

Proust : – Zotëri, siç e kam thënë te Du Cote de Chez Swann, që pa dyshim ju e keni lexuar…

Joyce (pasi kërceu pak në karrige): – Jo zotëri.

Pastaj ishte z. Joyce që foli e tha : – Sikundër z. Blum (personazh i romanit) e thotë te Ulysses-i im, që ju zotëri pa dyshim e keni lexuar…

Proust (pasi kërcen edhe ai pak më lart në karrigen e tij) : Po jo, zotëri.

Proust-i, ndërkohë, i kërkoi ndjesë për vonesën e tij dhe tha se kjo kishte ndodhur për shkak të një sëmundjeje të mëlçisë (për mua nuk ka inkoherencë midis tij dhe William Carlos William, por duhet kërkuar te niveli i njohjes së gjuhës). Dhe me qartësi e hollësi përshkruan simptomat e sëmundjes së tij.

– Ke parë që edhe unë kam të njëjtat simptoma, ia bëri Joyce-i, vetëm se në rastin tim, analiza…

Dhe kështu thotë Ford Madox Ford, në mesin e një miqësie dhe entuziazmi të përkryer, të rrethuar nga besnikët e tyre, ata biseduan për sëmundjet e tyre deri në orën tetë.

Romancieri Sydney Schiff që kishte dhënë pritjen e rastit, e kundërshton këtë version, thotë R. Ellmann, i cili nga ana e tij nuk nxitohet të mbajë ndonjë qëndrim, por ai nuk ngurron të japë edhe versionin e Joyce-it, i cili kujtonte mirë më vonë se: « biseda e tyre kompozohej thjesht rreth fjalës « Jo ». Proust, thotë ai më pyeti nëse e njihja këtë apo atë dukë, unë i thashë « Jo ». E pyetën nëse e kishte lexuar Uliksin, ai u përgjigj « Jo ». U krijua një rrethanë krejt e pamundur, kujton Joyce-i…”

Raportohet me atë rast se jo larg tyre ishte edhe P. Picasso i cili po plaste nga mërzia, ndërsa në një çast të caktuar Stravinski kthehet e i thotë Proustit : nuk e duroj dot Betovenin !

Proust-i do të vdesë gjashtë muaj më pas dhe Joyce-i ishte i pranishëm në varrimin e tij.

E vërteta nuk shkon më larg se kaq, më larg se dëshmitë e mësipërme, të cilat në thelb thonë të njëjtën gjë, por ky takim vazhdon të intrigojë gjithnjë e më shumë. Kështu shpjegohet fakti që vetëm vitet e fundit për të janë botuar edhe dy romane. Njëri i Richard Davenport-Hines (Proust-i në Mazhestik), që analizon më së shumti autorin e « Në kërkim… » dhe tjetri i Patrick Roegiers (Nata e botës), ku të dy personazhet tanë flasin e flasin pareshtur dhe e mbyllin natën si dy miq të mirë që dinë të merren vesh e të lajkatojnë njëri-tjetrin.

Nuk e fsheh se romani i fundit m’u duk pa interes të madh intelektual. Por e kuptoj se ka njerëz që kanë nevojë të jenë gjatë gjithë kohës të habitur, se ka një kulturë të caktuar që i pengon shumë vetë të pranojnë se dy gjigantë mund të takohen e të flasin për hallet e tyre, për një djegësirë në stomak, për gazra në zorrë, për gjunjët që u therin nga përdhesi, se ata nuk mund të jetojnë natë e ditë brenda krijimtarisë së tyre, se nuk mund të lejojnë veprën e tyre të modulojë jetën që bëjnë dhe personalitetin që kanë.

Dhe në një botë gjenish të tillë plot halle e dhëmbka, vetja nuk të duket fort i huaj.

 

BURRI QË NUK LU (III)

Qëndrimet e cave nga ata që “nuk lujnë”, ose nuk e ndërrojnë mendjen, nuk kanë të bëjnë me kredon e tyre filozofike ose morale, as me përfundime që ata i kanë arritur me përpjekje të mëdha, as me instinktin e tyre të pagabueshëm; por më shumë me fytyrën që ata kanë vendosur të prezantojnë në publik, ose modelin që kanë zgjedhur për të ndjekur.

Dhe kështu qëllon që çfarë për ne të tjerët duket sikur është gjykim i tjetrit, është në të vërtetë paragjykim; ide e marrë e gatshme, mundësisht e vjelur nga ndonjë libër inspiracional ose në ndonjë uebsajt të kategorisë së tretë; ose, edhe më keq, efekt i interpretimit përçart të një citati që këta e dinë nga Nietzsche-ja (por që mund të jetë nga Gianni De Biasi ose nga Hugo Chavez-i). Të gjithë ata që pretendojnë t’ua marrësh paragjykimet për gjykime, nuk guxojnë që të arsyetojnë rreth tyre, sepse nuk dinë se si.

Përkundrazi, shumë nga këta tregohen tejet të zotët për të qëndruar mbi ujë, pa qenë nevoja të shtien në punë arsyen ose racionalitetin; por thjesht duke mësuar që ta imitojnë sjelljen e duhur. Për shembull, një bigot çfarëdo, që ka një opinion të ulët për gruan, por e ka parë se vlerësimi dhe respekti për gruan çmohet shumë në qarqet intelektuale që ky synon, mund të fillojë të sillet me një nderim të tepruar, gati butaforik, për gratë – p.sh. duke u puthur dorën kur i takon.

Këta tregojnë nuhatje të admirueshme për të kuptuar se cila monedhë shkon, në tregun e konsideratës sociale; dhe mësojnë si të sillen siç do të mësonin një gjuhë të huaj. Projektojnë një imazh të subjektivitetit të tyre që është ai i duhuri, por që i mbivendoset gjithçkaje që duhet të mbahet tash e tutje e fshehtë. Ashtu edhe rolin që luajnë e zgjedhin sipas dobisë që u sjell ose ëndjes së egos: njëri deklarohet neoliberal, tjetri intelektual radikal frëng si Bernard-Henri Lévy-ja, njëri thotë që jam “i djathtë”, tjetri profilizohet si patriot profesionist, njëri merr poza hiper-konservative, tjetri të paraqitet si ikonoklast me damkë.

Të gjithë ne tregojmë kujdes për fytyrën që i shfaqim publikut, por këtu unë e kam fjalën për një takëm njerëzish, dhe nuk janë pak, që edhe bagazhin e tyre intelektual e trajtojnë si pjesë të kësaj fytyre, të këtij imazhi, të këtij subjektiviteti të studiuar; dhe që nuk preokupohen vetëm që ta lidhin shallin e mëndafshit rreth qafës, por edhe të shesin në treg ide të ngjashme me ato që, sipas mendjes së tyre, shesin ata të shalleve.

Ky farë subjektiviteti i mësuar është shumë i vështirë për t’u ndryshuar, sepse çdo ndryshim i tij kushton shumë. Një psikolog që e ka studiuar Lacan-in në universitet, nuk e vret shumë mendjen që të prezantohet si lacan-ian, sepse kjo i vjen natyrshëm; por një psikolog tjetër, që ka dëgjuar për Lacan-in te The Huffington Post ose e ka ndeshur të cituar nga Zhizheku, e luan lacan-ianin si rol në skenë, duke u kujdesur hap pas hapi që të mos largohet nga skripti. Ky i dyti nuk arsyeton në debatet, sepse nuk mund të arsyetojë; e shumta, mund t’i përdorë faktet e sjella për të konfirmuar ndonjë nga ato katër preceptet që ka në kokë.

E kam pikërisht fjalën për atë kategori “intelektualësh publikë”, që të thonë: Einstein-i ka qenë gjeni! Epo doemos, kjo nuk habit kënd. Vetëm se provo t’i pyesësh: po pse e thua këtë? Vallë do të vihet tjetri të shpjegojë teorinë speciale të relativitetit? Aspak, madje do të kundërsulmojë: pse, mos e vë gjë ti në dyshim këtë? Dhe ti: jo, thjesht nuk kam ndonjë opinion për Einstein-in, më ndihmo. Dhe ai: ti thua që të zbraz timen unë, që të mbush tënden. Në fakt, nuk ka ç’të thotë më tepër, sepse atë që Einstein-i ka qenë gjeni, e ka sjellë si argument në një debat për Akademinë e Shkencave, për të mbrojtur idenë se nuk mund të presim prej kësaj akademie që të kultivojë Einstein-in e parë shqiptar. E kështu me radhë. Për të Einstein-i nuk është veçse një monedhë e vogël, që i shërben për të blerë pak besueshmëri.

Në këto mjedise “intelektuale” gëlojnë gjithashtu snobët, edhe ata me lakun Moschino rreth qafës, që diktojnë shijen publike; snobët sot i ke në pushtet në Tiranë, prandaj nuk kanë shumë kohë për të humbur me debate, përveçse për të skërmitur dhëmbët; e megjithatë, tek-tuk u duhet edhe këtyre që ta shpalosin intransigjencën e tyre si bishtin e palloit, thjesht për t’u dhënë atyre përtej sinjalin e duhur. Me përjashtim të çështjes madhore të Bienaleve, snobët e sotëm nuk begenisin më të përcaktojnë shijen, të zënë siç janë me studimin “shkencor” të humoreve të vulgut që mblidhet në sheshet; por e kanë bërë të tyrin krejt kodin e zhargonit korporativ – dhe janë gati të fillojnë të imponojnë politikishten korrekte, dhunshëm mbi masën e trullosur.

Edhe snobët e dinë se është më e lehtë të luash rolin e dikujt, se të jesh ashtu vërtet; sidomos kur bëhet fjalë për agora-n publike dhe simulimet e saj televizive dhe në Internet. Këta i tërheq, veçanërisht, roli i mendimtarit të lirë, i atij që e themelon pushtetin e vet nëpërmjet fjalës (jo që e themelon fjalën e vet nëpërmjet pushtetit); sikurse dinë se të shtiren si mendje të hapura, tolerante dhe progresiste kushton gjithnjë më pak se të jenë vërtet mendje të hapura, tolerante dhe progresiste. Është pak e frikshme të mendosh se çfarë thonë, bëjnë e mendojnë në jetën private këta aktorë, pasi e kanë hequr maskën (nëse e heqin ndonjëherë vërtet).

Bëhet fjalë për njerëz që, për ta thënë me një shprehje popullorçe, “dinë të dalin në pazar” dhe të krijojnë iluzionin se, nëse nuk luajnë nga pozicionet e tyre, kjo ndodh jo sepse janë fanatikë, as sepse e kanë kokën bosh dhe as sepse janë të paguar që të mos ndërrojnë mendim (shills, i quajti një koleg këtu), por sepse e kanë gjetur dhe nuk e lëshojnë tashmë të vërtetën dhe të drejtën, që është një.

E megjithatë, këta tradhtohen jo nga përfundimet që nxjerrin, por nga premisat e arsyetimeve ose nga çfarë marrin për të mirëqenë dhe të pranueshme edhe nga tjetri; nga çfarë kujtojnë se bashkëndajnë me tjetrin dhe mund ta përdorin pastaj si levë drejt arritjes së një mirëkuptimi, marrëveshjeje ose konsensusi – madje më mirë akoma, drejt bindjes së kundërshtarit. Tek premisat fle lepuri, sepse premisat janë gjithnjë të vështira për t’u kontrolluar, veçanërisht në dialog e sipër, në debat e sipër, ose në përgjithësi në skenë. Në fakt, kur ti kërkon të arsyetosh së bashku me tjetrin, përpiqesh të përdorësh premisa që i pranon edhe ai; por teksa i zgjedh, nuk ke kohë që t’i verifikosh këto premisa, për të parë nëse e i shkojnë maskës që i ke vënë vetes. Kjo ndodh sepse ti ose nuk beson asgjë, ose ke frikë të thuash se çfarë beson, ngaqë kjo mund të bjerë ndesh me imazhin që je duke projektuar. Një farë paranoje që të detyron të mendohesh dy herë, deri edhe para se të lëvdosh një restorant ku gatuhet mirë kukureci (nga frika se mos je deklaruar gjëkundi më parë si vegjetarian).

Këtu do t’i kapësh – te përpjekjet për të negociuar ndonjëherë midis dy bashkësive të papajtueshme premisash, të dyja me ide të marra (received) por në kohë të ndryshme; të dyja me paragjykime, por që u përkasin sistemeve të ndryshme dhe automatizmave të ndryshëm; të dyja me udhëzime përdorimi të subjektit, por për rrethana të ndryshme, shpesh në konflikt mes tyre; dhe negocimi dora-dorës nuk lë as vend as kohë, për të ushtruar virtytin e të menduarit kritik.

JEHONË LEGJIONARËSH

Pak kohë para se të largohej për tek të shumtët, Umberto Eco-ja u shpreh se demokracia virtuale, në trajtën e rrjeteve sociale gjithëpërfshirëse, kishte një cen të madh: në të, “legjione gomarësh” marrin atë të drejtë fjale që më parë iu jepej vetëm përbrenda mureve të ndonjë pijetoreje, pasi kthenin ndonjë gllënjke dhe gjithsesi pa dëmtuar bashkësinë. “Kishte kush ua mbyllte gojën menjëherë, teksa tani kanë të drejtë fjale njësoj me një nobelist” – shtonte studiuesi i njohur italian. Është lehtësisht e përfytyrueshme sesi ky pohim mori dheun pikërisht në sajë të rrjeteve sociale. U desh vërtet pak që profesori i ndjerë i Universitetit të Bolonjës të kthehej – dhe s’qe as hera e parë – në një pop-philosopher të parapëlqyer nga kushdo që dallimin, bie fjala, mes semiotikës dhe semantikës e lyp nëpërmjet quotes-esh. Mos flasim pastaj për të përbashkëtat mes Kant-it dhe sqeporit.

Megjithëkëtë, metafora e legjioneve është çka më intereson, për tani, të nxjerr në pah. Dhe një përshtypje më thotë se, në atë rast, Eco-ja nuk e hodhi ashtu kot në bisedë. Afërmendsh, fjala është për legjionet romake, njësi ushtarake në Romën e lashtë – si gjatë periudhës republikane, ashtu dhe asaj perandorake – të cilat përbënin mjetin par-excellence të zgjerimit të saj territorial. Veç namit shekullor për pathyeshmërinë dhe dobishmërinë e saj pushtuese, një njësi e tillë njihej dhe për procesin e homologimit (romanizimit) që ushtronte mbi trupat e veta përbërëse, me prejardhje etnike të larmishme. Sidomos pas mbretërimit të Augustit, çdo përçapje e suksesshme romake përtej territoreve të zotëruara, fillon të shënjojë dhe përbërjen e ushtrisë së saj; fillimisht trupat e thjeshta, e mandej ato elitare, të përfaqësuara pikërisht nga legjionarët, i mbushën radhët e tyre me galë, hispanikë, ilirë, sirianë, egjiptianë, berberë etj[1]. Kësisoj, ndodh që, në erën e re, ushtarët rekrutohen më së shumti në zonat e vendndodhjes së përhershme të legjioneve. Ata vazhdojnë të mbeten në gjirin e tyre edhe kur këto lëvizin në distanca të konsiderueshme gjeografike, veprimtari gjithnjë e më në rritje pas shpeshtimit të presionit gjermanik në veri të lumit Rin[2].

Përdorimi i termit nga ana e Eco-s, them unë, thërret në vëmendje këtë papërcaktueshmëri gjeografike të prejardhjes së ushtarëve romakë. Duket se “legjionari” i shkon përshtat stereotipit internaut që mësyn në rrjetet sociale, që s’ka atdhe dhe që ndodhet pak a shumë kudo në fshatin e çkombëtarizuar global. Në bashkërendim të plotë me sivëllezërit e tij të panumërt (qofshin pro apo contra tij), ai mendon se ka gjithmonë diçka për të thënë (në mos për të shtuar, idi est kundërshtuar). Zor se mund të jetë i përcaktueshëm nëpërmjet trajtave fizike, prejardhjes gjeografike apo vetëdijes etnike. Ai është kushdo – ani mund të jetë dhe askush: një qualunquist i përsosur. Në demokracinë virtuale s’ka kufij që të përmbajë yshtjen e këtij “legjionari”, bashkë me legjionin e pamat ku ky bën pjesë, që të mbijë në mesin e çdo rrahjeje tematike.

M’u ndërmend legjioni, tok me rrethanat e pohimit të Eco-s, teksa po lexoja mbi një debat të nxehtë që ka përfshirë shtypin britanik javët e fundit. Shkak është bërë një dokumentar vizatimor i realizuar nga BBC-ja që para tre vitesh, për qëllime edukative. Në të përshkruhet Britania në një fragment kohor të sundimit romak (shek. II-III pas l. K.) nëpërmjet jetës së një centurioni (oficer) romak që kryen shërbimin ushtarak në Murin e Adrianit[3]. Pikërisht në duart e  këtij personazhi prej disa javësh është hedhur një mollë e paparashikueshme sherri.

Belaja nisi se ky personazh i trilluar, drejtues në një nga legjionet më të rëndësishme asokohe të perandorisë, i shfaqet publikut me tipare, do të thoshim sot, afrikane – kemi të bëjmë pra me një centurion me ngjyrë – është i martuar me një grua të bardhë dhe së bashku kanë dy fëmijë, të cilët janë, natyrisht, mulatë. Dhe që nga dita kur Paul Joseph Watson, aktivist i një grupi alt-right britanik dhe mbikëqyrës i sitit konspiracionist Infowars, lëshoi një cicërimë ku, nëpërmjet shpotitjes, vihej fort në dyshim saktësia historike e dokumentarit, gurguleja s’pati më të sosur. Sharje, tallje, kundërpërgjigje politike, përballje të acaruara akademike, shtjellime të nervozuara burimesh historike dhe sa e sa të tjera kanë marrë flakën e debatit në Britani. Dhe sa e vlefshme për të ngushëlluar çdokënd, tek ne, që çmeritet nga përmasat e pakëndshme që merr fjalori publik gjithsaherë diskutohen tema historike dhe/apo mitologjike të cilat prekin telat e identitetit kolektiv (a diç të ngjashme me të).

I pari që mori ngenë t’i përgjigjej përqeshjes së Watson-it ishte Mike Stuchbery, një mësues historie goxha i dhënë pas divulgimeve në rrjet. Ai solli disa dëshmi të pranisë së afrikanëve upper-class në gjithë Britaninë romake, nga Londoniumi deri në Jork. Çka nuk e tundi Watson-in nga qëndrimi i tij më i hershëm, duke e shtyrë atë të ngarkojë një video në të cilën i vërsulet përgjithësimit, sipas tij, të këtyre fakteve; ai s’mohon praninë e njerëzve me ngjyrë në Anglinë e shek. II-III, por kundërshton prirjen për ta parë këtë të dhënë si vërtetim i një shoqërie shumetnike. Të paktën jo siç këtë mund ta kuptojmë sot.

Debati, me pohime dhe kundërpohime, të ngjeshura mes burimeve të përcjella dhe personalizimeve të pashmangshme, nuk kurseu as përfshirje të mëtejshme. Një prej tyre ishte Mary Beard, profesoreshë në degën e studimeve klasike të Universitetit të Kembrixhit, një lloj bocca della verità institucionale për hulumtimet antike. Ajo, jo vetëm mbron vlefshmërinë e dokumentarit, por shkon deri aty sa ta njësojë personazhin e shumë diskutuar me një figurë reale historike: Quintus Lollius Urbicus, një centurion i romanizuar me prejardhje numidiane, që pati qenë guvernator i provincës romake të Britanisë diku në mesin e shek. II. Por ferra e kishte marr tashmë uratën. Lumnaja e komenteve, anonime apo aty afër – ku s’kishte sesi të mungonin antisemitizma të çliruar nga vargonjtë – nëpër portale, forume, rrjete sociale dhe video, dalldisi çfarëdolloj british humor-i.

Që shartimi ndëretnik, i kryer nëpërmjet një procesi të thellë asimilues (romanizues), ishte një fakt i mirëqenë në marrëdhëniet ndërshoqërore romake – në gjithë shtresat, kudo që të shtrihej skeptri i Cezarëve – duket se s’ka më asnjë lëkundje studimore për ta pohuar[4]. Nga ana tjetër, arsyeja përse leopardizimi i shoqërisë në Britaninë romake arrin të turbullojë në këtë fare feje një segment të gjerë të shoqërisë së sotme të informatizuar britanike, shkon përtej funksionit social dhe aktual që luan historia.

Plasja mediatike e një të dhëne të tillë gërric jo pak – në një kohë kur vende si Britania e Madhe janë shumetnike, paçka se një gjendje e tillë ka rrënjë krejt të ndryshme nga ato të atmosferës socio-politike që dokumentari mëton të shtjellojë. Duket se kjo servirje e thjeshtëzuar e një të vërtete nëpërmjet një formati vizatimor, tregon se ç’është at stake në këtë moment. Flasim për rrënjë të supozuara të një lloji, që pleksen me rrënjë të supozuara të një lloji tjetër. Dhe teksa “llojet” i duam në dyluftim, “identitetet”, sa më të ngurta t’i përfytyrojmë, mbeten një supozim. E kjo gjë, afërmendsh, shkon deri atje sa prek – madje dhe djeg – bindjet. Kryesisht kur këto janë ushqyer dhe dhjamur pa shqyrtim kritik. Kryesisht kur këto janë prodhim i parrahur me vaj qëmtimesh dhe shfletimesh.

Gjë që më kthen përsëri tek legjionarët e Eco-s, si dhe tek vala e tyre e papërmbajtshme; tek vrulli i tyre për t’u gjendur, si gjithmonë të paepur (shpesh fizikisht të dhunshëm), me një kryq të madh në dorë, por pa përshkuar golgotë të asnjë lloji. Nuk ndodh veç tek ne, siç duket. Ndodh dhe në vende ku, për faj të një lloj paragjykimi pozitiv, ne jemi të bindur se gjithkush vadit kopshtin e vet, atë për të cilin ka mote e mote që punon dhe djersitet. Pa dalë ndokush nga ferrat që t’i tregojë arrat babait.

 

 

[1] Në këtë vazhdë, vijohet dhe me dhënien e shtetësisë (civitas Romana) për gjithë banorët e territoreve të zotëruara – e jo vetëm atyre të gadishullit italik, siç ndodhte déjà – pas shpalljes së Ediktit të Karakalës (Constitutio Antoniana) në vitin 212.

[2] Për më tepër, mbi dëshmitë e shumta që pohojnë prejardhjet e shumëllojshme etnike të ushtarëve romakë, e në veçanti të legjionarëve, në periudhën perandorake, cfr. dy ndër studimet më të njohura në këtë lëmë – pas veprës madhore, në këtë drejtim, të kryer nga ana e Th. Mommsen:  G. Forni në monografinë Il reclutamento delle legioni da Augusto a Diocleziano, Milano – Roma, 1953, fq. 51-74, si dhe në artikullin Estrazione etnica e sociale dei soldati delle legion nei primi secoli dell’impero, në “Aufstieg und Niedergang der römischen Welt” II, 1, 1974, fq. 339-391. Këqyr gjithashtu, Y. Le Bohec, L’armée romaine sous le Haut-Empire, Paris, Picard, 1989, vëll. I, fq. 103-120.

[3] Vallum Aelium ishte një strukturë madhështore murore prej disa qindra kilometrash. U ngrit në kohën e perandorit Adrian, në fillim të shek. II, për të shënjuar kufirin mes zotërimeve romake dhe fiseve më veriore, duke u bërë kësisoj pjesë e limes-it të perandorisë. Muri, mbetjet e të cilit mund të shihen ende sot afër trevave kufitare mes Anglisë dhe Skocisë, frymëzoi autorin Georg R. R. Martin, krijues i ndodhive që shfaqen në serialin “Game of Thrones”, për “Murin” e tij që ndan dheun Westeros nga Veriu i Këmbësorëve të bardhë. – http://www.thejournal.co.uk/news/north-east-news/game-thrones-writer-inspired-hadrians-7214397

[4] Për sa i përket centurionëve, duket se nuk ushqehet më asnjë dyshim në këtë drejtim. Me të dhënat e shumta që ka, E. Birley, në fund të viteve 1980, bëri disa verifikime empirike mbi listat e centurionëve të pesë legjioneve romake të shpërndara në Mesdhe. Rezultatet duket se përgënjeshtruan disa teza të mëparshme, sipas të cilave, deri në shek. II pas l.K., centurinët ishin të gjithë italikë. Ca vite me vonë, i cituari Y. Le Bohec (fq. 98-103) do të mbështesë tezën e Birley-t por duke shtuar romanizimin e detyrueshëm që pësonin të gjithë centurionët jo-italikë. – C. Ricci, Domo Roma. Il contributo della capitale all’esercito di confine e alle milizie urbane (età imperiale), në Kaiser, Heer und Gesellschaft in der Römischen Kaiserzeit Gedenkschrift für Eric Birley, Franz Steiner Verlag, Stutgart, 2000, fq. 201.

BURRI QË NUK LU (II)

Shumë prej nesh, edhe sot, do të druheshin të ndërronin mendje, ose të paktën të pranonin në publik se kanë ndërruar mendje për diçka me interes të përgjithshëm, për shkak të stigmës së cilës i ekspozohen. Ai që përqafon një ide, një bindje, një hipotezë, një projekt, një shpjegim të ndryshëm nga çfarë kish përqafuar deri dje do të quhet “mësallë me dy faqe”, “bishtdredhur”, “kurvicë” e kështu me radhë; përkundrazi, të mos lëvizësh nga e jotja, t’i rrish besnik një ideje që ke pasur, zakonisht vlerësohet si virtyt a shenjë e të qenit parimor. Gjen këtu edhe një prirje për ta seksualizuar kategorizimin moral: të jesh i patundur është karakteristikë e burrit, ndërsa ta dredhësh e gruas. E gjithë kjo është natyrisht folklor i kalibrit të ulët. Të këqija të papërshkrueshme u erdhën qytetarëve të Shqipërisë nga “parimësia” e udhëheqjes totalitare, që shpallte dikur se “ne shqiptarët edhe bar hamë dhe parimet nuk i shkelim”; gjithë duke deklaruar besnikërinë ndaj “marksizëm-leninizmit”, e cila në thelb nuk ishte vetëm marrja peng e qytetarisë nga një lider despotik, për ta vënë virtytin qytetar në shërbim të pushtetit. Besnikëria është vërtet virtyt, por në kontekste të caktuara; t’i rrish besnik një ideje të gabuar, ose më keq akoma, dëmprurëse a kriminale, është më shumë fanatizëm.

Vijmë nga një regjim totalitar; ende vijmë nga një regjim totalitar; mendjet që drejtojnë dhe me gjasë “ndriçojnë” sot politikën, ekonominë dhe kulturën në Shqipëri janë formuar, në masë të madhe, në një klimë intelektuale të molepsur, ku mendimit kritik ia kish zënë frymën dhe vendin aftësia për t’u konformuar dhe arsyes sofistika. Mënyra më efikase për të bindur dikë për një diçka çfarëdo, ishte t’i kujtoje se ashtu e kish thënë edhe Enveri; dhe se mospajtimi ishte gjithnjë me zarar. Dhuna ndaj lirisë së fjalës bënte që edhe liria për të menduar ndryshe, edhe liria për të ndryshuar mendimin të konsideroheshin – nga ata që e vrisnin mendjen për këtë punë – si dy anë të së njëjtës medalje. Mirëpo pas 1990-ës liria e fjalës u ligjërua dhe qytetarët, përfshi këtu edhe profesionistët e fjalës, e panë veten të lirë të shprehnin çfarëdolloj mendimi, me kusht që ta kishin; nëse rezultati mund të quhet pluralizëm apo jo, për këtë mund të diskutohet. Çfarë është vështirë të diskutohet, është segmentimi i jetës sociale dhe kulturore në grupe vetë-përforcuese, ose shpërbërja e monizmit në disa monizma në armiqësi mes tyre. Përkundrazi, qëndrimi i përgjithshëm ndaj ndërrimit të mendjes dhe mundësisë që ky ndërrim të ndodhte nëpërmjet dialogut ose debatit nuk ndryshoi.

Prandaj dua të pyes sërish: a jemi gati që, si shoqëri, ta pranojmë që individi mund të ndërrojë mendje – duke pranuar që e ka pasur gabim, ose në përpjekje për t’iu përshtatur rrethanave që kanë ndryshuar? A jemi gati që, si shoqëri, ta pranojmë që intransigjenca nuk është gjithnjë virtyt, por mund të jetë edhe simptomë e të qenit burracak, frikacak, kokëtrashë ose vetë-shërbyes? Kam frikë se jo.

Po të dëgjosh, të lexosh e të shohësh si argumentohet poshtë e lart, ose çfarë konsiderohet si bindëse nga pjesëmarrësit në një shkëmbim mendimesh a diskutim a dialog, do të shohësh menjëherë se shumicës së ndërhyrjeve – edhe atyre në mirëbesim të plotë – u nënvendoset esencializmi, ose bindja se njeriu nuk e ndryshon dot esencën e vet, pa e humbur virtytin.

I tillë është, mes të tjerash, argumenti se një bir komunistësh nuk mund të ndryshojë dhe ta tradhtojë prejardhjen e vet, duke u zotuar për shërimin e plagëve që i la sistemi totalitar Shqipërisë; sepse “dardha bie nën dardhë.” I tillë është edhe argumenti se një fshatar nuk bëhet dot kurrë qytetar, sado të përpiqet, sepse “e ka të shkruar në ballë.” Janë vetëm dy argumente të zgjedhura prej meje kuturu; mund të sillja të tjera me të njëjtin efekt. Ata që i sjellin dhe që u besojnë, besojnë edhe se një “bir komunistësh” që përnjëmend i kundërvihet regjimit të djeshëm, është i padenjë për t’u respektuar, pikërisht sepse ka tradhtuar “esencën” e vet; ose është treguar “bisht-dredhur”, “bythec” dhe gjithsesi është “zhburrëruar.” Edhe një hap më tutje, dhe këta që arsyetojnë kështu do të jenë gati për të të treguar se çfarë duhet të bësh, për të respektuar “esencën” tënde: sa herë lexojmë e dëgjojmë poshtë e lart, se ky apo ai, duke vepruar kështu apo ashtu, “nuk mund të jetë shqiptar”?

Ka kontekste ku besnikëria është e nevojshme; siç ma përmendi edhe një mik në lidhje me shkrimin tjetër, Leo Mesi nuk mund të ndërrojë fanellë gjatë lojës dhe pjesën e dytë t’i bashkohet Realit. Një grup që kërkon të arrijë diçka ka nevojë për besnikërinë e anëtarëve; dy palë që lidhin kontratë, duhet t’i qëndrojnë kësaj besnike, në mënyrë që të bëjnë biznes së bashku. Një çift të martuarish janë zotëruar për besnikëri të ndërsjellë; shkelja e kurorës, sado e përligjur nga rrethanat, nuk mund të jetë virtyt, sa kohë që ekziston opsioni i divorcit. Në të gjitha këto herë, besnikëria e premtuar nuk është veçse dhënia e pëlqimit për ta kufizuar lirinë e veprimit dhe të fjalës. Zëdhënësi i Ministrisë së Kulturës nuk mund të shkruajë një artikull kundër ministrit përkatës; më parë duhej të kish dhënë dorëheqjen nga posti. Gjithsesi, besnikëria është gjithnjë kontraktuale, kontekstuale dhe e lidhur me rrethana, ide, doktrina, fe, funksione sociale dhe njerëz të caktuar; ndryshe nga liria për të mos u penguar në fjalë, qëndrime dhe veprime, që jepet a priori. Pa këtë të fundit, çdo shkëmbim mendimesh, argument, debat a dialog shndërrohet në paradë të ideve dhe të interesave që nuk komunikojnë mes tyre.

Mes atyre që predikojnë esencializmin, ka plot që thonë se “njeriu duhet t’u jetë besnik parimeve, idealeve, etj.” por në fakt kanë parasysh besnikërinë e dikujt ndaj eprorit të vet, autoritetit, patriarkut; sepse këta e përfytyrojnë shoqërinë si të ishte një organizatë ushtarake, e llojit “një për të gjithë, të gjithë për një”; ose një vizion të jetës sociale si luftë, ku sundon kriteri “o me ne, o kundra nesh”. Ky vizion nuk është detyrimisht dhe gjithnjë i gabuar; por është i gabuar nëse pretendon të jetë i vetmi. Në fakt, përveç luftës, jeta sociale mund të metaforizohet edhe si shkëmbim: mallrash, idesh, dhuratash, favoresh, miqësish, nusesh dhe dhëndurësh. Nëse lufta vjen ose me kosto zero ose e më shpesh me kosto negative, shkëmbimi ka shpesh kosto pozitive, sepse palët që shkëmbejnë mund të “pasurohen” të gjitha.

Tani, duke esencializuar edhe unë pak, po guxoj të them se ky obsesion yni me besën (besnikërinë), intransigjencën, parimet dhe qenien tonë të djeshme i detyrohet në masë të madhe modalitetit të mbijetesës, të cilin shqiptarëve – si kulturë dhe si shoqëri – ua ka imponuar historia. Jemi mësuar që të kemi frikë nga Tjetri, sikurse jemi mësuar që të kemi frikë nga një ide Tjetër nga ajo që kemi në këtë moment, ose që na kanë bindur a detyruar që ta përqafojmë e ta bëjmë tonën. Ky refleks i kushtëzuar, le ta quaj kështu, ndoshta madje me siguri na ka ndihmuar në kohë të tjera; por sot po na mban peng të gabimeve të djeshme, cilatdo qofshin ato, sa kohë që na kërkon të jemi besnik me vetveten, nëse e respektojmë virtytin.

MENDIME TË PAKREHURA (XXII)

(nga Stanislaw Lec*)

Edhe pleshti nuk kërcen nga gëzimi.

Aktet që nuk janë kryer shpesh, sjellin me vete një mungesë katastrofike pasojash.

Jo çdo masë e hirtë ka lidhje me trurin.

Shumë shpesh luajmë estradë pa shpresuar se do të na duartrokasin.

Çfarë është vetvetiu qesharake përjashtohet nga satira.

Ka edhe ca që i paguajnë, për të mos duatrokitur.

Heronjtë pozitivë nuk ka pse t’i krijosh, mjafton t’i emërosh.

Shkrimtari që nuk zhytet thellë mbetet gjithnjë mbi ujë.

Kur arsyet janë të brishta, ngurtësohen pozicionet.

Kush ka gjetur jehonë, përsëritet.

Të gjitha tragjeditë e mëdha kanë një happy end, por kush ka durim të rrijë ulur deri në fund!

Poeti i sheh me dyshim fjalët e veta: cila do t’ia zbukurojë stelën e varrit?

Mos u ngutni që ta dramatizoni jetën. Po sikur të gjendeshin aktorë më të mirë për rolet tuaja?

Nganjëherë shkrimtari humorist bie në depresion: nuk arrin të jetë më qesharak se patosi i tjetrit.

Vetëm kur u fut në karrocë, e kuptoi se kish qenë karrocieri.

Fjala mjafton – çfarë mbetet janë llafe.

Poeti peshkon te rrëkeja që i rrjedh në vete.

Kam parë efekte që çdo vit prodhonin nga një shkak të ndryshëm.

Analfabetët duhen lejuar të diktojnë.

Shumë pak vetë në shekullin XIX e parashikonin se pas këtij do të vinte shekulli XX.

Ata që mungojnë nuk kanë kurrë të drejtë, por shpesh e shpëtojnë kokën.

Ata që kur vdesin nuk shquajnë asnjë farë diference, nuk meritonin të lindnin.

Je bir i kohës sate. Të takon të zgjedhësh babanë.

Kur janë të pastreha, idetë gjithnjë gjejnë shtëpi te njeriu.

Ndodh që nga tryeza e padronit të bjerë poshtë mysafiri.

Njerëz, le të mos ia kthejmë shpinën njëri-tjetrit! Rrezikojmë ta vëmë re që jemi të pikturuar vetëm nga njëra anë.

Martir i vërtetë është ai të cilit i mohohet edhe ky titull.

Është më lehtë ta shpallësh veten perandor, se portier.

Gjithnjë kthehemi te dashuria e parë. Ndoshta. Por me synime çdo herë të ndryshme.

Njerëzit lindin me iniciativë private, por me kërkesë sociale.

Ka ca sfonde që nuk lejojnë t’u vësh asgjë përpara.

Vetëm kush është mbyllur në kafaze ari mund të shpresojë që ta çlirojnë që andej.

Nëse gjendesh me ujkun në shpellë, mos ia shpreh përçmimin.

Jo çdokush që di më shumë se ç’duhet, e di.

Mos bërtit që “mbreti është lakuriq” vetëm kur të tregon të pasmet.

U transferua nga Sodoma në Gomorra.

Edhe përmasat e universit do të jenë sekret ushtarak.

Djalli nuk fle. Me të parin që vjen.

Fund i nekrologjisë: Nuk vdiq! Ndërroi regjimin e jetës.

Breshkës i duhet të jetë kaq e fortë ngaqë është shumë e butë.

Mos harroni kurrë që mollaqet kujtojnë se janë fasada.

 


(*) Stanislav Lec (Stanisław Jerzy Lec, 1909-1966), shkrimtar polak dhe një nga aforistët më të mëdhenj të shekullit XX. Materialin më sipër e kam përzgjedhur dhe përkthyer nga përmbledhja e tij Pensieri spettinati (italisht).

BURRI QË NUK LU

Ja dhe pak dhe do të rikthehet, në Tiranë, sezoni televiziv dhe bashkë me të edhe netët e debateve – nga një për kanal.

Si edhe herë të tjera, në debate do të ulen burra e ndonjëherë edhe gra, për të shkëmbyer llafe të mëdha të tipit “unë nuk ju ndërpreva ju kur folët, tani ju pse më ndërprisni mua” dhe për të përfaqësuar, gjithësekush, nga një pikëpamje.

Do t’u kisha sugjeruar televizioneve, këtë vit, që të ndërmerrnin një hap të guximshëm: t’i jepnin një çmim të posaçëm atij të ftuari që do të ndërronte mendim, qoftë edhe një herë të vetme, gjatë një debati.

Atij të ftuari që, duke dëgjuar argumentin e tjetrit, të thoshte: po, ke të drejtë ti dhe unë e paskam pasur gabim; por tani u binda meqë logjika jote nuk ka të sharë.

Vendimi për këtë çmim do të duhej marrë në sekret të plotë, për të siguruar paanshmëri; meqë tanët, po ta dinin se ndërrimi i pozicionit a i pikëpamjes shoqërohej me shpërblim monetar, do ta bënin nga 3-4 herë në ditë, madje para pasqyrës ose në Facebook.

Por çmimi do të ishte vlerë edukative për të tjerët; sepse do të tregonte që debatet nuk bëhen vetëm për të ilustruar pozicionet e palëve; por ndonjëherë edhe për t’i ndryshuar ato.

Pa çka se, që të arrihet kjo në Shqipëri, duket shumë e vështirë.

Para së gjithash, ngaqë ne gjendjen e sotme të mendimit dhe të debatit publik ende e shohim si çlirim nga e djeshmja, ku me përkufizim gjithkush nuk mund të mbante veçse një pozicion të vetëm, për çdo çështje, dhe ku kundërshtimi ishte gjithnjë armiqësor.

Por ka edhe një arsye tjetër: njëlloj si ai personazhi i Sartre-it, edhe shumë nga tanët kanë kaq pak ide në kokë, sa janë skllevër të tyre.

Dhe për këta të fundit, çdo ndryshim mendimi do të sillte humbje e identitetit, depersonalizim, zhburrërim.

Këtë dukuri, filozofi amerikan Maximilian Alvarez (Cogito Zero Sum) e lidh me një aberracion të thënies së Dekartit: nga Mendoj pra jam, në Mendoj pra jam ajo që mendoj, ose me një shtrembërim të mendimit, që i trajton të gjitha opinionet si të barabarta në tregun e shkëmbimit të ideve.

Individët – qofshin këta intelektualë publikë, ekspertë, gazetarë ose politikanë – vijnë në debatet jo për t’iu afruar një pozicioni nëpërmjet dialogut, por gjithsekush për të riprodhuar esencën e vetes, si të ishte formulë algjebrike.

Dhe për shkak të parimit të rrejshëm të barazisë – sipas të cilit të gjitha opinionet kanë të drejtë përfaqësimi publik të barabartë – askush nuk e vë në dyshim drejtësinë e qëndrimit të vet.

Vetë debati përdoret si një instrument për të riprodhuar segmentimin e mendimit.

Në një rrafsh, kjo do të thotë se arsyeja politizohet; dhe tezat e kundërta nuk argumentohen më dhe as vihen në peshore, sepse kjo do të cenonte parimin e “barazisë.”

Në një rrafsh tjetër, kjo i jep licencën e afishimit publik çdo lloj idiotësie – meqë gjithsekush “është i titulluar të ketë opinionin e vet.”

Kështu, në debat mund të ftohet edhe një feministe që mbron të drejtën e gruas për të dalë në plazh topless, edhe një klerik që mendon se femrat që shkojnë në plazh janë prostituta: që të dy këta kanë të drejtë jo vetëm të kenë, por edhe ta shprehin opinionin e tyre në publik.

Një debat i ndërtuar kështu mbase mund t’i argëtojë disa, por nuk e pasuron me asgjë mendimin publik.

Çështja nuk është te mbrojtja e pozicioneve të skajshme, ose jo-popullore; dhe as te nevoja për të arritur ndonjë konsensus; por vetëm te shprehitë, madje kultura tashmë e kristalizuar e palëve, për të mos lëshuar pe, për të mos e vënë veten në pozicionin e tjetrit, për të mos argumentuar seriozisht.

Një gjë është të vish në debat për të shpjeguar pozicionin tënd (ose të shefit tënd), dhe një gjë tjetër është të vish në debat për të shpjeguar pse pozicioni yt është i vetmi i drejtë dhe nuk mund të ndryshojë.

Dhe më e keqja, në këtë mes, është se të gjitha palët e ftuara në debate njëfarësoj e pranojnë haptazi se ai tjetri – me të cilin debatojnë – ka të drejtë ta ketë opinionin e vet.

Po çdo të thotë kjo “ka të drejtë”? Sikurse e shpjegon Alvarez, në esenë e lartcituar, është e pamundur t’ia heqësh dikujt një opinion me zor; ose t’ia zëvendësosh me një tjetër. Ose më mirë, e vetmja mënyrë si mund të arrihet kjo, është nëpërmjet argumentimit.

Le ta pranojmë: disa opinione janë të gabuara, madje disa aq të gabuara sa nuk kanë as të drejtën e votës. Jo të gabuara për mua dhe të drejta për atë tjetrin, por thjesht të gabuara.

Kjo është e lehtë të provohet në shkencë, sepse shkenca i ka rafinuar teknikat për të provuar (për të falsifikuar) një hipotezë; por edhe në jetën e përditshme.

Le ta pranojmë edhe se ka njerëz që janë në gjendje të provojnë, para publikut, se ky ose ai opinion është i gabuar.

Çështja këtu është se sa gati është ai tjetri, zotëruesi i opinionit të gabuar, që të ndërrojë mendje? Sa gati është publiku? Sa gati është kundërshtuesi vetë, që të vërë në diskutim “demokracinë” e mendimit publik?

Pa çka se të përqafosh një ide të re, të ndryshme nga ajo që kishe dje, nuk është se të fundos në gjirizin e zvetënimit intelektual; përkundrazi. Madje Talleyrand-it i kujtojnë ndonjëherë thënien: “Vetëm budallenjtë nuk ndërrojnë kurrë mendje.”

Të gjithë ndërrojmë mendje: madje vetëm duke ndërruar mendje, mund të rritemi intelektualisht, t’i kuptojmë gjërat më mirë dhe të orientohemi më mirë në një botë që ndryshon gjithnjë.

Për këtë ekziston edhe metafora e “mendjes së hapur”, pa çka se edhe kjo ndonjëherë degjeneron në relativizëm, ose në gatishmëri për të pranuar gjithçka që nuk është jotja.

Më kujtohet si dikur Berisha, kur e pyetën shkarazi për martesat gay, tha diçka të tillë si “pse jo, le ta bëjmë edhe tek ne.” Një çështje që gjetiu ish debatuar me zjarr, madje kish prekur themelet e kontratës sociale, u kalua kështu me një batutë.

Gjetiu në Perëndim pranimi dhe normalizimi i martesave gay ka ardhur pas përpjekjesh titanike nga ana e komuniteteve të interesuara, të cilat ia arritën të bindin të tjerët, duke argumentuar.

Ja që ndodh edhe kështu, kur esencializmi individual, ose identifikimi i dikujt me opinionet e veta, të bashkëjetojë me relativizmin total, ose pranimin etik të çdo esencializmi tjetër, sado të kundërt, sado të përtejmë. I’m OK, you’re OK.

Çfarë nuk pranohet, përkundrazi, është ndërrimi i mendjes.

Sot është krijuar një klimë – e molepsur – ku ndërrimi i mendjes konsiderohet si shenjë dobësie, si dorëzim, si zbythje. Metaforën e dialogut si pasurim reciprok ose si lojë me shumë pozitive e ka zëvendësuar metafora e debatit, si betejë egosh; ose lojë me shumë zero.

Madje një pjesë e madhe e debateve publike themelohen mbi krahasimin e pohimeve të një politikani, një intelektuali publik, një publicisti a eksperti: “ju keni thënë dje se… ndërsa sot thoni se…”

Kushdo që ndërron mendje, i paraqitet publikut si në debat skizofrenik me veten, edhe kur nuk i paraqitet si mësallë me dy faqe.

Përkundrazi, burri që është burrë nuk lëviz nga e vetja dhe identifikohet me çfarë ka thënë, që nga fillimi i botës; duke premtuar njëkohësisht se atë do ta thotë deri në fund.

Muri lu burri s’lu.

ROENTGENIZDAT

Rusët janë amatorë të thekur të muzikës së mirë amerikane. Dikur këtu në PTF kam patur rast të përmendur librin A Russian Journal të Steinbeck-ut, ku ai duke përshkruar udhëtimin e tij në Bashkimin Sovjetik menjëherë pas L2B, flet për pasionin e rusëve për jazz-in amerikan, edhe pse tromakset nga niveli i interpretimit të orkestrave të tyre. Gjithsesi, ajo që ishte e paimagjinueshme në Tiranë, nuk ishte e tillë në Moskë. Në sallat e hoteleve dhe restoranteve të ndryshme, të sapoardhurit nga fronti, linin kapelen në tavolinë dhe ngriheshin të kërcenin nën tingujt e jazz-it.

Steinbeck-u, përshkruan edhe një darkë në një restorant ku shkoi krejt rastësisht, dhe flet për një tenor që mori mikrofonin, edhe pse nuk kishte fare nevojë për të, dhe këndoi “Old Man River” dhe disa këngë të njohura të Sinatrës si “Old Black Magic” dhe “I’m in the Mood for Love”.

E pra, kjo punë nuk do të ketë zgjatur shumë. Me rënien e perdes së hekurt, nga radiot dhe orkestrat ruse u fshi krejtësisht edhe një pjesë e mirë e muzikës perëndimore. Por pasioni rus për të me sa duket nuk u shua asnjëherë.

Është folur shumë për disidencën e letrave që shprehej nëpërmjet botimit klandestin të broshurave, librave e revisteve e që njihet me emrin samizdat (самиздат) që do të përkthehej vetë-botim, por jo aq shumë për roentgenizdat-in, përhapjen klandestine të muzikës së ndaluar. Eshtë me të vërtetë një histori tjetër e mrekullueshme guximi e mosnënshtrimi, se kundërvajtësit nuk rrezikonin ndonjë gjobë, por vetë gulagun. Jazz-i ishte tashmë kolona zanore e armikut të betuar të Bashkimit Sovjetik, Amerikës, por bashkë më të duhet kujtuar se ishte e ndaluar edhe muzika e cilësuar ekstravagante e kompozitorëve vendës, ajo e emigrantëve rusë, të shpallur armiq të atdheut, por edhe e artistëve të tillë se tenori V. Kozin, i cili ishte arrestuar si homoseksual.

Dëshmitë e dredhave që i bëhej censurës sovjetike nuk kanë munguar, por vitet e fundit është një dokumentar i realizuar Stephen Coates, shef i grupit britanik The Real Tuesday weld– që e ka risjellë në sytë e opinionit botëror këtë histori të pabesueshme të riprodhimit të muzikës së ndaluar në Bashkimin Sovjetik.

Me sa del, ai vetë ka rënë në gjurmët e saj në mënyrë krejt rastësore. Gjatë një turneu të vonshëm në Rusi ai tregon se u ndodh një ditë në një pazar rraqesh dhe aty i zunë sytë një lloj filmi radiografie në formë të rrumbullakët dhe me një vrimë në mes. Edhe ai që e shiste nuk e dinte se çfarë ishte. Stephen e mori me vete në Londër dhe aty nisi të interesohet më me nge pranë emigrantëve rusë se për çfarë bëhej fjalë. Dhe mëson se kishte rënë në gjurmët e disidencës muzikore, të shpërndarjes së muzikës së ndaluar me një “teknologji” krejt të çuditëshme, që kishte si lëndë bazë filmat radiografikë. Ndryshe disqe të tillë muzikorë njiheshin edhe me emrin familjar ribs (brinjë), meqë në to dalloheshin qartë trajtat e skeletit të njerëzve, pasojë e përdorimit të tyre të parë për qëllim mjeksor. Duket e gjitha kjo i dha Stephen Coates idenë e dokumentarit të tij (The Strange Story of Soviet Music on the Bone).

Në origjinë të kësaj disidence aq të veçantë del të jetë një polak, i cili më 1946 sjell në Moskë, si trofe luftë nga Berlini, një makinë të çuditshme, prodhim i markës Telefunken Recording. Ishte e kundërta e një gramafoni. Në vend të gjilpërës që bënte të vibronte zëri i regjistruar në disk, ajo kishte një lloj maje të mprehtë që hapte një tragë në plastikën e një disku të pangarë më parë dhe linte aty të gjitha vibracionet e frekuencave të pjesëve muzikore të një disku tjetër që rrotullohej ndërkohë në një gramafon të zakonshëm. Dukej se fillimisht një aparat i tillë do të qe përdorur nga gazetarët gjermanë për të regjistruar reportazhet e tyre drejtëpërdrejtë nga fronti.

Polaku në fjalë arriti të marrë pa shumë vështirësi një autorizim për hapjen e një dyqani ku njerëz të ndryshëm vinin dhe regjistronin për qejf zërin e tyre në disqe plastikë. Pas fotografive ja edhe një mënyrë origjinale për të e patur si kujtim diçka tjetër nga vetja a të tjerët.

Punët nisin t’i shkojnë mbroth, por jo thjesht për shkak të aktivitetit që kishte deklaruar. Pasi mbyllte dyqanin, polaku jepej me pasion pas një marifeti tjetër, të ndaluar nga regjimi : riprodhonte disqet e muzikës tashmë të ndaluar. Ato pastaj ua shiste melomanve dhe pa e ditur vetë që bërë kështu pirati i parë në këtë fushë.

Por gjithçka do të kishte mbetur gjësendi mjaft e kufizuar sikur një ditë të mos qe paraqitur në dyqanin e tij Ruslan Bogoslovsky, i cili dëgjon tingujt e një tangoje, që edhe ajo ishe muzike e ndaluar. Menjëherë ai pyet polakun tonë nëse është e mundur që të blejë një disk të tillë. Pse, jo? Vetëm se duhej të vinte pas të mbyllej dyqani.

Në pak kohë Bogoslovsky bëhet nga blersit e tij më të mirë. Por një gjë e tillë e tërhoqi aq fort sa bashkë me një mikun e tij, Boris Taigan, nisi të vrasë mendjen se si të merreshin edhe ata me një veprimtari të tillë, të fabrikonin disqet e tyre. Në atë kohë as mund të bëhej fjalë të gjenin edhe ata një makinë në tillë, por ama gramafonët e vjetër për t’i dëgjuar disqet e piratuara nuk është se mungonin në Bashkimin Sovjetik të kohës së Stalinit. Kjo i shtyu të përpunojnë idenë e shpikjes së një makine regjistruese të tillë si ajo qe kishin parë. Nga ana e tij Bogoslovsky prej kohësh kishte nisur të mbante shënime e të skiconte pjesë të ndryshme të aparatit të tij të ardhshëm të rregjistrimit, por në këtë ndërrmarrje, ai kërkoi edhe ndihmën e të atit, që ishte një inxhinier i njohur. Dhe pas një pune intensive klandestinë në daçan e tij në periferi të Sankt Petërsburgut , ai dhe Taigan arritën të krijojnë aparatin që u duhej.

Por pas kësaj etape vinte një problem tjetër po aq i vështirë; gjetja e disqeve të pangarë, të virgjër, mbi të cilët do të regjistronin muzikën e ndaluar. Në atë kohë blerja e tyre ishte krejt e pamundur. Po aq i pamundur ishte edhe prodhimi i tyre, për shkak të lëndës shumë speciale që duhej.

Dhe këtu spikat gjenialiteti i vërtetë i kësaj shpikjeje; përdorimi si suport regjistrues i radiografive mjekësore, i filmave që përdoreshin për t’iu ekspozuar rrezeve x apo röntgen që ishin zbuluar që më 1895. Kjo është arsyeja që në analet e disidencës sovjetike një veprimtari e tillë do të gjinjet me emrin Roentgenizdat.

Për hir të së vëretës duhet thënë se një procedurë e tillë regjistrimi ishte shpikur në vitet ’30 në Çekosllavaki dhe Hungari, ku stacionet e radios, kishin nisur të arshivonin emisionet e tyre duke i rregjistruar në radiografi mjekësore. Më tej kishte edhe persona të veçantë që regjistronin disqe të tilla në shtëpitë e tyre. Por dy personazhet e mësipërm duhej ta rimerrnin këtë procedurë nga e para.

Në pikëpamje teknike, radiografitë mjekësore të asaj kohe që të mund të ruanin gjurmët e lëna nga rrezet x në sipërfaqen e filmit, mbuloheshin me një shtresë të hollë xhelatine, që siguronte mosfshirjen e informacionit. Pikërisht një cilësi të tillë do të shfrytëzonin piratët tanë entuziastë. Pasi i prisnin në formë të rrumbullakët dhe u hapnin një vrimë në mes, ata mbi këtë shtresë xhelatine regjistronin frekuencat muzikore të muzikës së zgjedhur për shpërndarje.

Për fat, kishte një fenomen tjetër që lehtësonte gjetjen e këtyre filmave. Për shkak të lëndës që përdorej, ata ishin lehtësisht të djegshëm, gjë që i detyronte spitalet të mos i mbanin në arkivat e tyre, por t’ua jepnin kujtdo që i kërkonte. Për të patur sasinë e nevojshme të prodhimit të tyre “industrial” Bogoslovsky-t dhe Taigan-it nuk i mbetej veçse të paraqiteshin në dyert e spitaleve me ndonjë shishe vodka në dorë dhe të mbushnin krahët me lëndën e tyre parë.

Si përfundim, ata që blinin të tilla disqe muzikorë, shihnin në to edhe edhe gjurmët e lëna në film të kërcinjve të thyer, brinjëve të coptuara, falangjeve të përgjysmuara etj.

Suksesi është i menjëhershëm. Grupi i piratëve nisi të rritej dhe Bogoslovsky-t i lind ideja që veç disqeve të prodhojë edhe aparate të tjera regjistrimi. Kjo bëri që me kohë numri i atyre që riprodhonin në disqe të tillë muzikën e ndaluar të bëhej krejt i pakontrollueshëm nga ata që ishin nismëtarët e saj.

Qe një veprimtari që edhe nxirrte ndonjë farë fitimi, por jo shumë. Madje kur grupe të tjera do të punonin për fitime kolosale, atëhere do të vihet re një rënie e dukshme e cilësisë së regjistrimeve. Qëllonte që njerëzit blinin të tilla disqe në tregun e zi dhe kur shkonin në shtëpitë e tyre, dëgjonin vetëm disa zhurma të tmerrshme.

Më 1950 i gjithë grupi arrestohet. Bogoslovsky dërgohet për 5 vjet në gulag, ndërsa Taigan dënohet me dy vjet më shumë sepse veç muzikës së ndaluar kishte regjistruar edhe muzikën që kompozonte vetë, gjë fort e ndaluar nga autoritetet e vendit.

Gjithsesi ata nuk qëlluan pa shans, sepse veprimtaria e tyre nuk u cilësua si disidencë politike, por si veprimtari kriminale. Kjo shpjegon edhe dënimin e tyre relativisht të butë.

Me vdekjen e Stalinit, dy vjet më vonë, bashkë me mbi një milion vetë të tjerë nga gulagu u liruan dhe Bogolovsky dhe Taigan.

Grupi fillon punën nga e para por përsëri arrestohet dhe dënohet me burg për dy vjet të tjera. Por kjo nuk i pengoi që kur dolën nga burgu të fillonin edhe një herë tjetër… Me atë që bënin duke rrezikuar aq shumë ata u jepnin mundësi një numri të madh njerëzish kënaqeshin e kultivonin shije të tjera muzikore. Edhe mjaft muzikiantë rusë që nuk pranoheshin nga regjimi si Arkadi Severni, bënë emër të madh nëpërmjet përhapjes klandestinë të krijimtarisë së tyre

E vërteta është, thotë S. Coates, se ata nuk kishin për qëllim që të rrëzonin regjimin, por thjesht që t’u jepnin mundësi miqve të tyre që të dëgjonin muzikë të ndaluar, muzikë që e pëlqenin.

Sot Bogoslovsky kujtohet si një hero i kulturës underground, por në thelb veprimtaria e tij i detyrohet shumë edhe natyrës që kishte. Nuk ishte dikush që ishte bërë për t’iu bindur rregullave, thotë Coates.

E për pasojë, sot janë të shumtë ata që kujtojnë se në rininë e tyre kishin fshehur e këmbyer nën xhaketë regjistrimet e këngëtarëve të tillë si Ella Fitzgerald, Duke Ellington apo Billie Holiday dhe të shumë orkestrave të mrekullueshme, që i dëgjonin fshehurazi, natyrisht pa ditur shumë gjëra se si ishte bërë e mundur që të vinte deri te ata.

GEGNISHT/GEGËRISHT

Ndonjëherë dëgjon disa shkrimtarë, publicistë, filologë ose thjesht dashamirës e partizanë, që të protestojnë ndaj formave gegërisht dhe gegërishte, me argumentin se këto forma janë të standardit dhe artificiale, prandaj në vend të tyre duhen përdorur gegnisht dhe gegnishte, si më autentike; në kuptimin që folësit e dialekteve gege ose përdoruesit e varianteve letrare përkatëse do t’i quanin këto gegnisht dhe gegnishte, në pajtim me rregullsitë fonetike dhe morfologjike të dialekteve ose varianteve në fjalë; dhe kjo zgjedhje e

Ka një problem me këtë argument, që lidhet me vetë kuptimin e fjalëve gegnisht/gegërisht (ndajfolja) dhe gegnishte/gegërishte (emri përkatës); si emra përmbledhës të dialekteve veriore të shqipes, ose të varianteve letrare që mbështeten mbi këto dialekte, ose të formës gjuhësore të një ligjërimi sipas atyre dialekteve ose varianteve. Dikush që flet ose shkruan gegnisht/gegërisht ose është duke përdorur një të folme specifike a një përafrim të saj, ose është duke shkruar një variant letrar të dialektit verior – p.sh. elbasanishten, kosovarishten ose shkodranishten letrare. Të gjitha këto konstruksione konceptuale janë, në fakt, të gjuhëtarëve – ose emra që kanë lindur në tryezat e njerëzve të mësuar, të cilët kanë pasur nevojë për konceptet përkatëse. Përndryshe, një shqiptar çfarëdo që flet “gegnisht/gegërisht” ose “toskërisht/tosknisht”) është i vetëdijshëm se po flet shqip, në të folmen e zonës nga vjen (“tironçe, krutonçe, etj.); përveçse kur gjendet përballë tjetrit, atij që flet jo vetëm një të folme, por edhe një dialekt tjetër – ose shqiptarit jugor.

Brenda kësaj dinamike, duket më e arsyeshme që terma si gegnisht/gegërisht, tosknisht/toskërisht etj. t’i shpjegojmë si ekzonime, ose emra “gjuhësh” të përdorura nga të tjerët, ose nga jashtë; meqë njësia e të folmeve shqipe sipër Shkumbinit dallohet më lehtë nga një shqiptar tosk; dhe anasjelltas, njësia e të folmeve shqipe poshtë Shkumbinit dallohet më lehtë nga një shqiptar geg. Këtë argument duket sikur e mbështet, tërthorazi, edhe historia e përdorimit të fjalëve geg dhe tosk dhe të fjalëve të prejardhura prej tyre. Edhe nocionet e “gegnisë/gegërisë” dhe “tosknisë/toskërisë” janë krijuar nga nevoja për të pasur terma të tillë që të shprehin njësinë gjeografike/ kulturore/ antropologjike/ gjuhësore të makro-zonave të shqipes dhe të shqiptarisë, të perceptuar para së gjithash nga jashtë zonës përkatëse; meqë një tosk e ka më të lehtë të dallojë “gegërinë” sesa një geg; dhe një geg e ka më të lehtë të dallojë “toskninë” se një tosk. Ekzonimia ndeshet rëndom në kontekste të tilla, sepse një kolektivitet social, kulturor a gjuhësor çfarëdo gjithnjë do të perceptohet më lehtë si njësi nga Tjetri që nuk bën pjesë në të; dhe ky Tjetër do të ndiejë i pari nevojën për emërtim.

Dhe nëse ky argument vlen, atëherë të gjithë ata që duan t’u qëndrojnë besnikë origjinave dhe diakronive, ndoshta duhet të fillojnë të përdorin terma si gegërisht/gegërishte nga njëra anë; dhe tosknisht/tosknishte nga ana tjetër – ose t’ua ndërrojnë vendet preferencave të tyre, duke e quajtur gegërishten ashtu siç e quajnë toskët dhe toskërishten ashtu siç e quajnë gegët. Unë nuk jam dakord me këtë, por e preferoj si logjikë ndaj asaj tjetrës, që e kërkon fjalën gegnisht të thuhet dhe të shkruhet gegërisht, ndërsa fjalën toskërisht të thuhet dhe të shkruhet toskërisht, duke ngatërruar karakteristikat formale të një fjale me karakteristikat e konceptit përkatës (për të njëjtën arsye, mbiemri i gjatë nuk ka ndonjë detyrim për të qenë i gjatë; dhe mbemri i kuq nuk ka pse të shkruhet me bojë të kuqe).


(*) Për këtë shënim, u bë shkas një mesazh privat që më dërgoi prof. Emil Lafe (në lidhje me debatin për Gjirokastër/Gjinokastër), pjesë të së cilit po i riprodhoj më poshtë (me lejen e tij):

Është shprehur një mendim që format gegnisht e Gegni të përdoren kështu në shqipen standarde dhe jo gegërisht e Gegëri, ndërsa arta që shkruajnë në variantet letrare gege të përdorin format toskërisht e Toskëri (dhe jo tosknisht e Toskni) me arsyetimin se duhet ruajtur origjinaliteti i këtyre fjalëve.

Duket si afërmendsh që format gegnisht e Gegni toskët i kthyen në gegërisht e Gegëri dhe format toskërisht e Toskëri gegët i kanë kthyer në tosknisht e Toskni (duke u bërë dhunë!!!). Por edhe mund të mos ketë qenë kështu. Mund të kenë qenë gegët që kanë krijuar emërtimet tosknisht e Toskni (për të emërtuar gjysmën tjetër të shqiptarëve me një dialekt të dallueshëm nga i tyri) dhe toskët i kanë tokëzuar këto fjalë; po kështu mund të kenë qenë toskët që kanë krijuar të parët format gegërisht e Gegëri dhe gegët i kanë përshtatur pastaj në të folmen e vet. Sidoqoftë, “e drejta e krijuesit të parë” nuk mund të zbatohet në standardizimin e një gjuhe (veç rasteve tashmë të ngulitura), sepse do të dilte një laramani formash. Gjithë autorët gegë kanë përdorur në mënyrë të natyrshme format tosknisht e Toskni dhe gjithë autorët toskë kanë përdorur format gegërisht e Gegëri (që nga Veqilharxhi, të paktën). Edhe në dokumentet e Komisisë Letrare (1918), të hartuara në atë formë gjuhësore gege që vendosi Komisia, kur e bie puna për të emërtuar të folmet e jugut, përdoret fjala tosknisht (jo toskërisht!). Të gjithë gjuhëtarët gegë që kanë shkruar në variantin letrar të veriut para Kongresit të Drejtshkrimit, kanë përdorur vetëm formën tosk(ë)nisht!

Pretendimi i kohëve të fundit që në shqipen standarde fjalët me burim nga të folmet e veriut të ruajnë format origjinare dhe të mos i nënshtrohen rregullimit sipas normës letrare , kur kjo tashmë ka ndodhur, nuk më duket aspak me vend dhe do të sillte mjaft ngatërrime. Në shqipen standarde ka një numër të madh fjalësh me burim nga dialektet e veriut. N. Veqilharxhi (1845) gjen rastin t’u këshillojë lexuesve të tij toskë që në vend të fjalëve të huaja pishmanepsem (turqisht) ose metanoi (greqisht) të përdorin fjalënpënohem (pendohem), të cilën e cilëson si “fjalë gegërisht “ (jo gegnisht!). Kuptohet pra që Naumi kishte marrëdhënie me shqiptarë gegë dhe kishte njohuri për dialektin e tyre). Po kush e di sot se fjala pendohem vjen nga leksiku fetar i katolicizmit? Fjalët e një gjuhe letrare a standarde nuk janë si kopeja në qinosi, ku çdo përzitës u vë dhenve të vet nga vulë me bojë të veçantë që të dihet se të kujt janë. Veç kësaj le të kujtojmë se vetë filologët gegë e “toskëzuan” drejtshkrimin e gegërishtes kur vendosën të shkruajnë të plota grupet e bashkëtingëlloreve (mb, nd, ng, ngj) dhe të zanoreve (ie, ye, si dhe ue vetëm e gegërishtes). Siç dihet, gegërishtja këto grupe i kishte humbur prej dy shekujsh të paktën, kurse toskërishtja e folur i ruan edhe sot.

Është e njohur ajo që quhet “trysnia e sistemit” (gjermanisht Systemzëang). Sistemi i një gjuhe letrare (dhe çdo sistem gjuhësor në përgjithësi) ushtron trysni mbi elementet e veçanta dhe synon të rrafshojë dallimet. Kështu p.sh. fjalët e gegërishtes që dikur jo vetëm në gjuhën e folur, por edhe në të shkruarën përdoreshin me format flakadâ – flakadani, katallâ – katallani, murlâ – murlani, shtrigâ- shtrigani, Rrshê- Rrsheni, Drî – Drini e disa të tjera si këto, sot i janë nënshtruar sistemit dhe janë normëzuar në formatflakadan-i, katallan-i, murrlan-i, shtrigan-i, Rrëshen-i, Drin-i, pa sjellë ndonjë shqetësim, madje sot pakkush e di biografinë drejtshkrimore të tyre.

 

LIBËR I RI PËR SHQIPET

Aranit Topia “؀ЉfαԲⱸטט ⱻ щqͷףܫ”, Sh. B. “Buka pa sufllaqe” 2017, fq. 882, me kopertinë të fortë

Ky libër për alfabetet e shqipes, i sapodalë nga shtypi, është më shumë se libër: është monument i fjalës shqip. Nuk duhet blerë për t’u lexuar (sado gjakim, vullnet titani të keni, them, gjithsesi, është në një farë mënyre “i palexueshëm”), por duhet vënë në bash të vendit të çdo biblioteke atdhetare e arsimdashëse për ta lartësuar atë në tempull me praninë e tij.

Jo më larg se ndonjë shekull më parë funksiononte kështu: dikush (arbër, po themi, më vonë shqiptar) vendoste të shkruante diçka në gjuhën shqipe (t’i thoshte gjërat troç, pra, në mënyrë të kuptueshme, sikurse edhe etimologjia e fjalës “shqip” nga latinishtja “excipere” sugjeron – të më falin etimologët që e lidhin fjalën “shqip” me fjalën “shqipe”, “shqiponjë”, në kuptimin e Shpendit të Flamurit): një letër dërguar familjes nga mërgimi për t’u justifikuar për heshtjen e gjatë, një shënim për gruan te dera e frigoriferit, ose, për gjëra më të rëndësishme, një libër të tërë. E pra nëse ky dikush ishte katolik, përdorte alfabetin latin. Përndryshe (dhe natyrisht), po të qe musliman, përdorte alfabetin arab; kurse ortodoks nuk i mbetej tjetër veç të përdorte atë grek. Kjo për tingujt e shqipes që gjenin pasqyrim në alfabetet përkatës. Po tingujt “e tepërt”? Për to një diçka e pashpjeguar mirë as nga psikologët e sotëm brofte circumvolucioneve të shkruesit dhe ai i vihej me mish e shpirt huajtjes majtas-djathtas të germave nga alfabete të pagjasë (nga alfabeti armen, nuskhur, mkhedrul…), apo thjesht shpikte germa të reja e të paqena më parë. Kështu, shkrimi i gjuhës së vet bëhej një “lëmsh para porte” ndër shqiptarë. Përdorimi i kësaj metafore sportive (nga loja e futbollit) nuk është i rastit, se me tërë mend që shkrimi i shqipes me anë të dhjetra, qindra alfabeteve të ndryshëm, nganjëherë të kundërt, u bë sporti kombëtar i shqiptarëve nën Perandorinë Osmane. Teksa letërkëmbimet farefisnore dhe shënimet në copë letër ngjitur mbi frigorifer për gruan kishin turnover të shkurtër, që merrte fund me brezin që e pat krijuar (fëmijët, për rebelim ndaj prindërve, sigurisht përftonin nga fantazitë e tyre të flakta krejt të tjerë alfabete), puna ndërlikohej ca për librat. Së pari, librat me kësi alfabetesh hasnin vështirësi të hatashme për t’u shtypur: shtypshkronja nuk gjente dot germat – ato të sajuarat – për t’i radhitur dhe o i duhej t’i merrte hua nga shtypshkronja të tjera që përdornin alfabete të tjera, o i duhej t’i linte bosh vendet e këtyre germave që shkruesi i librit pastaj, ngarkuar fletët në mushka, t’i çonte diku tjetër që të radhiteshin edhe njëherë për sërën e dytë të germave; ose pastaj, në rastet kur ia dilnin më në fund ta shtypnin gjithsesi librin, meqë prerogativa e librit është t’u rezistojë viteve, sa më shumë kohë kalonte aq më të mëdha bëheshin kokëçarjet, sidomos kur krijuesi i alfabetit vdiste, sigurisht pa e treguar çelësin e leximit për alfabetin e vet dhe duke i lënë të gjithë gojëhapur (shih për shembull alfabetin e Anonimit të Elbasanit – krijuar diku nga mesi i shekullit XVII, mirë alfabeti i parë që gjithsesi “hahet”, po tjetri, ai i fshehti, i inkorporuar brenda alfabetit të parë – në faqen 2 të dorëshkrimit – që mbetet edhe sot e gjithë ditën i pazbërthyer, si të ishte mbishkrim i ardhur nga kushdi ç’kohë e ç’epokë?). Aq të çuditshëm ngjanin alfabetet që mendje çapraze kishin prodhuar gjer atëbotë sa, kur von Hahn-it, për shembull, i ra në dorë alfabeti 50 e ca germash i Theodor Haxhifilipit, iu duk aq jashtë faze sa kujtoi se kishte zbuluar alfabetin e lashtë të pellazgëve.

Kështu javët kalonin ngadalë në dergjë e limonti, muajt qenë më të shpejtë: si lepuj, por shekujt veç rrokulliseshin sa hap e mbyll sytë zgafellave të historisë, gjer kur shqiptarët e gjetën befas veten gafil ta thoshin në mënyrë univoke fjalën e tyre të shkruar, pse pa një alfabet të mirënjohur e të tërëpranuar: u gjendën, pra, – i çapëlyen sytë me tmerr (në mes të modernitetit – në shekullin e XIX ndodhi kjo) – ta themi troç, të pazot të shkruanin as germën “a” në mënyrë të tillë që një bashkëkombas i lëçitur ta merrte vesh ç’ish. Ndaj, dikur, patriotët e libërdashësit shqiptarë vendosën ta zgjidhin në mënyrë institucionale këtë punë.

 

*

Kur u mblodh Shoqëria e Stambollit, si me shaka kishim arritur në vitin 1879. Ishin 25 vetë, intelektualë shqiptarë, Rilindas, ardhur me mjete të rastit në kryeqytetin otoman nga vise të ndryshme të Perandorisë, nga Egjipti e nga Europa. Në sallën e vogël me mure gjithë igrasi e dritare të ulta që shihnin kah deti, vendosën të krijojnë një Komitet të Alfabetit, i përbërë nga 7 anëtarë; votuan antarët dhe pastaj gjithsecili u shpërnda në punë të vet, zyrave apo mejhaneve të kryeqytetit. Në magmën e formimit të tij si komb shqiptarëve nuk u pëlqenin edhe aq fluturimet filozofike, le ta themi që ishin më shumë të tërhequr kah prakticiteti i jetës, ndaj, ndonëse u fol për alfabet – term ky që veshëve intelektualë tingëllonte abstrakt – Shoqërinë e quajtën: Shoqëria e të Shtypurit Shkronja Shqip. Nga njëra anë ky emër vinte në pah prakticitetin e çështjes: alfabeti duhej jo thjesht si radhor ideal germash, por për diçka praktike, për të arritur të shtypeshin libra që të mund t’i lexonin një numër sa më i madh shqipfolësish (hiq analfabetët, prodhuesit e alfabeteve personalë që kurrë s’do t’i mungonin shqipes, urrejtësit e alfabetit të tjetrit, etj.); nga ana tjetër emri i shoqatës ishte tejet poetik me atë aliteracion aq të plotë që e përshkonte, si varg i sagave të lashta gjermanike (të ishte përdorur ky aliteracion thjesht për efektin e tij mnemotik – t’i kujtonte të gjithve arsyen pse ishin mbledhur: kjo nuk na është bërë me dijë?).

Dhe kështu, kur komiteti i la për të nesërmen propozimet për një alfabet të të gjithë shqiptarëve, anëtarët e tij atë natë bënë gjumë të trazuar. Në mëngjes pastaj, sybuhavitur, katër syresh nxorrën nga xhepi i pasëm i pantallonave një fije letër me alfabetin e tyre të renditur për bukuri. Ishin: Sami Frashëri, Jani Vreto, Pashko Vasa (alias Vaso Pasha) dhe Hoxha Tahsini. U mbetej, pra, tre anëtarëve të tjerë të Komitetit: Koto Hoxhit, Ibrahim Bërzheshtës dhe Said Toptanit, barra të zgjidhnin, ndër të katër, alfabetin fitues. Koto Hoxhi ishte elektron i lirë. Ibrahim Bërzheshta ishte kunati i Sami Frashërit (burri i motrës). Said Toptani i kishte dhënë vajzën Mehmetit, njërit nga vëllezërit e shumtë Frashëri. Natyrisht, fitoi alfabeti i propozuar nga Samiu. U quajt Alfabeti i Stambollit.

Nuk u mbyll me kaq. Duhej të rridhnin edhe 30 vjet dhe ndoca dhjetëra alfabete që, më në fund, Kongresi i Manastirit të vendoste një diçka gjithsesi restriktive (me ç’na kishin parë sytë): lejimin e veç dy alfabeteve. Mbas një tjetër dhjetëvjeçari pastaj, alfabeti mbeti një dhe i vetëm:ky që kemi sot. Kjo është pra, me pak fjalë, historia që tregohet në këto tetëqind e ca faqe.

 

*

Me këtë libër, arti i botimit nga shtëpia botuese “Buka pa sufllaqe” mbërriti një kulm vështirë të përsëritshëm për editorinë anase. Kopertina e fortë, askete, me germa ngjyrëfloriri gdhendur në relief, me kurriz rigid me kapitel, kontraston këndshëm me këndin e rrumbullakosur të fletëve të fildishta, format 17×21, gramaturë 90-she, të lidhura si broshurë e frezuar dhe me gajtan, mbivendosur me zamkë polimerik të cilësisë më të lartë. Çdo kapitull fillon me germën e parë të stolisur e me ngjyrë të kuqe, si inkunabujt e lashtë. Edhe shiritin shenjues prej mëndafshi të kaltër kanë parashikuar botuesit.

I përmend këto “teka” të botimit jo vetëm për t’ua nxjerrë në pah sharmin, por edhe ngaqë nuk kam më shumë për të treguar rreth përmbajtjes së librit. Ato që shkrova, ia rrëmbeva nga goja gjysmë vjedhurazi në një bisedë telefonike autorit Aranit Topia, i cili, për natyrë, u qëndron instiktivisht larg mikrofonëve. Përndryshe është e pamundur të nxjerrësh ndonjë frazë me njëfarë kuptimi nga teksti i librit, për të cilin botuesit, siç e pranuan në konfidencë, iu deshën rreth dhjetë vjet dhe një borxh i madh bankar për ta shtypur. Se teksti është shkruar kështu: çdo paragraf sipas alfabetit përkatës për të cilin autori po rrëfen në atë çast dhe, natyrisht, kur flet për alfabetin arab të shqipes, çdo gjë në ato faqe është shkruar në alfabet arab, bile edhe nga e djathta në të majtë. Kështu, faqe pas faqeje alfabetet ndërrojnë sa hap e mbyll sytë e si nëpër përralla, kalohet me nonchalance nga alfabeti i Vithkuqit tek ai i Shoqnisë Bashkimi; nga alfabeti i Sazan Golemit tek alfabeti i Guri Voglit; nga ai i Kodekseve të Beratit tek i ashtuquajturi alfabet i Gjirokastrës [gati një vit kohë – siç më pohoi botuesi – i kish kushtuar atij vetëm faqosja dhe shtypja e faqes 432, ku alfabeti i Gjirokastës përzihej (e ç’them “përzihej”: përleshej), përleshej pra dhëmb për dhëmb me alfabetin e Beratit, siç rrëfehej në disa letra e dokumenta në greqisht të fundshekullit XVIII, ku bëhej fjalë për eremitë, çobanë, priftërinj shëtitës, hekurpunues shtegtarë, që u duhet të shkonin nga një luginë në tjetrën, nga një shpat mali në tjetrin, shpesh duke kapërcyer kufinjtë (imagjinarë) të dy krahinave, aty ku Vjosa lëviz noprane në anë të mëngjër të Nemërçkës, dhe u duhesh shpesh atyre vetë të mbroheshin me dyfek në dorë për ndonjë pusullë të shkruar, qoftë edhe shkel e shko, me një alfabet në një kohë që duhet ta kishin shkruar me alfabetin tjetër, shemër, se pa e kuptuar kishin qëlluar matanë krahinës (që ishte si të kishin qëlluar në anën tjetër të botës)]; nga ai i Veso Beut, në mes të faqes bile, pa pritur as të mbarojë paragrafi, tek ai i i Naum Veqilharxhit e pastaj fët e fët tek alfabeti i Jan Vellarait.

Dhe më në fund, diçka për autorin e librit edhe mund të thuhet: biografia e tij në të pasmen e kopertinës është dhënë me alfabetin e fshehtë të Anonimit të Elbasanit: një biografi e fshehtë dhe e pazbërthyeshme.

Lexim të mbarë!

TI NA DUHESH, SE JE 1 SHENJTË

Çdo kulturë laike i shembëllen fesë, mes të tjerash edhe për nga mënyra si i trajton “heronjtë” e vet: autorët, mësuesit, gurut, ose për ta thënë me një term strukturalist, etiketat a ID-të tekstuale. Aq më e vërtetë është kjo për një shoqëri që i ka disa karakteristika prej grigje të shfetarizuar, si jona, dhe që kërkon prej kulturës atë çfarë duhej t’ia jepte normalisht feja: virtytin, besimin, shpresën në të ardhmen dhe shenjtorët, për t’i imituar.

I njëjti mekanizëm, në thelb absurd, ka vepruar dhjetëra herë, në qasjen tonë ndaj autorëve të shquar: i ngremë në qiell, ua selitim statujat që duam t’u lëshojnë ndonjëherë lot, ua sjellim fëmijëve si modele për t’u ndjekur; pastaj e kuptojmë se e kemi tepruar, dhe se autorët që na pëlqejnë, nuk na pëlqejnë ngaqë janë edhe mishërim i virtytit, por na pëlqejnë për sekretimet e tyre. Në pamundësi “për ta ndarë veprën nga autori” (ja një klishe që nuk e vëmë dot në jetë), duam ta përdorim veprën si shteg për të arritur tek autori, por pastaj veç për ta konfirmuar që ky është i paadhurueshëm.

Komedia e mirëfilltë fillon sapo autori, artisti, intelektuali publik, politikani i shquar, madje edhe një yll futbolli xhanëm, fillon ta kujtojë veten se i ka vërtet ato atribute që ia përmend masa e adhuruesve, dhe të sillet si të ishte shenjtor, duke u ofruar “mbrojtjen” ndjekësve dhe ithtarëve të vet. Kjo i tërbon kundërshtarët e tij, ose ata që kanë zgjedhur të imitojnë “shenjtorë” të tjerë; të cilët hidhen ta persekutojnë të parin aq egërsisht, duke ia derdhur mbi kokë oturakun kur u kalon poshtë ballkonit në procesion, sa rrezikojnë edhe ta shndërrojnë këtë në shenjtor, nëpërmjet poshtërimit dhe torturës.

E gjitha është, në fakt, efekt anësor i mungesës së përmasës mirëfilli fetare, në jetët e njerëzve; sepse vjen si përpjekje instinktive dhe histerike për të mbushur një zgavër që është, por që e ndiejmë se nuk duhej të ishte.

Kjo anekdotë, me gjasë e vërtetë, do ta ilustrojë këtë absurditet. Shkruan Petrus Damianus, në jetën e shën Romualdos, se banorët e Katalonjës, ku ky jetoi për një farë kohe, dëshironin që ky të vendosej atje përgjithnjë, sepse e konsideronin që për së gjalli si njeri të shenjtë. Mirëpo Romualdoja nuk ishte nga ata që rrinë në një vend, prandaj nuk ua plotësoi dot dëshirën katalanasve dhe lajmëroi se do të largohej drejt viseve të tjera. Atëherë këta paguan njerëz që ta vrisnin Romualdon, me arsyetimin se, nëse nuk e mbanin dot atje të gjallë, do ta mbanin të paktën si të vdekur, me shpresë se trupi i tij, në trajtën e relikes, do t’u ofronte mbrojtje, ose pro patrocinio terrae (“si mbrojtje për vendin”).

Rrëfenja e ruan vlerën edhe në leximin alegorik: ne jemi gati t’i “vrasim” shenjtorët tanë laikë, vetëm e vetëm për t’i përshtatur dhe përdorur pastaj në ato funksione që duam, ose “për të na mbrojtur” në mjerimin tonë prej fëmijësh të rritur.

Nga kjo sëmundje nuk shpëtojnë dot as të adhuruarit, ose “të mëdhenjtë”, të cilët – si janë bindur se janë përnjëmend të shenjtë për “popullin” e tyre, fillojnë ta rimodelojnë jetën në mënyrë të tillë, që kjo t’i ngjasë vita-s dhe gestae-ve të një shenjtori; jo vetëm duke marë poza të denja për procesionet fetare, predikimet dhe ekzorcizmat, ose duke marrë pjesë në pagëzimet dhe kungimet dhe ritet e fundit të vdekëtarëve; por edhe duke e rishkruar biografinë e tyre, në mënyrë të tillë që pozita e tyre sot, prej pishtarësh të shpirtrave, të rezultojë si produkt logjik i një vargu ngjarjesh të kuptimshme, përmes së cilave u është shpalosur virtyti siç zhvoshket një kalli misri. Edhe kur nuk janë shkundur krejt nga trutë dhe kur e kanë të qartë se janë thjesht duke luajtur rolin e tyre në një farsë, këta “njerëz të shenjtë” të kohës sonë sërish e pranojnë rolin me zell dhe kujtojnë se po ushtrojnë virtytin e sakrificës, ndaj një qëllimi epror, në mos sipëror. Ose e bëjnë si ai francezi vanitoz, në një satirë të Mark Twain-it, që kur e plagosën në llërë gjatë një dueli për një arsye fare banale, tha me ton solemn: “unë vdes që të rrojë Franca.”

Në këtë proces grotesk ndërhyjnë pastaj edhe institucionet, për të cilat kultura nuk mund të administrohet veçse si proces shenjtërimi, në kuptimin që i jep kësaj fjale Vatikani; me të vetmin dallim se për ne, që jemi laikë, nuk është ndonjë mëkat i madh sikur t’i “vrisnim” simbolikisht shenjtorët ende të gjallë, në mënyrë që t’i përshtatnim më lehtë për kallëpet tona, të cilat janë, në fakt, arkivole. Vetë “shenjtorët”, të vetëdijshëm për mundësinë që u jepet, marrin ndonjëherë pjesë me ngazëllim në vrasjet rituale të vetes.

(c) Peizazhe të Fjalës