PIKTURA SIKUR PROFECI

nga Teuta Toska

Këto ditë që sheshi përpara Teatrit Kombëtar është bërë sheshi më i rëndësishëm i Tiranës dhe tribunë e mendimit të lirë, pak metra më tej, në një godinë tjetër që përmendet po aq shpesh si e rrezikuar nga furia arkitekturore e së Majtës (meqë e shfaqën, si asnjëherë më parë, me votim vullnetin arkitekturor për një qytet), në Galerinë Kombëtare të Arteve është e hapur ekspozita e njërit prej piktorëve më të rëndësishëm të këtij arti sot në Shqipëri, Edi Hilës, ekspozitë e quajtur “Piktori i transformimit”. E zhytur në një heshtje mistike e të detyrueshme (brenda galerisë spektatori ka nevojë për heshtje dhe kjo i garantohet me ligj) e gjithë ngrehina duket sikur i kundërvihet zhurmës trallisëse të Pedonales dhe fjalimeve të aktorëve, regjisorëve, gazetarëve, poetëve, shkrimtarëve, filozofëve, intelektualëve dhe ndonjë politikani të lirë, të cilët prej shumë javësh janë duke diskutuar dhe argumentuar, si në agoranë e qytetit që e lindi botën perëndimore, idetë e tyre për shtetin, të drejtën, kulturën, trashëgiminë, njeriun, shpresën, Shqipërinë.

E mua më duket, gjithë këto kohë, se pikturat e kësaj ekspozite janë duke bërtitur po aq fort sa pjesa më e madhe e atyre që i shfaqen përbri Galerisë me ligjërata të arsyeshme e plot ndjenjë. Një rastësi? Si një kumt profetik, disa nga pikturat më të njohura të piktorit janë si një hartë e asaj që po ndodh tani dhe që pritet të ndodhë më vonë në Shqipëri nëse një forcë – nga brenda nesh a jashtë nesh a lart nesh – nuk do të ndërhyjë për ta ndalur këtë rrugëtim të kombit, ku po e çon shteti i vet.

“Transformimi” është fjala që përshkruan tërë krijimtarinë e piktorit, që mund t’i referohet edhe vetë piktorit – formës dhe teknikave artistike që ai ka përvetësuar e ndryshuar në rrjedhë të viteve, tematikës që ai e qendërzon në pikturat e veta – por ndoshta edhe asaj që po ndodh në Shqipëri, që piktori e tematizon si “transformim”, e pasqyruar kryesisht kjo prej “ndërtimit”[1], shenjës së pushtetit njerëzor në qytet e në natyrë. Kjo gjurmë në tekst, si shenjë e fuqisë, e intelektit, pasurisë apo edhe e vesit dhe ligësisë së njeriut, bëhet pasqyra më e qartë ku mund të lexohet marrëdhënia e kobshme e njeriut, por sidomos e shqiptarit, me natyrën dhe me qytetin këto 30 vite.

Mendoj se pjesa më e madhe e pikturave rrëfejnë si në një imazh të kondensuar ëndrre, ku bashkohet në një sekondë koha e hapësira, e tashmja me të kaluarën – dhe në këtë rast prej artistit edhe e ardhmja – atë që po ndodh dhe pritet të ndodhë në Shqipëri.

Por desha të ndaloj te një pikturë e cila veçanërisht prek thellë dhe zbulon realitete, sipas meje. Piktura titullohet “Në diellin e ngrohtë[2].

Kur e pashë për herë të parë këtë pikturë, më përfshiu një ndjenjë ligështie që u kthye në ngashërim. Më erdhi ndërmend një shprehje që e kisha hasur në një libër “Nxehtësi e madhe, dritë në venitje[3]. Pashë aty Shqipërinë time, si një pamje që zbulon gjithë tërësinë, njerëzit e saj dhe çfarë po ndodh këto vite. Ashtu si di ta shohë artisti përmes depërtimit që e karakterizon procesin krijues duke hyrë thellë në shpirtin e kombit të vet. Shoh si kjo pikturë pasqyron ndershmërisht transformimin shpirtëror që po i ndodh njeriut dhe shoqërisë sonë sot, pa e maskuar atë nga propaganda mediatike krejtësisht e politizuar dhe e skajuar apo nga ftohtësia dhe largësia e shkencores.

Piktura është një peizazh plazhi. Këtë e kupton menjëherë nga çadra shumëngjyrëshe dhe njerëz nën to, shumica të ulur dhe disa në këmbë, të cilët duket se po marrin rrezet e diellit të ngrohtë. Deti nuk duket gjëkundi. Personazhi qendror në pikturë është një anije e madhe me ngjyra të zeza dhe gri, që e bëjnë të duket si një luftanije, në gjendje të mirë dhe gati për ndonjë mision ushtarak. Ajo nuk e zë qendrën e pikturës, por është e zhvendosur pak në të djathtë, për t’i lënë vendin e mbetur të bregut të detit një objekti që ndoshta mund të jetë ndonjë ndërtim, por që duket më fort se ka linjat e një nëndetëseje që ka dalë në breg. Plazhistët nuk e shohin detin përpara tyre dhe askush nga ata nuk është me drejtim nga deti. Çdo çadër është si një mikrokozmos dhe njerëzit duket se janë duke u marrë me njëri-tjetrin dhe nuk dallon asnjë sjellje tipike të dikujt që bën plazh.

Kjo anije në breg të detit nuk është një fantazi e piktorit. Kohë më parë e pashë me sytë e mi një përbindësh të tillë hekurash të ndryshkur, bashi i së cilës kishte ngecur në bregun e detit të Durrësit. Kjo anije them se është edhe sot e kësaj dite dhe, me sa shoh në internet, është një pikë në itinerarin turistik të Durrësit[4]. “Përbindëshi” i detit në kohën kur e pashë mbante mbi kuvertë, si çdo gjë që ka njëfarë tërheqjeje e çudie në Shqipëri, një bar.

Anija që gjendet në plazhin e Durrësit është me bashin e ngecur në rërë. Duket sikur ka mësyrë bregun prej një çmendurie të kapitenit. Ndryshe nga drejtimi i kësaj anijeje, objektet ushtarake në pikturë janë vendosur me drejtim horizontal dhe kanë zënë krejt bregun e detit. Vetëm në të djathtë, nga ana e bashit duket një hapësirë e lirë për të parë dhe për të hyrë në det. Po aty duket se ka një grumbull të pazakontë njerëzish a gjësendesh, sa ta bën të vështirë të kuptosh se ku dhe si mund të hysh në det. Deti duket në një gri të zbardhëllyer tutje në horizont. Ai është aty, por njerëzit nuk duan t’ia dinë. Asnjë shenjë njeriu nuk duket aty, asnjë kokë notuese. Po bëhet plazh pa elementin më të qenësishëm, detin?

Nga ana tjetër e pikturës, nga ana e shikuesit, shfaqen objektet e njohura të peizazhit detar në Shqipëri: bunkerët. Duket se një dorë e fuqishme, në fakt një makineri e fuqishme, i ka thyer ata mes për mes në përpjekje për t’i shkatërruar, por pa mundur. Tre bunkerë thuajse të shkatërruar i shtrojnë shikuesit udhën për në këtë plazh zhgjëndrre. Pjesë e kësaj udhe janë edhe disa sende që duken si inerte të mbetura pas, ndoshta nga ndonjë bunker i thërrmuar me sukses. Ngjyrat që zotërojnë tablonë janë nuanca të shumëllojta të grisë, e zeza dhe një kafe e ngjyer fort në gri. Në këto gri janë edhe pjesa më e madhe e çadrave të plazhit, me përjashtim të disave prej tyre, me ca ngjyra të tjera që po veniten edhe ato dhe po gëlltiten nga grija. E njoh këtë gri që e vesh shpeshherë qiellin e Shqipërisë në mesditat përvëluese të korrikut.

Deti në imagjinatën tonë si individë, por edhe si komb, jo vetëm këto 30 vitet e fundit, lidhet me një ide të rrugëdaljes për tek liria. Pa forcë të arsyes për të zgjidhur me veten dhe mes vetes konfliktet ekzistenciale, njeriu zgjedh të kërkojë lirinë përmes ikjes, daljes dhe zhvendosjes në hapësirë. Eksodi masiv i fillimit të viteve ’90 është një imazh që rri ngulur në kujtesën kolektive. Por në këtë pikturë, rruga nga deti është e zënë dhe horizonti i penguar, vija bregdetare e zaptuar prej një pushteti demonik në dukje jonjerëzor. Asnjë rrugëdalje për nga liria. Dhe këtë duket se e kupton ti, shikuesi, por jo ata që kanë zgjedhur të bëjnë çlodhjen dhe prehjen e trupit e të shpirtit [apo topitjen e të dyjave] aty, në çadrat e veta, në atë diell që ngroh në një dritë në venitje, sekush i izoluar në gënjimin e vet.

Ajo që të mbush me ligështi është shkujdesja e atyre njerëzve, normaliteti që tregojnë përpara përçudnimit të natyrores, indiferenca përpara atyre objekteve që duhet të jenë të pazakonta për një bregdet, këmbëngulja për të qëndruar dhe për të bërë plazh në këtë peizazh kaq të papërshtatshëm, që nuk ka asgjë për njeriun, për çlodhjen e tij, për kënaqësinë e tij. A gjendet aty përqark ndonjë objekt që e mbush njeriun me kënaqësi? A mundet që njeriu të zhytet në një soditje paanësie, siç e kërkon përballja me këtë peizazh? A ka diçka aty përqark që njeriut t’i bëjë mirë për shëndetin fizik e mendor? Ne si shikues nuk shohim asgjë të tillë. Njerëzit bëjnë sikur e dinë burimin e soditjes dhe të kënaqësisë përqark tyre ose ata po përshtaten me këtë peizazh, sepse nuk kanë asnjë tjetër më të mirë sesa ky.

Dhe ajo që më ligështon edhe më shumë, është se kjo gjë po ndodh në Shqipëri. Po ndodh me ne, si pa e kuptuar. Po mësohemi me shëmtinë përqark nesh, duke mësuar se nuk ka asgjë më të mirë. Duhet ta gjejmë diçka që i duhet njeriut në këtë peizazh që po shkretohet përditë dhe po zhytet në anormalitet, absurditet, në këtë zaptim të natyrës prej njeriut, në këtë sundim të njerëzores mbi natyroren. Po vjen vallë koha që do të shtrëngohem të rivlerësoj të shëmtuarën, të bukurën, të vërtetën, të madhërishmen?

Një pjesë e kritikëve shprehen se Edi Hila nuk flet shpesh për krijimet e tij[5]. Më duket se kjo ekspozitë është britmë e fortë e artistit këto ditë të vështira së bashku me kolegët e tij pak metra më andej. Dhe si një rastësi e kobshme, ekspozita “Piktori i transformimit” po parathotë çfarë do të pasojë aty diku afër, ose mu aty te vendi i kumtit sikur profetik të pikturës.

 

(c) 2018, autorja


[1] Në një pjesë të madhe pikturat e Edi Hilës kanë për temë qendrore “ndërtimin”, si për shembull: “Shtëpia e bardhë” (2000), “Shtëpia në gurë” (2004), “Shtëpia e historisë së gjelbër” (2005), “Panorama e mbrëmjes” (2006), seria “Periferia” (2011), seria “Penthouse” (2013), seria “Bulevard” (2015).

[2] Piktura që është në sfond të këtij lajmi: https://artmuseum.pl/en/wystawy/edi-hila-malarz-transformacji

[3] Ky është një titull kapitulli nga libri “A mund të jetojë njeriu pa Perëndinë?”, i filozofit dhe apologjetit të  njohur të krishterë Ravi Zacharias (botuar në 1999 nga shtëpia botuese “Shigjeta”, f.7)

[4] http://mapio.net/pic/p-19057640/

[5] https://peizazhe.com/2018/03/03/rreth-klasicizmit-te-supozuar-te-edi-hiles/#_ftnref1

NUK KA PLAZH PËR SHKRIMTARIN SHQIP

Pa ardhur mirë vera, zënë të bulërojnë listat me tituj librash “për plazh”, ose “për pushimet verore” – sipas supozimit se kur njerëzit shkojnë me pushime, nuk kanë ç’të bëjnë tjetër, veçse t’i kthehen leximit.

Zakonisht listat me sugjerime shoqërohen me numra: “10 libra për këtë verë”, ose “9 romane për të kapërcyer me to Llogaranë”, ose “7.5 libra për t’u rilexuar me syze dielli”. Merita e numrit është të sjellë një lloj mistike konfuciane, disiplinimi mendor, kandari të erudicionit.

Kur listat nuk kanë autor të tyrin, as që ia vlen të merresh me to: do t’i ketë bërë ndonjë stazhier i plogët, që ka marrë në telefon një stazhier tjetër, te shtëpia botuese përkatëse. Këta janë njerëz që nuk lexojnë, dhe që e kalojnë kohën me moslexues të tjerë; ndonjëherë janë edhe njerëz që nuk dinë të lexojnë (këtyre u kemi pasë thënë dikur analfabetë).

Por kur listat vijnë nga pronarë, titullarë a drejtorë shtëpish botuese, puna ndryshon: sugjerimet mund të jenë të ngjashme me të parat, por filozofia e nënvendosur jo më. Këta e dinë se ç’bëjnë.

Pa zënë në gojë shembuj individualë – meqë nuk dua t’i bëj kujt gjyqin në publik – botuesit rregullisht rekomandojnë libra autorësh të huaj, ca të njohur ca të panjohur; madje një pjesë e mirë nga ajo kategori që, në anglishte, e quajnë “fluff”.

Emrat e autorëve shqiptarë në këto lista janë përjashtime: një në nëntë, ose një në nëntëmbëdhjetë.

Të krijohet përshtypja sikur letërsi shqipe sot nuk shkruan më njeri – gjë që Ministria e Kulturës do ta kundërshtonte me të madhe.

Dhe pa shaka – shkrimtarët shqip bashkëkohorë diskriminohen nga vetë botuesit e tyre: këtë e them jo si opinion, por si fakt.

Kjo nuk ndodh për ndonjë mëri vetjake, dhe as ngaqë botuesit kanë kritere estetike të rrepta – por thjesht për inerci komerciale dhe një farë snobizmi prej salloni flokësh.

Ka pastaj ca botues te ne të cilëve duket sikur u vjen turp, që botojnë autorë shqiptarë.

Sa për autorët e huaj të nxjerrë në pah, mjaft t’u hedhësh një sy atyre në listat, për ta vënë re se një pjesë e mirë janë mishërime të mediokritetit edhe në kulturat nga vijnë.

Që janë të huaj, kjo nuk i imunizon nga cilësia e dobët.

Pjesa më e mirë e tyre, pavarësisht nga emrat që ndonjëherë nuk u shqiptohen dot, as u afrohen shkrimtarëve më të mirë të letërsisë shqipe bashkëkohore.

Do të më thonë: në gjithë botën kështu është. Letërsia nuk njeh kufij. Kështu si ti flisnin aparatçikët e Hoxhës. Duhet të afrohemi me fqinjët…

Dakord. Vetëm se në gjithë botën nuk është kështu. Le të kapërcejmë pra pellgun e Adriatikut dhe të hidhemi te fqinjët tanë në Itali – për të parë se ç’libra u rekomandohen atje lexuesve për pushimet.

Bëni vetë një kërkim në Google, të tipit “libri per la spiaggia” apo “libri da portare in vacanze” apo “libri da leggere sotto l’ombrellone”; do të gjeni lista librash, të sugjeruar nga kritikë letrarë ose botues, ku mbizotërojnë autorët vendës; ose të paktën, ku autorët italianë dhe ata të përkthyer janë balancuar me kujdes.

E kanë gabim?

Jo, nuk e kanë hiç gabim. Dhe ekonomia e tregut këtu nuk hyn fare, sikurse nuk hyn fare nevoja që kanë (edhe) botuesit për të nxjerrë bukën e gojës.

Këtu po flasim për kulturë. Dhe kur një botuesi i kërkohet mendim se ç’libra duhen lexuar qoftë edhe te rëra, atëherë ky nuk është më në rolin e shitësit të fiqve, por në rolin tjetër, të operatorit dhe të këshilltarit kulturor.

Libri si mall ka nevojë të shitet. Libri si produkt kulturor ka nevojë të promovohet – listat e librave për plazh funksionojnë edhe ato, qoftë edhe thjesht për të informuar lexuesit se çfarë mund të gjejnë në treg.

Madje në mungesë të një sistemi profesional të vlerësimit dhe të promovimit të letërsisë, botuesve veç u rritet përgjegjësia, ndaj lexuesve të tyre dhe ndaj kulturës.

Askush më mirë se botuesit nuk e ka të qartë se letërsia shqip ende lëvrohet; dhe se ka autorë të mirë dhe shumë të mirë dhe të shkëlqyer, që duhen ndihmuar dhe kultivuar dhe sjellë në kontakt me lexuesin.

Një shkrimtar nuk e arrin dot pjekurinë krijuese dhe as e gjen dot zërin e vet, pa iu nënshtruar një procesi vijueshëm të dialogut me palët e tjera të komunikimit letrar.

Përndryshe, do të na dalin gjithnjë përpara “shkrimtarë të rinj” – ose emra që publiku nuk i njeh. Për nga vetë etika e profesionit që kanë zgjedhur, botuesit duhet të ndihmojnë në këtë proces, jo t’i dënojnë autorët me heshtje.

Do të më thonë: hë mo, ç’e bën kaq të madhe, se libra për plazh po sugjerojmë.

Dhe këtu do të ma mbyllin gojën.

 

© 2018, Peizazhe të fjalës™

PSE DUHET RUAJTUR

Sot qarkulluan në rrjetet disa foto të pjesës anësore të ndërtesës së Teatrit Kombëtar, ku haptazi dukeshin dëmtimet e fasadës dhe amortizimi i përgjithshëm. Me gjasë, kryeministri Rama i ka ripostuar këto foto në Instagram dhe i ka komentuar kështu: “Me sa mend në kokë mund të luftohet për ta ruajtur?”

Fotot janë manipulative. Kushdo mund të nxjerrë një foto të një vendi të dëmtuar, edhe të Louvre-it, si provë se ndërtesa është rrëgjuar; por duhet pak guxim gazetari të shkollës shqiptare, që ta paraqitë foton si argument pro-shkatërrimit. Aq më tepër kur tashmë po bëhet gjithnjë më e qartë se shkatërrimi i tanishëm i ndërtesës është diktuar nga motive të biznesit privat.

Edhe unë mund të vete të nxjerr ca foto të fasadës së mirëmbajtur e të suvatuar të Teatrit dhe të them se kjo ndërtesë është akull e re dhe nuk duhet prekur; edhe unë ashtu do të manipuloj. Meqë ndërtesës sot po i kërkohet ruajtja për arsye simbolike, jo të inxhinierisë së ndërtimit; për çfarë ka shërbyer, jo për teknikën e suvatimit.

Një kryeministri që riposton foto të tilla të çfarëdoshme mund t’i bëhet menjëherë pyetja se cilin drejtor a ministër ka vënë me shpatulla për muri, ngaqë ka lejuar degradimin e tillë të selisë së një institucioni kombëtar. Denoncimin me foto mund ta bëjnë tabloidët, por jo personi i cili, duke qenë në krye të ekzekutivit, mban edhe përgjegjësinë e fundit për mirëmbajtjen e godinave institucionale në kryeqytet.

Kam parë dhe lexuar, herë pas here, për fonde publike që janë vënë në dispozicion për restaurimin e ndërtesës në fjalë; tek e fundit, Teatri Kombëtar ka qenë monument kulture me status të posaçëm dhe ka përligjur investime më të mëdha se, të themi, ish-klinika dentare e lagjes 9. Kushdo që sheh fotot e tanishme, bën mirë të pyesë – edhe publikisht – se si janë përdorur ato fonde dje; dhe nëse ka pasur apo jo keqpërdorime.

Aq më tepër që asnjë nga ata që kërkojnë që selia e Teatrit Kombëtar të mbrohet nga prishja, nuk kërkon që ajo të mbetet kështu siç është tani; përkundrazi, me sa kanë parë, shumë nga ata që kanë folur, kanë kërkuar pikërisht që ajo të restaurohet me rrënjë. Kërkohet ruajtja e selisë, jo ruajtja e amortizimit të selisë. Ndërtesa është degraduar sepse është lejuar të degradohet; dhe mungesa e vëmendjes për mirëmbajtje nuk mund të përdoret tani si argument në favor të shembjes. Edhe hotel Dajti pak më tutje, një godinë shumë më “solide” se teatri, është lejuar të rrëgjohet si mos më keq – mos vallë do të thuhet tani që edhe ai duhet të shembet? Po Piramida?

Dhe nuk ka nevojë që kërkesa për ta mbrojtur Teatrin siç është të jetë proporcionale me vlerat arkitektonike të godinës – pa çka se edhe këto i kanë nxjerrë në pah mjaft qartë. Çështja është gjetiu. Teatri Kombëtar nuk ka qenë monument as kur u dizajnua nga arkitekti dhe as në momentin kur u ndërtua; por është bërë i tillë, monument, në rrjedhë të viteve, falë vendit që ka zënë në kujtesën kolektive të qytetarëve.

Këtë argument ia kam parë të artikuluar Herbert Muschamp-it, kritik arkitekture, në një artikull të gjatë në The New York Times, kushtuar një problemi të ngjashëm me një ndërtesë në Manhattan (The Secret History of 2 Columbus Circle). Në krahasim me vendin që zë në historinë sociale, thotë ky autor, cilësitë artistike të monumentit janë të rastit (incidental). Prandaj edhe debati për cilësinë e dizajnit të ndërtesës në origjinë (dopolavoro fashiste, mensë për italianët, sallë gjyqi komunist, etj.) është i falsifikuar që në premisë. Teatri Kombëtar është monument jo sepse u konceptua i tillë nga arkitekti, madje as për pjesët teatrale që u vunë në skenë (të mira e të pamira, të bukura e të shëmtuara, propagandistike e subversive); por ngaqë atë rol ka marrë gjatë viteve, në kujtesën e publikut teatral në Tiranë dhe kudo gjetiu në Shqipëri.

Dhe ky publik – shkruan gjithnjë Muschamp-i – është më shumë se një grup konsumatorësh pasivë; mund të jetë edhe njësi produktive. Përfton atmosfera, kujtime, argumente, tekstura të mendimit, një klimë receptiviteti dhe skenën ku ndodhin performancat. Dhe, do të shtoja unë, është në thelb i njëjti me atë që kërkon tani respekt për Teatrin monument; i cili mund të zëvendësohet si godinë, por jo si monument në kujtesën historike të Tiranës.

Në raport me këtë argument, fotot e paparazzi-ve të fasadave të prishura e kanë vendin në koshin e plehrave; sepse nga ai kosh edhe kanë dalë.

Por ka edhe një element tjetër në ato foto, që nuk mund të lihet mënjanë. Fotografi, kushedi pa dashur por kushedi qëllimisht, ka lënë të duket, në perspektivë, ndërtesën ndoshta më agresive të “skyline-it” të Tiranës: një nga kullat prej vitesh të pambaruara, që më ngjan me një shtëllungë tymi të ngrirë; beton dhe vrima pa kuptim, pa hijeshi, pa qëllim (4 Evergreen Tower, ku emri ndoshta lë të kuptohet më shumë se ç’kishin në mendje pagëzuesit).

Ajo kullë në sfond me gjithë dritaret e zgavërta vetëm sa e bën edhe më njerëzore rrënojën e fasadës së Teatrit; sepse fasada mund të ndreqet, ndërtesa e Teatrit mund të restaurohet; por ajo kullë është që pa u ndërtuar akoma e pashlyeshme – dhe jo si monument, por ngaqë është e kundërta e monumentit, një “anti-monument”; sepse nuk gjeneron kujtesë kolektive, por e pezullon atë, e thith si vrimë gjirizi, e pezullon mendimin dhe vetëdijen qytetare të tiranasit. Thonë se e kanë quajtur “çiban”; por ndryshe nga çibani, ajo nuk hiqet më: edhe po të vendosin ndonjëherë ta shkatërrojnë, do të duhet të evakuojnë gjysmën e Tiranës. Ajo kullë e pambaruar është një cikatrice e shfaqur para se të hapet e të qelbëzohet plaga, kohë që ecën së prapthi si gaforrja, statuja e pashlyeshme e entropisë. Gati-gati prania e saj në foto po më duket sikur i detyrohet ndonjë skrupulli etik të fotografit, përndryshe të reprimuar; sikurse po më duket edhe si një projeksion djallëzor i së ardhmes që i kanoset memories kulturore të qytetit. Të dyja bashkë, brenda së njëjtës foto:  ku i ke çmimet ndërkombëtare, kur të duhen për t’ia dhënë ndonjë gjeniu aksidental?

Ironike po më duket, që në fotot e sjella si argument në favor të “prishjes” së Teatrit, të shfaqet pikërisht argumenti pse Teatri nuk duhet prishur, pse Teatri nuk mund të prishet; madje sa më shumë të amortizohet ndërtesa, aq më i fortë do të jetë argumenti për mbrojtjen e saj; dhe vetëdija se përballë atyre që e trajtojnë hapësirën urbane si truall investimi dhe burim të ardhurash, po kristalizohet edhe grupi i atyre të tjerëve, që i japin përparësi kujtesës, kulturës dhe mirëqenies shpirtërore në komunitet.

© 2018, Peizazhe të fjalës™. Ndalohet rreptësisht riprodhimi.

SPINI JOTEATRAL

nga Eda Derhemi

Në muajt e fundit fatet e Teatrit Kombëtar janë luajtur si një teatër i një tipi tjetër ku regjisor e aktor qendror ka qenë Erion Veliaj, maestro i një propagande elastike, pozitive e që vallëzon para-mbrapa sipas nevojave të momentit. Siç thoja në shkrimin paraardhës, metodat që Veliaj përdor nuk janë të reja, dhe as veçanërisht të mençura apo elegante, por sistematike, verbalisht të lehta, teknikisht të thjeshta e gjithnjë vigjilente ndaj ndryshimeve rrethanore apo reagimeve individuale. Dhe sido qofshin, në Tiranë metodat e tij kanë funksionuar paq. Lëvizja për TEATRIN vazhdon. Ka ditë kur protestuesve e dashamirëve u fiket shpresa, e ditë kur u rilind. Por pa dyshim ata janë sot një hap më mbrapa se dje, sidomos pasi projektligji hyri në Parlament duke lënë në mjegull gjithë ato “marrëveshje” apo “ndryshime” për të cilat Veliaj thoshte se po përpiqej me mish e me shpirt dhe ia doli të negocionte. Gjithashtu janë më keq edhe sepse çdo shpresë tani varet nga Presidenti, një politikan i njohur për manovrime politike e financiare dhe njolla legale të paqartësuara, për të cilin zgjidhja e çështjes së Teatrit do ish një tjetër hap ku ai pameritueshëm do pastronte të bërat e veta. Kështu Teatri do bëhej pis edhe sikur të fitonte. Më kujtohet që dikur e shihja me shpresë të madhe Veliajn, të riun e politikës socialiste ardhur nga rinia e lirë dhe e emancipuar kryeqytetase, me formë shprehjeje, pamje e buzëqeshje evropiane. Dhe nuk u besoja disa gazetarëve që më thoshin se atij i interesonte vetëm avancimi politik, pa fort merak për ideologji e principe. Por unë së paku një sy e mbajta hapur; njoh njerëz të tjerë të mençur që për Erionin bëjnë be.

Në fund të fushatës së vet propagandistike ajo që Veliaj arriti është shkatërrimi i imazhit pozitiv si për teatrin si kulturë lokale kombëtare, si për ndërtesën historike, si për aktorët e regjisorët si pjesë e mozaikut simbolik kulturor tonit. Ai e asgjësoi, e zhbëri teatrin që ndërkaq kish probleme paraprake thyerjeje e copëzimi. Lejoi të hidhej baltë mbi aktorë e aktore të vjetra me dinjitetin e një jete profesionale shkuar me talent e fisnikëri; krijoi sherre ndër njerëz që nuk kish pse të ziheshin; solli në valle aktorë rrethesh që për të forcuar pozitat e veta institucionale u përçanë me kolegët e Tiranës. Imagjinoni funksionimin kolektiv në të ardhmen e shpejtë (tek Turbina p.sh.) të një institucioni që ka nevojë për komunitet, një teatri të përçarë që tashmë ka mbetur edhe pa drejtues, sepse ai që kishin sipas meje u dogj si kartë nga afërsia me politikën, dhe nuk diti as të prijë dhe as të sillet me integritet të vetin të pavarur në procesin e politizuar për teatrin e ri. Pra teatri sot jo veç nuk ka godinë, pronë të sanksionuar e program, por s’ka as kokë, as trup, as bisht. Ia kanë menderosur të shkuarën dhe ia kanë projektuar skematikisht të ardhmen të tjerët, do apo s’do ai.

Por këto i shoh si dështime unë apo njerëz të tjerë që nga ndryshimet nuk përfitojnë, dhe merren sinqerisht me teatrin si nevojë publike shpirtërore dhe praktike, dhe u dhemb që ai po përpëlitet shumëcopësh. Sepse, zor se beson kush se ai i shkretë teatër është arsyeja e vërtetë e kësaj gurguleje! Teatri ishte një bezdi që nisi të bëhej ca si më irrituese se duhej. Veliaj dhe qeveria e kanë gati të fituar davanë politike dhe ekonomike. Lexoja këto ditë komentet e lexuesve për diskutimet dhe protestën për teatrin: janë gjithnjë e më të shumta thirrjet kundër godinës të tipit: “Shkatërrojeni atë ndyrësirë fashiste!” ose “Shkatërrojeni atë ndyrësirë komuniste!” – Urime Erion, se të kanë vënë vesh kur i ke hedhur ti këto karakterizime më parë! Se i bëre njerëzit ta shajnë me shpirt teatrin (se kuptohet, që aty nuk flitet për godinën vetëm) duke thënë pa pushim sa e do teatrin dinjitoz, sa i çmon aktorët, sa i falënderon protestuesit që po të ndihmojnë ta përmirësosh si idenë e teatrit, si projektligjin. Por nga trashëgimi artistike e kulturore të shqiptarëve, teatrin e ktheve në “problem” të zhurmshëm, që hutonte ata që donin të merreshin me kullat famëkeqe, prishjen e qendrës së Tiranës, abuzimet me pronën publike apo mesele të tjera më pak të këndshme se teatri.

Që tek ne shurdhohen edhe skandale fare të mëdha për të cilat pas pak duket sikur s’ke ç’u bën, e madje më mirë të bësh sikur s’i vë re, kjo dihet (kujtoni Gërdecin, filmimet e Ilir Metës, 21 Janarin; Saimir Tahirin etj); por se do e bëje këtë për teatrin përmes goditjesh formësuar si fjalë në dukje pozitive e dashamire, kjo ishte fort ngacmuese. Urime sërish! E vërteta është që në veprimet e tua duket qartë që ti avancon veç një ide; atë që, me mjete krejt të kundërta me të tuat, kryeministri Rama e vringëlloi kërcënueshëm alla Plaku Mere në Parlament: “dhe atë godinën aty, do ta shembim, që ta keni shumë të qartë! Ne do ta ndërtojmë teatrin e ri kombëtar më në fund! Nuk e ndërtuam dot në atë kohë kur filloi mbledhja, se kjo mbledhje ka filluar para 20 vjetësh; kanë vdekur të tërë ata që e filluan mbledhjen përveç Robert Ndrenikës… të shkretët shkuan në botën tjetër… mbledhja vazhdon!” Ky stil tallës e fyes, që i kujton Ndrenikës të nxitojë se ngeli pas, e i ka ardhur dita tani, e duhet t’i hapë udhë “teatrit” apo kullave (dhe kujtoj që Ndrenika ka qenë gjithnjë për teatër të ri, por aty ku është dhe nga shteti), ty me siguri të duket i turpshëm. Pastaj nuk është as rezultativ. Ti, sido që jokarizmatik, je efikas e mjeshtëror me të tjera mjete.

Artikujt e shumtë së fundmi në Shqipëri (si edhe një i para dy ditëve në Il Fatto Quotidiano) shpalosin parregullsi serioze në procesin e ndryshimeve që projektohen , dhe interesa që tejkalojnë me tallje dhembjen e kënduar që aktorët s’paskan një teatër siç e meritojnë. I ftuar nga komisioni parlamentar për mediat në qershor Veliaj tha se merrej me çështjen e teatrit me këtë intensitet sepse e ka me shumë pasion punën e vet dhe Tiranën. Në mëse një muaj ky pasion e ka bërë të marrë përsipër negociime me grupe dhe individë të interesuar për teatrin, në vend të ministrisë së Kulturës që në fakt është hartuesja e projektligjit për teatrin dhe ajo që mund e duhet ta ndryshonte atë. E kam ndjekur çdo ditë Veliajn në përçapjet e veta dhe unë mahnitem si ia del t’i hutojë njerëzit në këtë farë derexheje. Më bëri përshtypje që më 23 qershor një ndër udhëheqësit e lëvizjes për mbrojtjen e teatrit, Alert Çeloaliaj thotë: ““Edhe nëse Z.Veliaj do ketë dëshirën shumë të madhe që të bisedojë dhe të negociojë me ne, prapë qeveria është duke na përdorur edhe ne, edhe Z.Veliaj për të vazhduar agjendën e vet të nëndheshme…” Që pas një bisede kokë më kokë me Veliajn një djalë i kulturuar me aftësi kognitive dhe artikuluese maft të mira, të mund të nxirrte përfundimin se Veliaj ishte edhe ai një i mashtruar dhe viktimë e qeverisë, më bindi se duhet analizuar skema praktike dhe strategjia verbale e Veliajt si propagandë.

Të jem e qartë: për mua propaganda[i] nuk është as turp, as mëkat; është domosdoshmëri dhe praktikë normale e çdo qeverie apo institucioni, sidomos në botën tonë tërësisht të lidhur, e të kontrolluar nga mediat. Por duke qenë se e vetmja mënyrë që të mbrohesh prej saj është ta njohësh e ta shpjegosh, ta dallosh nga fushatat e bindjes (persuasion), dhe sidomos të identifikosh qartë e pa ekuivoke çfarë interesash dhe interesat e kujt ka për qëllim të përparojë propagandisti, është detyrë e mediave dhe organizmave të mbrojtjes së publikut që t’i qartësojnë të gjitha këto elemente.

Në rastin e Veliajt që mbetet vazhdimisht didaktik e predikues, siç them edhe më lart, komunikimi propagandistik është i thjeshtë (thuajse naiv në skema e teknika), por funksional për formën e vet të kontrolluar e në dukje paqësore e me tone të buta, hall-qarëse e me intonacion bindës, për këmbënguljen në të rënët me ngulm së njëjtës gozhde nga pika të ndryshme, për tërheqjen e shpejtë dhe pa zhurmë kur prek tokë që shket, dhe për tërësinë (totalitetin) e vet – kudo, kurdoherë, e prej “të gjithëve”. Për fat të keq, ose i bën telef njerëzit sepse nuk pushon manipulimet kuptimisht devijuese nga gjithë krahët deri sa të jepen, ose ua mbush vërtet mendjen me pallavra, dhe pastaj hanë sapunin për djathë. Është në fund të fundit një fushatë devijimi e dezinformimi herë me teknika të thjeshta, herë me strategji më të përziera[ii]. Më poshtë unë trajtoj vetëm më kryesoret ndër teknikat e Veliajt lidhur me fushatën e teatrit.

Nxirja verbale e imazhit të teatrit në bashkëngjitje me teknikën e frikësimit (pa diskutuar degradimin fizik real të godinës dhe ambienteve, keqmbajtjen, dhënien me qera etj) ka qenë më e hershmja dhe e frekuentuara, trashëguar nga Rama i 1998:

ajo karakatinë do digjet… se diçka me siguri do i ndodhë; Teatri është duke u rrëzuar; Teatri ka amiant e s’mund të qëndrojë; Teatri po bën me kancer gjithë aktorët e Shqipërisë; çfarë trashëgimia kulturore ka aty ku kalojnë minjtë me azbest dhe me shurrë; është ndërtesë dopolavoro fashiste; është vatra e propagandës komuniste;kapanonin aty e kemi ku në dimër ngrijnë si me qenë pula hungareze, në verë plasin vape me 40 gradë;

Shumë nga këto shprehje i has sot të përsëritura nëpër komente publike online edhe nga ata që s’e kanë parë teatrin.  Vetëm larmia dhe domosdoshmëria e këtyre diskurseve kaq të pakoordinuara dhe dukshëm false e manipuluese, do mjaftonte për të kuptuar se sa me dëshpërim duan ta devijojnë diskursin e ta shkatërrojnë teatrin, dhe të justfikojnë kullat.

–  Në të kundërt me denigrimin e teatrit si hapësirë fizike, Veliaj bën përgjithësime rrëzëlluese (glittering generalities) dhe për t’u paraqitur herë si tribun i aktorëve, herë si i ati, herë si prifti që i bekon[iii]. Dhe në shumicën e rasteve bën sikur ata janë një grup i pandarë, ku vetëm “dy, që donin të bëheshin drejtorë kulture të PD-së” (???) janë ndoshta kundër. Kjo jo sot, por në qershor, kur aktorë të paktë e me profile modeste ishin në krah të qeverisë. Diskursi hidhet nga dega në degë dhe shpesh shpreh platituda pa kuptim, por imagjinata e thjeshtë dhe forma pozitive e shprehjes, janë ndoshta arsyeja përse njerëzit edhe hutohen, dhe nuk shohin. Në fakt, ndërsa u bëheshin këto furçe dashamire, Veliaj përpiqej t’i takonte veç e veç se takimet në grup ishin të vështira, e u premtonte çfarë pastaj nuk u pasqyrua në projektligj, pra kur nxorri jashtë loje aktorët më të vjetër, përçau të tjerë, dhe e bëri lëvizjen të tingëllojë si një organizim nga PD-ja.

T’i mbrojmë aktorët; Teatri do bëhet!; shumica e aktorëve dhe qytetarëve do progresin;  beteja e sinqertë e aktorëve për të kuptuar e për t’u njohur e informuar; dua t’i falënderoj me gjithë zemër aktorët se kam kuptuar që ata duan të mirën e këtij vendi; ata të brezit të vjetër thonë: akti im i fundit publik është që të mbështes një ide të re, por dua të informohem ama; do i habis aktorët- do jem më konservator se ata!; PD ka frikë se aktorët po e kuptojnë që ky është një skenar i PD-së; në dallim ndoshta nga ca nga ne të tjerët, aktorët e kanë memorien…

-Teknika e bandës muzikore (Bandwagon) – Veliaj përpiqet të krijojë idenë se shumica janë të një mendjeje me të dhe projektligjin, ndaj nëse ka njeri që s’është logjikisht duhet t’i bashkohet bandës. Përdor në mënyrë joproporcionale fjalët “të gjithë”, “ne”, “shumica” etj.

Shumica e aktorëve pasi informohen, e dëgjojnë atë që thonë edhe urbanistët, binden; gazetarëve që ishin me fytyra serioze: tani po vini të gjithë buzën në gaz se e dini që është e vërtetë; këta (PD) i sulen të gjithë atyre që kanë një projekt të ri për Tiranën; unë i kam takuar gjithë aktorët ose kam komunikuar me të gjithë ata dhe dua t’i falënderoj me gjithë zemër…; Unë i kam ftuar publikisht gjithë aktorët; se pastaj të gjithë do themi si e refuzuam, pështymë dhe u bëmë cinikë me stadiumin;

-Strategjia e formësimit të komunikimit për njerëzit e thjeshtë (plain folks strategy). Unë jam si ju, flas si ju (edhe në dialekt), shpjegoj me dashuri dhe e ndaj me ju edhe po dita ndonjë gjë më shumë; ne nuk e tradhtojmë njëri-tjetrin. Unë s’jam si ata të tjerët që s’janë si ne. Është teknikë thellësisht padronizuese, sjell shembuj qesharakë, thjeshtëzon e shtrembëron situata, por funksionon kur merret si përkujdesje, vëmendje ose afërsi e sinqertë.

“E dini ju çfarë është… ja t’jua shpjegoj unë ….; Le t’i shpjegojmë gjërat me ngadalë tani…; “Ore, çfarë kanë bërë këta të bukur në jetë?”; se prandaj na duhet një teatër i mirë, se po t’i çojmë këta të opozitës në teatër do kuptojnë se – hej, në Tironë ka rregulla, një herë flet njoni, pastaj flet tjetri”; “ne për t’nejt te kapanoni, atë aty e kemi, puna osht mos na ka ardh noj shans mo i mirë”; “… me atë dhunë e vulgaritete që patë?!-prandaj na duhet një teatër i mirë, se nuk i bën njeri që ka vajt n’teatër ato skena”;

Reagime emocionale, patetike, ekstreme që sigurojnë tërheqjen e shpejtë e sipërfaqësore të audiencës pa e lejuar të analizojë cerebralisht kumtin. Veliaj edhe lektiset dhe dredh zërin hera herës kur prodhon komunikime të ngarkuara me verbozë emocionale.

Unë kam dhënë prova se jam negociatori më i fortë në këtë qytet; unë jam negociatori më konservator!; nëse do të bësh aktoren, shko bëj audicion!; kotec me klloçka që të vërë përpara civilizimin shqiptar në vitin 2018, nuk do ketë! E kuptova që ky ishte një kurth! Se unë s’dua të akuzohem për harresë! Kjo ishte një dëgjesë mllefi!

Sharje dhe fyerje personale për denigrim figure shpejt e pa diskutim – është fatkeqësisht nga teknikat më shpërblyese propagandistike, dhe funksionon si me publikë të paditur, si me publikë militantë e armiqësorë, edhe kur sharjet janë pa vend ose pa kuptim. Veliaj e përdor kryesisht për persona të PD-së. Këtu do futeshin njëkohësisht edhe të gjitha sharjet që barazojnë teatrin me fëlliqësi përmendur në të parën strategji lart.

“një grup vandalësh, një grup klloçkash, një kotec na vuri përpara që të mos bënim teatër kombëtar për shqiptarët”; këta personazhet me patllake në xhep te këndi i lodrave të fëmijëve; presidenti i lisharëseve;

Përfundoj duke thënë se ata që ende protestojnë sot, e shohin teatrin si njw nyjë sociale ku teatri vetë është vetëm një pjesë; ata janë kundër projektligjit jo vetëm se ai u kalua në Kuvend pa bindur që godina duhet rrëzuar, por edhe për të tjera shkelje që tejkalojnë Teatrin dhe e përdorin atë si maskë. Themelore për teatrin vetë, mbetet që neni 4 lidhur me pronën e teatrit që aq shumë u diskutua gjithë qershorin, dhe për të cilin Veliaj pikërisht dha e mori gjatë, duke arritur ndonjëherë edhe ‘marrëveshje’, ka ngelur po aq i paqartë dhe po aq bishtnues, sa lejon të keqpërdoret në lloj-lloj mënyrash në të ardhmen. Qofsha e gabuar, por në këtë moment e shoh të humbur kauzën e teatrit e të publikut, ashtu siç shoh të humbur një Tiranë që u është shtëpi e rehatshme qytetarëve të vet. Fitimtarë duket të jenë ata që duan kullat. Spini ka vlerën e vet, por pa kontrollin autoritar që kryeministri u bën institucioneve dhe njerëzve që komandon, nuk do ia dilte kaq kollaj.

Rroftë propaganda! Rroftë autokracia jonë demokratike!

(c) 2018, autorja.


[i] “Propaganda is the deliberate, systematic attempt to shape perceptions, manipulate cognitions, and direct behavior to achieve a response that furthers the desired intent of the propagandist.” – ky është përkufizimi të cilit unë i përmbahem në konceptimin e propagandës. ( nga “Propaganda and persuasion”, prej Jowett and O’Donnell; 6th edition – 2015)

[ii] Materiali verbal nga Veliaj paraqitur në korsive, është vjelë gjatë muajit qershor.

[iii] Këtu bashkohen disa strategji bashkë, dhe shtohen plain folks, emotional reactions and more.

EMOJI TË REKRUTUARA (VI)

Ky vështrim i përmbledhur i fytyrës që ka zgjedhur të tregojë kryebashkiaku i Tiranës Erion Veliaj në Facebook nuk do të ishte i plotë, pa marrë parasysh që, veç fotove, videove, emojive dhe informacionit për punët e Bashkisë, statuset në fjalë përmbajnë shpesh moralizime, në formë “mësimesh”, të cilat autori i nxjerr – pas gjase – nga arritjet e institucionit që drejton, të tijat personale dhe të qytetarëve të Tiranës si komunitet.

Po citoj më poshtë disa nga këto grimca urtësie, siç i kam qëmtuar nga statuset e Veliajt gjatë periudhës njëmujore 10 qershor – 10 korrik 2018, të cilat shpresoj të mjaftojnë për të krijuar një ide se për çfarë e kam fjalën:

  • Ku ka më mirë për një qytet, ku gjithësecili ndihmon për zhvillimin e tij!
  • Historia ka provuar që kur ne shqiptarët bëhemi bashkë, mund të realizojmë vepra akoma më të mëdha se ç’kemi bërë deri më sot!
  • Vetëm me punë ecim përpara miq, 👷‍♂️ nga gjithologët 📢 që kundërshtojnë gjithçka e s’prekin gjë me dorë s’kemi parë hajër. 🙏
  • Nëse fëmijët tanë i rrisim me dashurinë për librat 📚❤dhe natyrën,  💚 jam i sigurt që Tirana do jetë në duar të sigurta.
  • Ju lutem, kujdes kohën e nxehtë! 🔥
  • Me pak mirësi, dëshirë për ndryshim e dashuri për të renë, mund të bëjmë mrekulli ku cdo gjeneratë i lë pas gjeneratës së re një teatër, qytet e vend më të mirë se ai që përjetoi vetë! Forca përpara!
  • Po t’i bëjmë gjërat me dashuri, jo duke penguar njëri-tjetrin, por duke i dhënë fuqi transformimit të Tiranës, atëherë ky është vetëm fillimi dhe më e mira është përpara.
  • Kur nuk merremi me llafe e fokusohemi tek puna, bëjmë mrekulli!
  • Edhe Roma nuk u ndërtua në një ditë, por me punë dhe besim u bë siç e shohim sot.
  • Nëse gjithësecili jep një ndihmë të vogël,  🙏 jam i sigurt që do u lëmë fëmijëve tanë, një qytet më të rregullt, më të pastër e më miqësor. 🌳🌷🌾🐞
  • Veç me punë dhe pozitivitet ecim përpara!
  • Ja mor miq, kur punojmë, bëjmë mrekulli!
  • Herët a vonë, triumfon shumica e arsyeshme.
  • Puna nuk mungon 24/7, por le të kujdesemi të gjithë për Tiranën, shtëpinë tonë të madhe
  • Durimi dhe besimi shpërblehen me punë të mira!
  • Jam i bindur, se si në çdo vepër tjeter, kur bëhemi të gjithë bashkë, mund të nxjerrim vepra të mëdha.
  • Ky është shembulli se si, kur bëhemi bashkë, mund të kthejmë hapësira të harruara, në destinacione të preferuara nga qytetarët dhe turistët.
  • Kur ne shqiptarët bashkëpunojmë e nuk përleshemi, bëjmë mrekulli!
  • Shembulli perfekt, se si kur bëhemi të gjithë bashkë, mund të nxjerrim vepra të tilla të mëdha. 🙌
  • Kur komuniteti bëhet bashkë, bashkia përgjigjet.
  • E di që ka ende shumë për të bërë, por me pak durim dhe energji pozitive, do i mbarojmë të gjitha. 🙌🏻👏🏻
  • Me dashamirësi mund të bëjmë gjëra të mrekullueshme! 😊👍
  • Të merresh me sport, të bën kampion në jetë! ⛹️‍♂️🏆
  • Sillni fëmijët të angazhohen me sport. Nëse nuk do dalin kampionë në fushë, 🏆 do të dalin kampionë në jetë!

Status pas statusi rikthehemi te nevoja për të qenë të bashkuar, primati i punës ndaj llafeve, kulti i punës si burim zgjidhjesh, nevoja për pozitivitet, dobia e dashamirësisë dhe promovimi i sportit: të gjitha të mbështetshme dhe po aq të pakundërshtueshme, sa edhe gjimnastika e mëngjesit ose shtysa e brendshme për t’ia liruar vendin një gjysheje në autobus.

Nga këto, bashkimi zë kryet e vendit, vlerë pozitive për komunitetet e vogla të mëhallave dhe qytezave (jo për Tiranën, ku nuk ka kuptim), por që vështirë se mund ta quash virtyt: ana e errët e bashkimit është uniformimi dhe unanimiteti, sakrifikimi i individit për hir të së përbashkësisë (“herët a vonë triumfon shumica e arsyeshme”), diktatura e shumicës; ndonjëherë edhe me nuanca kombëtariste (“kur ne shqiptarët bashkëpunojmë e nuk përleshemi, bëjmë mrekulli”). Në vija të përgjithshme, ky lloj bashkimi që sugjeron kryebashkiaku ka diçka nga stërvitja rreshtore dhe mendësia ushtarake; meqë, kur vjen puna për statusin dhe detyrat e një institucioni, qoftë edhe në marrëdhëniet e tij me publikun, bashkimi nuk është gjë tjetër veçse teknikë organizative; gjithë duke pasur parasysh se njerëzit mund të bëhen bashkë edhe për kauza nga më të mbrapshtat, pra se bashkimi në vetvete nuk garanton asgjë mirëfilli etike.

Bashkimi në këto statuse shkon krah për krah me punën: “vetëm me punë ecim përpara, miq”. Nuk del e qartë se për çfarë pune bëhet fjalë: për punën e paguar të kryebashkiakut vetë dhe të sektorëve, drejtorive dhe agjencive të Bashkisë, apo për punën vullnetare të shtetasve, apo për punën në përgjithësi, si krijuese vlerash materiale dhe shpirtërore. Rëndësi ka, për Veliajn, që “kur nuk merremi me llafe e fokusohemi tek puna, bëjmë mrekulli”; çfarë ia kundërvë punën jo dembelizmit dhe pasivitetit, por llafeve (që në zhargonin e Veliajt ndonjëherë duhet lexuar si “kundërshtimeve” ose “kritikave”)[1]. Për kryebashkiakun e Tiranës, llafet janë ato të gjithologëve “që kundërshtojnë gjithçka e s’prekin gjë me dorë” (prej tyre “s’kemi parë hajër” – sërish enigmatike veta e parë shumës: kush nuk ka parë hajër? Dhe më tej, kush flet këtu në vetë të parë shumës – populli i Tiranës?); dhe pengojnë realizimin “e mrekullive”. Si për ta çuar mesazhin në destinacionin e duhur, gjithologët ilustrohen nga emoji i megafonit (📢), i cili përdoret zakonisht në protestat, përfshi edhe këto të fundit, kundër Veliajt, për mbrojtjen e Teatrit Kombëtar. Dhe nëse kryebashkiaku e ka seriozisht, kur ia kundërvë punën (👷‍♂️) logosit politik, atëherë nuk ka emoji që ta narkotizojë konotacionin negativ skërmitës, ose përballjen e atyre që punojnë me parazitët.

Natyrisht, kryebashkiakut i Tiranës i është besuar nga qytetarët një detyrë administrative për ta kryer, së cilës mund t’i dalë zot duke u qëndruar punëve mbi kokë (siç edhe u qëndron lavdërueshëm); askush nuk pretendon prej tij që të ligjërojë si bilbil, t’i bëjë njerëzit për të qarë, t’i bjerë kitarës, të debatojë për Nietzschen dhe Zhizhekun, të angazhohet në polemikat rreth Mustafa Nanos dhe të marrë përsipër rolin social të “mendimtarit” në agora. Por kjo kundërvënie e punëve me “llafet” do të binte erë të keqe sikur të mos ishte, në fakt, një platitudë po aq e konsumuar, sa edhe ajo e bashkimit që bën fuqinë dhe ajo tjetra që “po t’i bëjmë gjërat me dashuri…”. Oh yeah. Tani vetëm Kumbaya mungon.

Në fakt, predikimet e Veliajt tingëllojnë po aq të parafabrikuara sa edhe vetë emojit; duke kombinuar në vetvete ligjërimin motivacional si për boyscouts me thjeshtësinë e edukatores së kopshtit, që kërkon t’u përcjellë fëmijëve elementet e para të ecjes në rrugë të mbarë me tonin karakteristik faux prindëror (“Ju lutem, kujdes kohën e nxehtë!🔥”); dhe nëpërmjet një lloj infantilizimi skematik të ngjashëm me atë që sjellin me vete emojit. Tani marrin kuptim të ri edhe pozat e shumta fotografike të Veliajt me fëmijë: i rrethuar nga fëmijë, duke luajtur me fëmijë, në biseda me fëmijë; janë foto që përforcojnë rolin e tij të ri prej edukatori (scoutmaster).

Nëse ka një gjë që mungon, në këto fjalë të urta, është nevoja që Tirana të mbetet edhe vatra e mendimit kritik në Shqipëri, kryeqendra e kulturës dhe e dijes, vendi ku të kultivohet mendja e kombit dhe ku të riprodhohen brezat jo vetëm të ndërtuesve me kaskë mbrojtëse dhe të klientëve të Mobike-ut, por edhe të intelektualëve, artistëve, mësuesve; të cilët mund të mos prekin gjërat me dorë, por ama prekin mendjet dhe shpirtrat me fjalë, dhe prej të cilëve Shqipëria mund të ketë veç hajër.

Ky lloj të foluri moralizues duket sikur nuk është aq karakteristikë intrinseke e Veliajt politikan, por imponohet nga marrëdhëniet që ai ka vendosur të mbajë me publikun në Facebook, në kontekstin edhe të fotove, emojive, dhe pozitivitetit të përgjithshëm që shoqëron statuset. Këtu nuk është predikuesi që e krijon skenën, por skena që e krijon predikuesin, duke i blatuar edhe autoritet moral përndryshe të papërligjur. Dhe ky predikues njëkohësisht, po u thotë lexuesve të tij se është në gjendje t’i udhëheqë drejt mrekullive, gjërave të mrekullueshme, veprave të mëdha, madje veprave “akoma më të mëdha se ç’kemi bërë deri më sot”, në mënyrë që e nesërmja të jetë më e mirë se e djeshmja, meqë “ky është vetëm fillimi dhe më e mira është përpara.” Edhe mesazheve të fshehura në biskotat kineze do t’u vinte zor, po të tingëllonin kështu.

“Kur nuk merremi me llafe e fokusohemi tek puna, bëjmë mrekulli!” – lexon një nga proverbat e Veliajt. Te kundërvënia e punës me llafet, kryebashkiaku i Tiranës sheh materializimin jo vetëm të konfliktit mes eficiencës dhe shpërdorimit të kohës (parazitizmit), por edhe të luftës mes së mirës dhe së keqes: ndoshta asnjë nga stafi i vet, aq i rafinuar, nuk ka guxuar t’ia kujtojë Veliajt që ky obsesion i tiji i vjetër me punën (dhe veprimin) bart me vete aluzionin te një Arbeit macht frei. E megjithatë, në kontekstin e hulumtimit tonë, tundon sugjerimi për ta interpretuar maksimën si justifikim për vetë logosin aq të varfër me të cilin e prezanton veten Lali Eri në Facebook; për formulat, stereotipitë dhe platitudat, për mungesën e mendimit racional dhe të artikuluar mirë, sidomos në krahasim me pasurinë dhe larminë e mojive dhe marifeteve të tjera vizuale, mbi të cilat themelohen statuset. Prandaj le ta përkthejmë formulën kështu: “kur nuk humbasim kohë me gjuhën e shkruar e fokusohemi tek emojit, bëjmë mrekulli!” Pikërisht.

***

(Fund. Pesë pjesët e tjera të kësaj eseje mund të lexohen duke klikuar këtu.)

© 2018, Peizazhe të fjalës. Ndalohet rreptësisht riprodhimi.


[1] Për “filozofinë” me të cilën i qaset Erion Veliaj punës (punës në vetvete), kemi shkruar edhe dy vjet më parë – te “Puna që e mundka dhunën.” Këtu do të mjaftohemi të shtojmë se, në kushtet e njohura kur Shqipëria vuan nga papunësia në shkallë të gjerë, nxitja haptazi për të punuar nuk mund të jetë veçse një model (sado i ligjshëm) shantazhi.

STALINI: ARI APO ARUSH?

Po lexoj këto ditë A Million Drops, një thriller epik nga Victor del Árbol (titulli origjinal Un millón de gotas). Në një nga linjat e romanit, një inxhinier i ri spanjoll, Elias Gil, komunist dhe simpatizant i revolucionit bolshevik, shkon në Bashkimin Sovjetik në vitet 1930 për të ndihmuar ndërtimin e socializmit si specialist, dhe atje bie në kontakt dhe miqësohet me komunistë  nga vende të tjera të Europës, që gjendeshin në Moskë për arsye të ngjashme.

Njëri prej këtyre, një arkitekt nga Marseja i quajtur Claude, dhe që vazhdonte studimet pasuniversitare në Institutin e Arkitekturës në Moskë, u rrëfen miqve një mbrëmje se si ka pasur fatin të shohë, dikur, Leninin gjatë një mbledhjeje në Vjenë. Thotë Claude:

“Më kujtohet hera e parë kur e pashë Leninin. Ndodhi në Vjenë, para se ai të pësonte goditjen e parë cerebrale. Ishte kulmi i luftës me Ushtrinë e Bardhë dhe fuqitë Europiane, si Anglia dhe Franca, ishin gati për të ndërhyrë, që ta anonin balancën në favor të Carit. Lenini ishte një forcë e natyrës, që po i binte Europës kryq e tërthor, për ta bindur botën se bolshevikët nuk përbënin ndonjë kërcënim Dinastitë e vjetra në Europë dridheshin përballë këtij njeriu të imtë, që kish vendosur ta kthente ëndrrën e Marksit në realitet. Prapa tij, i heshtur dhe i zhytur në mendime, rrinte Stalini. Ne e quajtëm atë Ariu, sepse ish kaq trupmadh dhe kish vetulla kaleshe dhe sy zhbirues. Në atë kohë ende nuk ish sekretar i Partisë, por thjesht një nga udhëheqësit, dhe ndoshta as edhe nga më brilantët.”

Te këto fjalë e ndala leximin. Prej vitesh e kam ditur se Stalini jo vetëm që nuk ka qenë “trupmadh” (1 m 65 cm, sipas të dhënave të policisë cariste dhe ekstrapolimeve të ndryshme), por edhe ka qenë psikologjikisht i kushtëzuar nga shtati i tij i shkurtër (më tej mund të lexoni këtu). Si ta interpretoja këtë “shtrembërim” të së vërtetës në roman?

Umberto Eco-ja ka shkruar për këtë dukuri në rrafshin teorik, për të argumentuar se tekste të tilla – përfshi edhe romanet historike – ndajnë të njëjtin univers me tonin si lexues; në kuptimin që Vaterloja te Manastiri i Parmës i Stendhalit është e njëjta me Vaterlonë reale, ku pësoi disfatë Napoleoni. Çfarë do të thotë që edhe Stalini i këtij romani të Del Árbol-it duhet të jetë i njëjtë me atë realin, atë që njohim prej historiografisë dhe arkivave.

Mirëpo nuk është: sepse njëri ka qenë i shkurtër, ndërsa tjetri i gjatë.

Shpjegimi i parë që më erdhi në mendje, me gjasë më i sakti, është se autori i romanit vetë ka pasur një përfytyrim të gabuar për Stalinin – e ka kujtuar trupmadh, sepse është gënjyer nga statusi i tij (ka ngatërruar statusin me staturën); dhe nuk ka bërë verifikimet e duhura para se të shkruajë.

Mirëpo një autori që nuk e di se Stalini ka qenë relativisht i shkurtër (dhe me një gjymtim të lehtë fizik në dorën e majtë) i ulet besueshmëria në sy të lexuesit; sidomos sa u përket kapitujve të romanit që zhvillohen në Bashkimin Sovjetik.

Shpjegimi i dytë do të ishte se Claude-i, personazhi që e rrëfen këtë histori, po gënjen, sepse është mitoman ose kërkon të fitojë besimin e miqve të vet ose mbase ashtu i është dukur Stalini vërtet; dhe se në fakt nuk e ka parë kurrë Stalinin live. Ky shpjegim spekulativ nuk gjen mbështetje në natyrën e Claude-it si personazh dhe as në fatin e tij të mëtejshëm – meqë ky nuk zbulohet gjëkundi si provokator ose mashtrues.

Prandaj do të kthehemi, sepse jemi të detyruar të kthehemi, te shpjegimi i parë, pa çka se ky kërkon të pranojmë transferimin e kompetencës enciklopedike nga autori te personazhi; dhe të pranojmë që kur një personazh ofron informacion të rremë, pa arsye narrative ose psikologjike, atëherë “përgjegjësia” për këtë shkarje i mbetet autorit.

Dhe këtu unë do të pyesja: a mund t’i besoj më tej këtij autori dhe ta vazhdoj së lexuari romanin? Gjithë duke e pasur të qartë që ky nuk është libër për Stalinin dhe as për perceptimin e figurës së tij nga bashkëkohësit, sërish nuk e pranoj dot lehtë, që Stalini i shkurtër i realitetit të shndërrohet në një “trupmadh”, madje aq sa ta quajnë “Ariu.”

Madje, në mëdyshje pas këtij pasazhi, fillova të intrigohem edhe për këtë vizitë të Leninit në Vjenë, pas revolucionit të Tetorit, për të cilën rrëfen Claude: a ka ndodhur vërtet? Një shfletim i shpejtë i biografisë së Leninit nga Robert Service, më tregon se, pas fitores së revolucionit, Lenini pat dalë nga Rusia (dhe më pas Bashkimi Sovjetik) vetëm një herë, për të shkuar te një sanatorium në Finlandë – nëse kjo mund të quhet vërtet dalje: Finlanda sapo kish shpallur pavarësinë nga Rusia, në 27 janar 1918. Por nuk gjej gjëkundi gjurmë të një udhëtimi në Vjenë gjatë këtyre viteve, dhe aq më pak “duke i rënë Europës kryq e tërthor, për ta bindur botën se bolshevikët nuk përbënin ndonjë kërcënim,” siç thotë Del Árbol, me gojën e Claude-it.

E megjithatë, ky gabim – një udhëtim i Leninit në Europë që s’i përgjigjet realitetit – nëse është vërtet gabim, më duket më i gëlltitshëm se transformimi fizik i Stalinit: tek e fundit, Lenini edhe mund të kish shkuar në Vjenë, por Stalini nuk e ndryshonte dot shtatin. Për arsye të ngjashme, mund të pranojmë që Lenini ka shkuar në Vjenë dikur në 1918, por jo që Lenini nuk ka pasur mjekër.[1]

Këtu mund të ngrihet dikush dhe të thotë: në një botë ku Stalini është trupmadh, edhe Lenini lider i shtetit sovjetik mund të shkojë në Vjenë nëse e sheh të udhës – çfarë do ta shndërronte problemin narrativ në një problem të logjikës. Kush ka studiuar logjikë në universitet, do ta ketë ndeshur shembullin e Bertrand Russell-it për fjali gramatikisht korrekte, por pa kuptim: “Mbreti i tanishëm i Francës është tullac.” Ka studiues që këtë shembull nuk e quajnë pa kuptim, as të pavërtetë, por “letërsi.”

Tani, unë këtë e mendoj kështu: një roman historik zakonisht kombinon të vërteta historike dhe sajime të autorit: beteja e Vaterlosë është e vërtetë, por Fabrizio del Dongo është krijesë e Stendhalit. Parisi është qytet real, por Rastignac-u është personazh i Balzakut. E kështu me radhë. Që narrativa – pjesa e sajuar – të funksionojë mirë si narrativë duhet të jetë e harmonizuar me pjesën historike; në kuptimin që një roman ku flitet për Luigjin XVI nga lindja deri në vdekje, është njëfarësoj i detyruar ta përmendë edhe gijotinën – sepse përndryshe lexuesi i informuar do të pyesë: pse e ka lënë autori jashtë?

Në kuptimin që lexuesi mesatarisht i informuar pret që edhe autori i tekstit të jetë mesatarisht i informuar.

Prandaj, te një roman si ky i Del Árbol-it, ku ngjarjet – një pjesë e ngjarjeve – zhvillohen në Bashkimin Sovjetik të kohës së Stalinit, pritet që portreti fizik i Stalinit t’i përgjigjet realitetit. Nëse kjo nuk ndodh, atëherë lexuesi ka të drejtë të ndihet i mashtruar; edhe pse askush nuk e ka mashtruar. Ose më mirë: besimi i tij tek autori e ka mashtruar.

© 2018, Peizazhe të fjalës. Ndalohet rreptësisht riprodhimi në mediat.


[1] Mund të ketë edhe një gabim të tretë, faktik, te pasazhi nga romani, i cituar më lart: Të Bardhët në Rusi vërtet luftonin për restaurimin e monarkisë, por Car Nikolla ishte i internuar tashmë në Ekaterinburg dhe do të ekzekutohej, me gjithë familjen, prej bolshevikëve në 16 korrik 1918. Një nga arsyet e ekzekutimit ishte që të mos lejohej Cari dhe familja e tij të liroheshin nga forcat anti-bolshevike, që po i afroheshin qytetit. Por le të mos kërkojmë qimen në vezë.

EMOJI TË REKRUTUARA (V)

Dallimet mes ligjërimit të shkruar dhe atij të folur gjithnjë ofrojnë një pikënisje të frytshme, për të kuptuar përdorimin praktik të emojive: këto shfaqen detyrimisht “në shkrim”, por me synimin për të sjellë aty elemente të së folurit, duke filluar nga kontekstualizimi.

Për nga vetë funksionet që u jepen, emojit kanë natyrë dialogjike – duke vendosur një lidhje të çastit, ose qark të shkurtër mes folësit (subjektit të thëniezimit) dhe tjetrit (dëgjuesit, marrësit, të adresuarit). Meqë komunikimi po zhvillohet me shkrim, ndërsa emojit duan t’i kapërcejnë caqet që vendos shkrimi dhe të restaurojnë një kontekst sado imagjinar të bisedës (shkëmbimit gojor), atëherë emojive u kërkohet të rikthejnë praninë e biseduesve në “tekst” – çfarë edhe e realizojnë para së gjithash nëpërmjet fytyrave: 😊☹etj.

Nuk është rastësi që studiuesit e kanë gjetur origjinën e drejtpërdrejtë të emojive te shenja e smiley-t, një stilizim i një fytyre që buzëqesh, të thjeshtëzuar në tiparet elementare. Nëse buzëqeshja sugjeron tonin e thënies dhe synon zbutjen ose pozitivitetin, fytyra – sado e algjebrizuar – shënjon një prani simbolike të folësit, krahas dhe paralelisht me elementet deiktike në ligjërim (si përemri “unë”, pronorët “im, imja”, veta e parë e foljes, etj.) që i referohen edhe ato autorit të thënies. Kjo do të thotë që tek emoji ka gjithnjë një aspekt indeksikal, një shigjetë të drejtuar të paktën ndaj folësit, i cili i bashkëlidhet aspektit ikonik, ose ngjashmërisë skematike a strukturale të emojit me fytyrën.

Kur dy vetë bisedojnë, i shoqërojnë fjalët e tyre jo vetëm me shprehje të fytyrës, por edhe me variacione në tonin dhe në melodinë e fjalëve (prozodinë), si dhe në lartësinë e tingullit (pitch), të cilat ligjërimi i shkruar nuk mund t’i riprodhojë veçse në mënyrë përafruese – për shembull, nëpërmjet shenjave të pikësimit, rendit të fjalëve dhe disa konvencioneve tipografike, p.sh. ndryshimi i fontit (të zeza, të pjerrëta), etj. Veç këtyre modulimeve intonative, biseduesit kanë në dispozicion edhe gjeste, përfshi këtu gjestet konvencionale ose të kodifikuara në kulturë dhe gjestet indeksikale, siç është rasti kur themi “qeni im” dhe e tregojmë qenin me gisht.

Emojit ndihmojnë për t’i përçuar të gjitha këto funksione karakteristike të ligjërimit të folur – që nga fytyrëzat që shprehin emocione dhe performativë të tjerë, si miratim, lutje, refuzim, etj., tek gjestet e stilizuara, si ato të gishtave (thumbs up, etj.) dhe gjestet indeksikale (si emoji i një maceje, që shfaqet kur bie fjala për macen) duke e sjellë, të stilizuar, praninë fizike (trupore) të subjektit, në tekst. Të gjitha këto përdorime janë më të natyrshme në chat, sepse chat-i i shkruar, me shkëmbim mesazhesh tekst, i riprodhon më mirë rrethanat e një bisede gojore të mirëfilltë dhe ka më shumë nevojë për kornizim (framing); por nga chat-i e kanë gjetur rrugën edhe në kontekste të tjera gjysmë-bisedore dhe pseudo-bisedore online, siç është rasti i statuseve në Facebook, i tweet-eve dhe i mesazheve në Instagram. Kështu, në Facebook komentuesit poshtë një statusi mund të sillen si të ishin në një dhomë chat-i dhe biseda ose debati të ndodhte në kohë reale; çfarë do t’i bënte të natyrshme emojit, madje do të ftonte për përdorimin e tyre, si rele të kontaktit mes pjesëmarrësve (dhe zbutjen e konfliktit ose funksione të tjera pragmatike).

Kjo nuk ndodh, në korpusin e statuseve që kemi marrë në shqyrtim – të kryebashkiakut të Tiranës Veliaj. Sepse Veliaj vërtet i harton statuset me stilin tipik të ligjërimit bisedor online, duke i pasuruar me gjithfarë emojish, përfshi edhe fytyrëzat që me gjasë i referohen gjendjeve të tij shpirtërore rregullisht pozitive, ndonjëherë edhe euforike, me synimin për t’ia kaluar (ngjitur) këto gjendje lexuesit; por ai ka zgjedhur të mos u përgjigjet asnjëherë ndërhyrjeve dhe komenteve nga miqtë dhe vizitorët, çfarë e anulon sakaq kontekstin e bisedës. Komunikimi është i sinkronizuar me rrjedhën e ngjarjeve ku përfshihet Bashkia dhe kryetari i saj, jo me ndonjë dialog a shkëmbim në rrjetin social. Në një farë mënyre, 😊dhe 😆dhe 😍duhej të ishin shprehje të fytyrës së autorit të tekstit (“folësit”), por meqë ai nuk merr pjesë kurrë në bisedë, ato reduktohen në maska të zgavërta; njëlloj si buzëqeshja e maces Cheshire, te Liza në Botën e Çudirave, e cila mbetej edhe pasi macja vetë ishte zhdukur, ose, mutatis mutandis, mesazhi i postës zanore (voicemail) që dëgjojnë ata që na telefonojnë, por nuk na gjejnë dot.

Gjithsesi, mund të pranojmë, me marrëveshje, që emojit shprehëse në statuset e Veliajt tregojnë gjendje shpirtërore publike të autorit të statusit në kontekstin e statusit vetë; i cili konsiston në tekst informues, emoji shoqëruese dhe zakonisht një numër fotosh praktikisht gjithnjë të inskenuara (staged) ose një video. Fotot tregojnë evente në Tiranë të organizuara nga Bashkia ose takime të kryebashkiakut Veliaj me personalitete ose qytetarë të rastit; ka pastaj një numër të madh fotosh të këtij me fëmijë të vegjël, foto të punëtorëve të Bashkisë, rigorozisht me uniforma fosforeshente, të angazhuar në punë të ndryshme; foto të kryebashkiakut me uniformë pune dhe kaskë mbrojtëse, duke shqyrtuar ndonjë planimetri ose karabina; foto “incidentesh” të vogla në rrugë, por gjithnjë me ngjyrime të lehta komedike; foto të këndeve të lojërave ku luajnë fëmijët dhe të korsive të biçikletave dhe të personave që ngasin biçikleta; foto të lulishteve, me të gjelbrat të hiper-theksuara.[1] Edhe pse analiza e fotove nuk është objekt i hulumtimit tonë, lexuesi është i ftuar që gjithnjë të ketë parasysh që emojit në statuset e kryebashkiakut funksionojnë si pjesë të një konteksti multimedial, ku shpesh fotot kanë përparësi ndaj tekstit; dhe emojit vihen në punë si hallkat lidhëse të tekstit me Veliajn nga njëra anë dhe me fotot nga ana tjetër. Në këtë kuptim, emojit i shërbejnë kozmetikës së statuseve njëlloj sikurse punët e shumta bashkiake në Tiranë fokusohen në kosmetikën e qytetit.

Që statuset e Veliajt nuk kornizohen dot si mirëfilli informative, këtë duket se e mbështet edhe vërejtja e Marcel Danesi-t, se “informacioni në sens denotativ vetëm rrallë herë përfshihet në situata ligjërimore” dhe se “nuancat emotive-retorike që përcjellin mesazhet me emoji nuk mund të klasifikohen sipas parimeve të transferimit të informacionit.” Me fjalë të tjera, statuset me emoji shërbejnë për t’i mbajtur në kontakt (fatik) mes tyre pjesëmarrësit në komunikim dhe për të përcjellë gjendjet emocionale të subjekteve që flasin (që prodhojnë ligjërimin ose thëniet); dhe informacioni faktik që përmbahet atje është në shërbim të konotativitetit. Statuset e Veliajt nuk mund të zëvendësojnë faqen e informacionit zyrtar të Bashkisë dhe as mund ta pretendojnë këtë: ato janë një vitrinë multimediale për të shitur në publik imazhin e Bashkisë – një lloj tabele emulacioni e shekullit XXI – dhe një advertorial non-stop për kryetarin Veliaj. Ky është i vetmi interpretim që mund t’ia ruajë logjikën dhe koherencën veprimtarisë së kryetarit në Facebook.

(vijon)

© 2018, Peizazhe të fjalës™. Ndalohet rreptësisht riprodhimi.

Shënim: Kjo është pjesa e pestë e një serie, të cilën mund ta lexoni të plotë duke klikuar këtu.


[1] “Imazhet,” vëren teoricieni i mediave Todd Gitlin, “paraqitin ose pikturojnë realitete, por ato vetë nuk janë realitete.” (Media Unlimited: How the Torrent of Images and Sounds Overwhelms Our Lives, Metropolitan Books, 2001, f. 22).

RRETH KOMENTEVE

Të nderuar lexues dhe vizitorë të faqes sonë,

kohët e fundit është shtuar numri i komenteve ad hominem dhe i atyre jashtë teme, çfarë na ka krijuar probleme neve si administratorë të faqes dhe moderatorë të komenteve. Ju lutemi të mbani parasysh se koha që kemi në dispozicion për t’u marrë me komentet është vetvetiu e kufizuar dhe se vendimi ynë për t’i lejuar komentet të publikohen menjëherë, pa kaluar në moderim, mbështetet në mirëkuptimin tuaj dhe në respektin për hapësirën ku jeni mysafirë dhe për njëri-tjetrin si lexues të Peizazheve.

Prandaj po ju lajmërojmë se tash e tutje komentet që ne si moderatorë i gjykojmë si jashtë teme ose të papërshtatshëm (pse janë ad hominem ose irrelevantë) do të hiqen pa njoftim dhe recidivistët do të vihen në moderim dhe, nëse edhe ashtu nuk arrijnë të përshtaten, do të përjashtohen krejt nga debatet. Jemi të detyruar ta marrim këtë masë, në mënyrë që të minimizojmë kohën që na duhet të kalojmë me mirëmbajtjen e hapësirës së diskutimit dhe me diskutimet rreth vendimeve tona specifike. Dhe ju lutemi veçanërisht, në asnjë rast mos e përdorni hapësirën e komenteve për të komunikuar me redaksinë e Peizazheve; për çdo pyetje, sugjerim ose ankim na shkruani te peizazhe at gmail dot com.

Disa nga ju mund të kenë mendime të tjera se si duhet komentuar dhe si duhen moderuar diskutimet; e kemi të qartë që vendimet tona janë subjektive dhe të kritikueshme. Megjithatë, kjo faqe që në fillim është konceptuar si e organizuar rreth kontributeve nga shkrimet kryesore, ndërsa komentet lejohen për kënaqësinë e diskutuesve më shumë se për nevojat strategjike të faqes vetë. E kuptojmë që ka prej jush që janë mësuar të angazhohen dhe të debatojnë në faqe të tjera, sipas rregullash të tjera; ndoshta edhe ne, po të kishim mundësi më të mëdha financiare dhe organizative, do t’i kishim organizuar diskutimet ndryshe.

Prandaj shijoni prurjet që sjellim, angazhohuni në diskutime me autorët dhe me njëri-tjetrin për temat përkatëse, sillni kontributet tuaja për t’i botuar nëse dëshironi dhe mbani parasysh, kur të mundeni, që gjithçka këtu ju ofrohet ekskluzivisht dhe falas.

MENDIME TË PAKREHURA (XXXVII)

(nga Stanislaw Lec*)

Asnjë Zot nuk i ka mbijetuar humbjes së besimtarëve të vet.

E bëri copë-copë rrota e fatit.

Në fillim ishte kryeartikulli, në fund nekrologjia.

Budallallëku nuk të shpëton. Me mishin e gomarit bëjnë sallam.

Baza e racionalizmit është besimi tek arsyeja.

Brezat e kanë trashëguar puthjen – sipas traditës gojore.

Jemi të padrejtë ndaj shpifjes: a nuk dëshiron ajo vallë të trajtohet, me çdo kusht, si e vërtetë?

Nuk do ta shuash zjarrin duke i pështyrë.

Të dish të lexosh mes rreshtave të pashkruar.

Zakonisht janë eunukët që mbikëqyrin ligjshmërinë e ndjenjave.

Ishte më i urtë se të urtët që i kishin paraprirë. E dinte që nuk ka nevojë të jesh kaq i urtë.

Shpesh martesat nuk kanë kuptim, por fëmijë.

Të urtët hartojnë ligjet, më pak të urtët i zbatojnë. Apo e kundërta?

Të mendosh që bota është krijuar në kohët kur gjithçka duhej bërë me dorë!

Nuk më pëlqen buzëqeshja e përzier me lot. Është e holluar.

Monologu i brendshëm i ventrilokistit.

Ata që nuk kanë zot, janë besimtarë që nuk duan të jenë të tillë.

Dëgjova këtë ultimatum: “Do t’ju lëmë të flini të qetë kur të ndaloni së ëndërruari.”

Disa duhet t’i çosh në parajsë të lidhur me zinxhirë.

Sikur të ekzistonin vërtet aq shumë kohë sa ç’ka në gramatikë!

Kur populli është lakuriq, i veshin këmishën e forcës.

Është plagjiator: i merr paradokset drejt e nga jeta.

Nuk bënte kurrë prapa. Kthehej dhe vazhdonte përpara!

Sadizmi shpesh shfaqet si mungesë e çdo ndjenje.

Fëmija i përfton prindërit.

Ëndrra e tiranëve: t’ua presin kokën qytetarëve, por t’i mbajnë gjallë.

Ai shkrimtar krijoi një shkollë, i së cilës ishte nxënësi më i dobët.

 


(*) Stanislav Lec (Stanisław Jerzy Lec, 1909-1966), shkrimtar polak dhe një nga aforistët më të mëdhenj të shekullit XX. Materialin më sipër e kam përzgjedhur dhe përkthyer nga përmbledhja e tij Pensieri spettinati (italisht).

MË KEQ SE VJEDHJE

Një grup mediash të afërta me qeverinë dhe Bashkinë e Tiranës të paktën sa i përket qëndrimit ndaj fatit të godinës historike të Teatrit Kombëtar, u sollën dje si afishe propagandistike, duke përcjellë jo vetëm të njëjtin lajm (të rremë) për protestën qytetare kundër vendimit për prishjen e Teatrit, por edhe të njëjtin formulim lajmi dhe të njëjtën foto.

Këtë e pikasi portali Politiko.al, i cili botoi – të pranëvëna – pamje të çastit nga faqet online të shqiptarja.com, Tirana Post, Dita dhe Lexo.al, të ilustruara me të njëjtën fotografi droni dhe me të njëjtin titull (sërish fake): Fotolajm/ Tirana braktis kundërshtarët e Teatrit pas botimit të skandaleve, pak njerëz në protestë.

Burimi i këtij lajmi është i paqartë. Në të aludohet se arsyeja e “braktisjes” është “botimi i skandaleve” – pa çka se këto “skandale të botuara” nga mediat, për kinse përvetësime fondesh nga disa prej liderëve të protestës, kanë rezultuar edhe ato të rreme (edhe Robert Budina edhe Kastriot Çipi i kanë përgënjeshtruar bindshëm baltosjet; dhe tani edhe Besian Pesha). Vëreni edhe trukun e vendosjes së lajmit vetë – që në protestë nuk pati shumë njerëz dhe që kundërshtohet nga burime të tjera – si premisë, dhe duke e konfirmuar pastaj me një shpjegim se pse kinse ndodhi kështu.

Këtu nuk ka as profesionalizëm, as respekt për lexuesin, as respekt për kolegët, as respekt për qytetarin; por vetëm gatishmëri për të shërbyer, ose media që kanë lidhur në qafë shallin e pionierit dhe ulërijnë: “Gjithmonë gati!”

Shqiptarja.al e paraqet lajmin si të përgatitur nga l.q., ndërsa Dita si të përgatitur nga l.h. Me gjasë, këto janë inicialet e personave që e kanë vendosur lajmin në faqen online; në një kohë që burimi mbetet enigmatik, i pashfaqur, i implikuar, “sekret”.

Ironia këtu është se vetëm dy javë më parë, Carlo Bollino, te Shqiptarja.al, botoi një editorial me titullin Mjaft me hajdutët e lajmeve!, ku shkruante:

Është koha t’i thuhet mjaft piraterisë online. Është koha t’u thuhet mjaft hajdutëve të lajmeve, pasi ajo çka ndodh çdo ditë në mediat shqiptare është një seri pa fund vjedhjesh, ku asnjë fajtor nuk paguan. Vjedhja është një krim që kryhet kur dikush përvetëson çfarëdo gjëje që i përket dikujt tjetër.

Edhe lajmet, ose më mirë artikujt me të cilët paraqiten lajmet, janë të mira private, janë pronë intelektuale e atij që i prodhon dhe i publikon. Por, ndërkohë që çdo lloj hajduti vepron në fshehtësi dhe, kur zbulohet, përfundon në burg, hajdutët e lajmeve, në të kundërt, veprojnë në dritën e diellit dhe askush nuk i kërkon apo dënon.

Argumentin e Bollino-s e rimori pastaj Elvin Luku në Media Look.

Nuk di sa mund të vlejë akuza e Bollino-s për “vjedhje” në rastin e lajmit dyfish të rremë, për protestën e Teatrit: gjasat janë që klonimi i lajmit shpesh të mos jetë rezultat i vjedhjes, por thjesht të vijë ngaqë i njëjti lajm u dërgohet gazetave dhe portaleve i paketuar nga i njëjti burim. Në rastin e tanishëm, ky është pikërisht burimi që kërkon ta minimizojë problemin e shembjes së Teatrit Kombëtar dhe e bën këtë, mes të tjerash, duke u shkelur të drejtat qytetare liderëve të protestës (Kastriot Çipi dhe Robert Budina dje, Besian Pesha sot, kushedi kush tjetër nesër; duke kërkuar qimen në vezë, a thua se këta po kandidojnë për kryepeshkop); dhe që spekulon se mospjesëmarrja e duhur në protestë vika ngaqë njerëzit nuk dashkan të udhëhiqen nga persona me precedentë penalë (vëreni si mospjesëmarrja merret si e mirëqenë, thjesht ngaqë paska një fotografi krejt të pacertifikuar, të nxjerrë nga një dron: i kujt është ky dron? I forcave të NATO-s?).

Një pështirje mediatike e denjë për çmim ndërkombëtar.

Që disa media dhe portale në Tiranë nuk janë veçse zgjatime të pushtetit ekzekutiv, këtë kritikët e mediave e kanë vënë në dukje shumë herë; dua të veçoj këtu një hulumtim të fundit nga Media Look, me titull “Televizionet, gazetat e portalet online “në shërbim” të Bashkisë Tiranë”, e cila ka arritur në përfundimin se

Mediat kryesore audiovizive, print dhe online në Shqipëri përdoren si altoparlant për të përhapur propagandën e Bashkisë së Tiranës.

Mes rezultateve të këtij monitorimi, bie në sy që lajmet e publikuara nga faqja online e “Panorama” për veprimtaritë e Bashkisë përkojnë në masën 86.4% me njoftimet në faqen e Bashkisë; ndërsa lajmet e publikuara nga faqja online “BalkanWeb” përkojnë në masën 93%.

Me këtë nuk dua të them se edhe lajmin e rremë për protestën e ka shpërndarë Bashkia e Tiranës, meqë nuk kam asnjë provë për këtë; por dua vetëm të vë në dukje se një numër i madh mediash dhe portalesh japin të njëjtat lajme sepse u binden të njëjtëve padronë; dhe se lajme të tilla, pronë intelektuale e autoriteteve, duhen shoqëruar jo me shenjën e pronësisë intelektuale, por me etiketën MONUMENT KULTURE – MBROHET NGA SHTETI.

Mbase duhet filluar me shembjen e kësaj mendësie totalitare, që lihet të gjëllijë kështu e patrazuar.

© 2018, Peizazhe të fjalës™. Ndalohet riprodhimi i paautorizuar.

DOKTRINA E FATIT TË QARTË

nga Ernest Nasto

Kemi shkruar më parë për pështjellimin e madh të shkaktuar nga dukuria Trump në skenën politike amerikane, sidomos për kundërvënien e hapur të vizionit të deritanishëm të ‘‘qytetit mbi kodër’’ me vizionin trumpian të ‘‘America first’’. Kjo doli përsëri në plan të parë me kërcënimet e presidentit amerikan ndaj aleatëve të G7 e pastaj ndaj NATO-s në Bruksel. Prandaj këtu më poshtë po u drejtohemi disa zhvillimeve të rëndësishme në historinë amerikane në shekullin XIX, të cilat lanë gjurmë të thella në ndërgjegjen e tyre kombëtare, në kuptimin nga amerikanët të vizionit e të misionit të tyre në botë.

Dukuria më themelore e atij shekulli, po të përjashtojmë skllavërinë dhe Luftën Civile, ishte shtrirja masive e Shteteve të Bashkuara drejt Perëndimit nën ndikimin e doktrinës së njohur si ‘‘Fati i Qartë’’ (Manifest Destiny). Kjo doktrinë erdhi si rezultat i kombinimit të disa ideve më të hershme, veçanërisht atyre të shtetit natyror dhe të shtetit kristian. Nocioni i ‘‘fatit të qartë’’ filloi të dilte aty nga mesi i shekullit XIX, dhe në thelb shprehte bindjen e amerikanëve se Providenca hyjnore u kish caktuar atyre një detyrë të qartë e të dukshme. Kjo detyrë s’ishte tjetër veçse shtrirja në të gjithë perëndimin përtej maleve Apalashe dhe dominimi kësisoj i të gjithë territorit të sotëm të Shteteve të Bashkuara. Rritja e popullsisë në territoret perëndimore kishte qenë në fakt galopante, ajo ishte dyfishuar ndërmjet viteve 1810-1820 dhe është e lehtë të përfytyrohet besimi i patundur i amerikanëve në bekimin hyjnor ndaj një ndërmarrjeje të tillë. Dhe idetë e hershme të lartpërmendura, si dhe ajo e Amerikës si vendi që do të inauguronte fillimin e epokës së artë (apo ‘‘mileniumit të lumtur’’, shih këtu) shërbenin për bukuri si themele të kësaj doktrine të re.

Në një frymë të tillë publicisti John O’Sullivan e shprehte bindjen për këtë ‘‘fat të qartë’’ në terma besimtare, kur shkruante më 1845 se ‘‘pretendimi ynë mbi territorin Oregon bazohet vetëm në atë që jemi qartazi të destinuar të shtrihemi e të zotërojmë tërë kontinentin… për të zhvilluar eksperimentin e madh të lirisë dhe të vetëqeverisjes federative që vetë Providenca na e ka besuar. Zoti i natyrës dhe i kombeve e ka caktuar Oregonin për ne, dhe me bekimin e Tij ne do t’i ruajmë me vendosmëri të drejtat që Ai na ka dhënë, dhe do të zbatojmë pa frikë detyrat e mëdha që Ai na ka ngarkuar”.

Duket pra se ‘‘fati i qartë’’ lidhej edhe me konceptin e popullit të zgjedhur, edhe me shtetin natyror e po ashtu me vizionin e Amerikës si përçuesja e mileniumit të lumtur. Por ajo që duhet theksuar është ndryshimi i mënyrës se si amerikanët do ta luanin rolin e tyre të ndriçimit të popujve e vendeve të tjera. Në të kaluarën, në kapërcyell të shekujve XVIII-XIX, theksohej se kjo do të kryhej vetëm nëpërmjet dhënies së një shembulli pozitiv, siç kuptohet nga fjalët e predikuesit të njohur Lyman Beecher (babai i autores Harriet Beecher Stowe). Ai shkruante se ‘‘qeverisja me dhunë do të ndalohet, dhe vendet njëri pas tjetrit do të ndjekin shembullin tonë derisa e gjithë toka të jetë e lirë’’.  Edhe piramida e pambaruar tek emblema e Vulës së Madhe të Shteteve të Bashkuara (në anën e pasme të kartëmonedhës njëdollarëshe) jepte të njëjtën ide, pra që ajo do të mbarohej vetëm kur vendet e tjera të shpëtonin nga shtypja dhe të bënin të tyret parimet e lirisë dhe të vetëqeverisjes demokratike nën shembullin amerikan.

Por më vonë, diskursi politik filloi të shprehej gjithmonë e më tepër në terma të doktrinës së ‘‘fatit të qartë’’ duke shpalosur një kuptim të ndryshëm të rolit të Amerikës në botë. Sipas përkrahësve të kësaj doktrine, Zoti e kishte zgjedhur Amerikën jo aq për të shprehur përgjegjësi morale për botën, por më tepër që ajo të përqafonte fatin, apo qëllimin, e saj në botë, një qëllim që ishte sa i qartë, aq edhe i vetëkuptueshëm. Ky fat apo qëllim ishte ‘‘i qartë’’ sepse Amerika ishte në të njëjtën kohë edhe një vend kristian, besnik ndaj urdhëresave të Zotit, edhe një shtet natyror, që vetëm sa pasqyronte rendin e gjërave në mënyrë të natyrshme, pra ku çdo gjë është ashtu si duhet të jetë.

Për këtë arsye, duke qenë i vetmi vend i tillë në historinë e botës, ajo kishte plotësisht të drejtë ta shtrinte ndikimin e saj jo vetëm nëpërmjet shembullit, por edhe me anën e forcës, fillimisht në Amerikën Veriore e pastaj edhe në të gjithë botën. Ky ndryshim rolesh, nga shembulli paqësor në ‘‘fatin e qartë’’, shoqërohej kësisoj edhe me justifikimin e përdorimit të forcës në arritjen e objektivave amerikane, duke mos u mjaftuar vetëm me shembullin moral.

Kjo doktrinë u përdor p.sh. në kohën e luftës së Shteteve të Bashkuara me Meksikën për çështjen e Texas-it (1845-1848) dhe akoma më tepër gjatë luftës amerikano-spanjolle të vitit 1898. Ndërhyrja amerikane në Filipine gjatë asaj lufte u konsiderua nga shumë zëra si haptazi me qëllime të zotërimit kolonial. Por presidenti McKinley iu përgjigj drejtpërsëdrejti kritikave të tilla duke deklaruar se amerikanët s’kishin pasur nevojë të merrnin pëlqimin e hapur të filipinasve për ndërhyrjen, sepse, sipas tij, ai pëlqim ishte në ‘‘çdo aspiratë të mendjes së tyre dhe në çdo shpresë të zemrës së tyre’’. Kjo thuhej në një kohë kur kryengritja anti-amerikane e filipinasve vazhdoi për më se dy vjet me radhë, dhe kur në përfundim të saj gati 20 për qind e popullsisë vendase ishte shfarosur nga lufta apo sëmundjet.

Siç e përmendëm pak më lart, doktrina e ‘‘fatit të qartë’’ lidhej ngushtë me idetë e popullit të zgjedhur, të shtetit natyror dhe të shtetit përçues të mijëvjeçarit të lumtur. Kështu zgjedhja hyjnore kuptohej si funksion i zhvillimit të eksperimentit të lirisë dhe vetëqeverisjes federative, në ndryshim të thellë me konceptimin e hershëm të Puritanëve. Këta kolonë të parë të kontinentit të ri e shihnin zgjedhjen e tyre prej Zotit si një akt sovran e misterioz hyjnor, pra aspak për ndonjë meritë të tyre. Por pas vetëm gati 200 vjetësh, në shekullin XIX, arsyet e zgjedhjes hyjnore për Amerikën jo vetëm që s’ishin më misterioze, por përkundrazi, ato ishin fare të qarta, me rrjedhimin logjik që edhe fati, apo qëllimi i saj në botë, ishte po aq i qartë. Zoti e kishte zgjedhur pra Amerikën sepse kjo e fundit mbështetej në ‘‘lirinë dhe vetëqeverisjen federative’’. E thënë me fjalë të tjera, në shekullin XIX besohej që amerikanët ishin aq dukshëm në përputhje me vullnetin e Zotit saqë ky i fundit s’kishte se si të mos i zgjidhte ata.

Po aq e fortë ishte edhe lidhja e doktrinës së ‘‘fatit të qartë’’ me idenë e shtetit natyror, e cila për fat të keq linte vend për t’u kuptuar në mënyra të ndryshme. Kjo sepse nga njëra anë ajo shpallte se ‘‘të gjithë njerëzit’’ kishin disa të drejta ‘‘të patjetërsueshme’’ të cilat buronin nga ‘‘natyra dhe Zoti i natyrës’’. Por nga ana tjetër ajo ide nënkuptonte se disa njerëz ishin më të natyrshëm se të tjerët, dhe prandaj duhej të kishin më shumë nga të drejtat e patjetërsueshme në fjalë. Dhe amerikanët e asaj kohe s’mund të bënin ndryshe veçse të konsideronin si ‘‘natyrore’’ përvojën e tyre vetjake, me pikëpamjet dhe paragjykimet e tyre, që do të ishin doemos e tipit europian. Për rrjedhojë ata që nuk u përshtateshin normave europiane ishin, me përkufizim, ‘‘të panatyrshëm’’.

Një kuptim i tillë i ‘‘të natyrshmes’’ pati pasoja të rënda për popullsinë vendase të Amerikës, indianët, kultura e të cilëve ishte, siç dihet, krejtësisht e ndryshme nga ajo e  popujve europianë. Kur u ndeshën me kultura të tilla, eksploratorët e shumtë, duke filluar me ata spanjollë e italianë, e më vonë edhe anglezët, detyrimisht shprehën gjykimet e tyre për to bazuar në kriteret europiane. Mbi këtë bazë ata i cilësuan vendasit inferiorë, jo vetëm si në kundërshtim me rregullat e natyrës, por edhe si jo humanë. Kështu popullsitë indiane ishin, në sytë e të ardhurve, specie të ulëta e të panatyrshme, dhe vetë prania e tyre një pengesë për përparimin dhe zgjerimin e Amerikës.

Është për t’u shënuar gjithashtu se amerikanët mendonin asokohe se Zoti u kishte caktuar kufij natyrorë të gjitha kombeve të botës, dhe kështu ishte detyra e tyre të shtriheshin drejt viseve të reja të Perëndimit derisa kufijtë politikë të përputheshin me kufijtë natyrorë në fjalë. Pikërisht mbi këtë bazë u argumentua nevoja për të aneksuar Texas-in, sepse amerikanët duhet të shkonin tek kufijtë natyrorë të caktuara nga ‘‘Arkitekti i madh i Gjithësisë’’ në mënyrë paqësore nëse mundeshin, por në rast të kundërt, edhe me forcë. Të ardhurit gjithashtu besonin se sistemimi, kultivimi dhe përmirësimi i tokës përbënin thelbin e rendit natyror të gjërave, duke u bazuar tek urdhëresa në librin e Zanafillës 1:28 ku Zoti u thotë njerëzve ‘‘Mbusheni dhe sundojeni tokën’’. Meqë popullsitë vendase nuk e kishin bërë një gjë të tillë, kjo ishte një arsye më tepër për t’i quajtur ato si jo të natyrshme, bile si jo pjesë të racës njerëzore. Prandaj pretendimet e kolonëve të bardhë mbi ato toka kishin përparësi ndaj çdo pretendimi tjetër për arsye se ‘‘vetëm ata e përdornin tokën në përputhje me qëllimet për të cilat Zoti e kishte krijuar atë’’.

Duket pra se thirrjet për të transformuar botën ishin të konceptuara tërësisht mbi terma eurocentrikë, duke çuar logjikisht në justifikimin e doktrinës së ‘‘fatit të qartë’’. Kështu pastori dhe mendimtari i shquar Alexander Campbell në gjysmën e parë të shekullit XIX, shpjegonte në predikimet e tij pas luftës me Meksikën dhe aneksimit të Texas-it se ‘‘Zoti i gjithëfuqishëm e ka rrethuar tokën nga lindja në perëndim me popujt anglo-saksonë, me gjuhën, shkencat dhe qytetërimin anglo-sakson, duke u blatuar një fuqi dhe madhështi të paparë Britanisë së Madhe dhe Shteteve të Bashkuara mbi oqeanet dhe detet’’. Po ashtu sipas tij shtrirja e tyre do të vazhdonte derisa paqja dhe vëllazërimi të triumfonin kudo sepse ‘‘në të tërë tokën do të ketë vetëm një Zot, një besim, një shpresë dhe një gjuhë’’.

Në përputhje me sa përshkruam me lart, janë të kuptueshme arsyet se përse doktrina e ‘‘fatit të qartë’’ pati si rezultat të pashmangshëm shfarosjen praktike të popullsive vendase. Një rol shumë prominent në këtë proces pati gjenerali dhe politikani Andrew Jackson, president i SHBA në periudhën 1829-1837, i cili ishte shquar si udhëheqës ushtarak në betejat kundër indianëve. Qysh në fillim të presidencës së tij Kongresi adoptoi Ligjin për Dëbimin e Indianëve, që u shoqërua me zhvendosjen masive dhe të detyruar të vendasve drejt Perëndimit. Është për t’u shënuar se këto zhvendosje e spastrime ndodhën shumë vjet para se ‘‘fati i qartë’’ të fillonte të përmendej si një koncept dhe doktrinë e veçantë, gjë që dëshmon se koncepti në fjalë kishte zënë rrënjë prej kohësh në ndërgjegjen kombëtare amerikane.

Në këtë kontekst konfrontimet e të ardhurve me vendasit u bënë të pashmangshme, dhe këtu një shembull mjaft domethënës përbën sidomos fati i fisit Cherokee, që banonte në viset jugore të Karolinave e të Georgia-s. Ky fis i madh e i fuqishëm besonte se nuk do të cenohej nga të bardhët nëse adoptonte zakonet dhe mënyrën e jetesës së këtyre të fundit. Ata ndërtuan kësisoj fshatra që ngjasonin me ato të së bardhëve, futën praktikën e pronësisë private, filluan të merren me artizanat e zejtari, krijuan një shkrim për gjuhën e tyre, adoptuan një kushtetutë dhe organe qeverisëse të ngjashme me ato të së bardhëve, dhe pranuan në territoret e tyre shume misionarë kristianë. Ata filluan gjithashtu të botojnë një gazetë dhe bile adoptuan edhe praktikën e mbajtjes së skllevërve afrikanë.

Por për fat të keq gjithë këto përpjekje nuk patën asnjë lloj rëndësie kur në tokat e tyre u zbulua ar dhe gati 40000 kolonë të bardhë u dyndën në ato toka. Ata konfiskuan fermat dhe shfarosën kafshët e gjuetisë duke i vënë kështu vendasit para kërcënimit nga uria. Në këto rrethana këta të fundit deklaruan se territori i tyre ishte praktikisht një vend i pavarur, dhe kërkuan mbrojtje nga qeveria federale bazuar në një traktat të vitit 1791 që ndalonte gjuetinë e paligjshme nga ana e të bardhëve dhe shpallte se këta të fundit duhej të kishin pasaporta për të hyrë në territorin Cherokee. Mirëpo në vend që presidenti Jackson të zbatonte detyrimet e atij traktati, ai u deklaroi indianëve se zhvendosja e tyre në Perëndim ishte në të mirën e tyre, sepse do të bënte që ata të harronin ‘‘zakonet e tyre të egra’’ dhe të ktheheshin në një popull ‘‘të qytetëruar dhe kristian’’.

Ndërkaq 3 misionarë kristianë filluan një proces gjyqësor kundër shtetit të Georgia-s, në mbrojtje të indianëve, dhe e ndoqën atë deri në Gjykatën e Lartë. Kur kjo e fundit shpalli vendimin në favor të indianëve dhe cilësoi veprimet kundër tyre si shkelje të traktatit, presidenti Jackson sfidoi Gjykatën ta zbatonte vetë atë vendim, gjë që kjo e fundit kuptohet që s’kishte asnjë mundësi ta bënte. Indianët Cherokee u detyruan të fillonin shpërnguljen masive në të ashtuquajturin ‘‘Shtegu i lotëve’’, dhe gjatë këtij procesi rreth 8000 prej tyre, d.m.th. gati gjysma, humbën jetën nga uria dhe mundimet e rrugës.

Të njëjtin fat pësuan pak a shumë edhe fiset e tjera Indiane si pasojë e përpjekjeve sistematike për nënshtrimin e tyre, të cilat, siç e pamë, ishin të frymëzuara nga doktrina e ‘‘fatit të qartë’’. Krerët indianë protestuan kundër një trajtimi të tillë, dhe duhet theksuar se në fjalimet e shkrimet e tyre ata kritikonin ashpër hipokrizinë dhe cinizmin e të bardhëve, duke thënë se vendasit, me gjithë mëkatet e tyre, s’mund të ishin kurrë aq të këqij sa të ardhurit. Megjithatë protestat e tyre s’patën asnjë sukses, dhe qeveria amerikane vetëm më 2009 kërkoi zyrtarisht falje për keqtrajtimin e popullsive indiane.

Edhe zezakët amerikanë protestuan shpesh ndaj këtij trajtimi të indianëve. Ata i kishin provuar vetë në kurriz efektet e doktrinës së ‘‘fatit të qartë’’ dhe mohimin e të drejtave ‘‘të patjetërsueshme’’ nga ana e të bardhëve, e kështu e kuptonin situatën e indianëve më mirë se kushdo tjetër. Prandaj predikuesit dhe liderët zezakë e kritikuan me forcë atë doktrinë gjatë gjithë shekullit XIX. Në kohën e luftës amerikano-spanjolle për Kubën dhe Filipinet, predikuesi zezak D.P. Brown deklaronte se lufta nuk ishte për interesat e njerëzimit, por për interesat tregtare të vetë Amerikës. Ishte zor të besohej, sipas tij, se një qeveri që s’kishte shprehur asnjë lloj shqetësimi për jetën dhe lirinë e dhjetë milion qytetarëve të saj nga më besnikët, të përfshihej papritmas nga ‘‘dashuria për lirinë e vëllezërve tanë zezakë në një vend tjetër’’. Ai ftonte popullsinë me ngjyrë të Amerikës të protestonte në mënyra të ndryshme, edhe nëpërmjet votës, kundër nënshtrimit të popullit të pambrojtur të Filipineve, kundër ‘‘mashtrimit të çuarjes tek ata të besimit kristian me Biblën në njërën dorë, dhe zjarrin e hekurin në dorën tjetër’’.

Mund të themi si përfundim se doktrina e ‘‘fatit të qartë’’, me shkrirjen e elementeve fetare dhe laike, pati një funksion të rëndësishëm në justifikimin e shtrirjes së Shteteve të Bashkuara drejt Perëndimit. Vizioni i saj mbështetej mbi terma eurocentrikë, dhe vërtet mendohej se do të çonte në paqen universale, por vetëm pasi të tjerët të ishin nënshtruar dhe vetëm sepse qytetërimi anglosakson do të ishte kudo mbizotërues.

Duket pra se vetëkuptimi i amerikanëve si komb dhe popull i veçantë, si shembull për të tjerët, ka qenë vazhdimisht i pranishëm gjatë gjithë historisë së tyre, në përputhje me vizionin e trajtuar edhe më parë të ‘‘qytetit mbi kodër’’. Këtu nuk është fjala të diskutohet se sa të drejta kanë qenë këto vetëkonceptime të amerikanëve për misionin e tyre, por vetëm të tregohet se ato kanë ekzistuar dhe kanë qenë nxitje të fuqishme lëvizjesh e politikash madhore jo vetëm për vetë Amerikën, por edhe për tërë botën. Mbetet për t’u parë nëse gjithë kjo bazë historike do të mundet t’u rezistojë prirjeve të sotme izolacioniste të shprehura sidomos nga ‘‘America first’’.

EMOJI TË REKRUTUARA (IV)

Para pak ditësh një tërmet prej rreth 5 ballësh goditi Tiranën dhe zona të tjera në Shqipëri; dhe siç mund të pritej, kryebashkiaku Veliaj përmes një statusi në Facebook dha disa porosi për qyetarët, të tilla si “evitoni ndërtesat” dhe “telefononi emergjencat”, së bashku me një thirrje për ta përballuar këtë situatë #BASHKË dhe, çfarë më tërhoqi vëmendjen, disa imazhe që tregojnë se si duhet vepruar, kur ka lëkundje tërmeti.

Teksti që shoqëronte dhe shpjegonte këto imazhe ishte në anglishte, jo në shqipe. Tani, ose Veliaj kish qenë vetë në “emergjencë” të madhe dhe nuk kish pasur kohë ta përpunojë statusin e vet deri në atë shkallë sa ta jepte në shqip; ose kjo pjesë e statusit u drejtohej anglisht-folësve që frekuentojnë faqen e tij në Facebook, sidomos në raste “emergjencash”; ose kryebashkiaku i Tiranës u jep përparësi imazheve në statuset e veta, ndërsa fjalët i trajton siç trajtojnë disa të tjerët imazhet (emojit, fotografitë), ose për ilustrim fakultativ.

Në fakt, edhe mua që nuk kam ndonjë ekspertizë grafike për të nxjerrë në pazar, nuk do të më duheshin më shumë se pesë minuta, për ta zëvendësuar anglishten me shqipen, tek ai imazh. Nëse kjo nuk ka ndodhur te Veliaj, gjasat janë që zyra e Marrëdhënieve me Publikun, që i përgatit dhe i mirëmban këto statuse, të mos i japë rëndësi komunikimit mirëfilli gjuhësor që ndodh në faqe; por të përqendrohet në anën vizuale, përfshi këtu fotot, emojit dhe mesazhe të tjera ikonike. Pa çka se, për një lexues që nuk e njeh anglishten, mesazhi nuk besoj se është dhe kaq i tejdukshëm: Të jetë vallë fjala për viktima të tërmetit, që kanë nevojë për ndihmë mjekësore? Apo imazhet tregojnë se çfarë mund t’i ndodhë dikujt, gjatë lëkundjeve të tërmetit?

Ndryshe nga emojit, figurat në atë imazh janë tërësisht të depersonalizuara: nuk kanë as tipare fytyre, as veshje: janë thjesht ekzemplarë të një homo algebricus, të de-humanizuar, i cili ekziston në atë masë që ilustron/shembëllzon zbatimin e një urdhri (drop! cover!). Duke qenë tërmeti arsye për shqetësim, por i pashfrytëzueshëm për të komunikuar hare dhe entuziazëm, hiperventilim prej fizkulturisti, cheerleading dhe “hajde djema!”, emojit ua lënë vendin hieroglifeve të disiplinës, ose mesazheve që rregullojnë sjelljen e turmave në hapësirat anonime të “mos-vendeve” (të Marc Augé-së).

Kjo anglishte e papritur, në faqen zyrtare shqip të një funksionari publik të një vendi ku shqipja është (ende) gjuhë zyrtare, më sugjeron se autori i statusit – që po e identifikoj me Veliajn për lehtësi – nuk i jep më rëndësi dallimit mes shenjës gjuhësore dhe shenjës ikonike (emojit) në komunikimin me publikun. Dhe nëse është kështu, tolerimi i anglishtes në një poster me gjasë të rëndësishëm (meqë tregon si duhet të veprojmë për t’u mbrojtur, në rast se tërmeti na kap në mjedise të brendshme) sjell me vete një farë ngjashmërie me përdorimin dekorativ (ornamental) të fjalëve të shkruara anglishte në imazheritë e gjuhëve aziatike (Kinë, Japoni, Kore). Në kontekste të tilla, anglishtja e humb fuqinë denotative, për të ruajtur vetëm konotacionin e prestigjit. E njëjta dukuri ndodh kur amerikanët dhe qytetarë të tjerë në Perëndim bëjnë tatuazhe të shenjave të kinezçes, pa e pasur idenë se çfarë kuptimi kanë ose mund të marrin (ky blog i kushton vëmendje dukurisë së përdorimit ornamental të shenjës gjuhësore).

Anglishtja ornamentale në tekste të tilla mund të krahasohet me adoptimin e disa emojive që u referohen gjesteve kultural-specifike të kulturës amerikane, por që mund të interpretohen ndryshe në kultura të tjera – si dora me gishtin e madh të ngritur lart, me kuptim miratues ose “çdo gjë në rregull”; edhe pse i njëjti gjest, në kulturën tradicionale shqiptare ka pasur kuptim tjetër, fyes. Edhe emoji i përdorur për “OK” është kultural-specifik dhe gjesti përkatës, tek ne, ende përdoret me kuptim fyes ose kërcënues. Sidoqë pakkush do t’i interpretojë gabim emoji të tilla, sidomos kur ato shfaqen në tekste me ekspozim të madh publik si ato të një kryebashkiaku, sërish gjasat janë që personi që i përdor, në këtë rast Veliaj, të shihet si “i amerikanizuar”, meqë huazimi i gjesteve nga një “gjuhë” tjetër (vizuale) nuk ndryshon, në thelb, nga huazimi i fjalëve të huaja. Në të dy herët, përftesa e drejton lexuesin e tekstit tek autori dhe duhet marrë si shenjë (indeks) subjektiviteti.

Shenjat gjuhësore dhe shenjat vizuale (ikonat, konkretisht emojit) e përcjellin kuptimin në mënyra të ndryshme – duke qenë të parat praktikisht arbitrare, ndërsa të dytat praktikisht jo; për ç’arsye edhe emojit i depërtojnë lehtë barrierat ndërgjuhësore, ndërsa fjalët jo: kalit i thonë cavallo në italisht, Pferd në gjermanisht dhe horse në anglisht, por ikonëza (emoji) e kalit nuk ka arsye pse të ndryshojë pamje nga një gjuhë dhe kulturë në tjetrën.

Megjithatë, në periferi të shenjëzimit gjuhësor, gjen elemente/shenja të cilat nuk janë tërësisht arbitrare, pse i ruajnë lidhjet ikonike/indeksikale me referentët e tyre – e kam fjalën për fjalë të tilla si pasthirrmat (ah! oh! psst! uh! oh-le-le! shhht! eh! firifiu! qyqja! ku mutin!) dhe onomatopetë a fjalët onomatopeike (dum-dum, ciu-ciu, cic-mic, ham-ham, guguftu, çak-çak). Pasthirrmat zakonisht shprehin një ndjenjë a reaksion të vetvetishëm; ndërsa onomatopetë emërtojnë diçka në bazë të tingullit a të zhurmës që i bashkëlidhet (fëshfërin, shushurin, cicërin, turfullon, bubullin, tringëllin).

Brenda kulturës pop amerikane, dhe që andej edhe kudo gjetiu në botë, pasthirrmat dhe sidomos onomatopetë gjetën përdorim të gjerë në stripat vizatimorë (comic strips, comic books), ku fjalë të tilla si BANG! CRUNCH! KABOOM! BAM! WHAM! BANG! SPLAT! POOF! CRACK! ZAP! SNAP! SMASH! ARGH! OOPS! WHOOSH! BOOM! OUCH! i ndesh rëndom të kombinuara me vizatimet (dhe ndonjëherë në font të posaçëm dhe me efekte të tjera vizuale), për t’i shtuar narrativës elemente “të drejtpërdrejta” të aksionit, të zhurmës, të ndërveprimit fizik. Këto janë momente kur gjuha nuk rrëfen (tell) por tregon (shows). Stripat vizatimorë përmbajnë lloje të ndryshme shenjash – që nga vizatimet, te “efektet zanore” dhe teksti gjuhësor, që mund të vendoset në flluskë kur përcjell çfarë thonë ose çfarë mendojnë personazhet, ose poshtë imazhit kryesor; nga pikëpamja semiotike, nuk është e vështirë të gjesh ngjashmëri të theksuara me tekstet e sotme të chat-it dhe të statuseve në rrjetet sociale, me një dallim: zakonisht, në stripat vizatimorë teksti gjuhësor shoqëron dhe plotëson imazhet, ndërsa në ligjërimin e sotëm miks të Internetit ndodh e kundërta, janë imazhet (emojit) që plotësojnë tekstin gjuhësor. Por kjo pranëvënie, kjo bashkekzistencë kodesh të ndryshme, bën që shenjat të afrohen edhe funksionalisht mes tyre dhe të shkëmbejnë polen, duke marrë imazhet disa tipare të shenjave gjuhësore dhe e kundërta.[1] Për shembull, “efektet zanore” në stripat vizatimorë vijnë tejet të stilizuara (“BANG!” do të shënjojë shkrepjen e një revolveri), duke marrë karakteristika të fjalës; por edhe fjalët mund ta humbin funksionin referencial dhe të përdoren vetëm për konotacion, si në rastin e anglishtes te statusi në krye të këtij shkrimi. Gjithsesi, le të mbajmë parasysh që një fjalë onomatopeike si WOOF!, duke imituar (rimarrë) të lehurën e qenit në anglishte (HAM-HAM! në shqipe), vendos me të një marrëdhënie ikonike në thelb të njëjtë me atë që vendos emoji i një qeni, me qenin. Kjo do të vlente edhe për marrëdhënien midis emojive ekspresive dhe pasthirrmave; dhe, mutatis mutandis, midis emojive të pikësimit (ato që mbyllin një varg tekstor) dhe shenjave të pikësimit, si pikëçuditja, pikëpyetja, tripikëshi etj.

Gjithsesi emojit përshkruese (si ajo e biçikletës që shoqëron një tekst çfarëdo për korsitë e biçikletave në Tiranë), jo vetëm që nuk i shtojnë gjë kuptimit denotativ të tekstit, por edhe e varfërojnë atë, sepse ia heqin fjalës pasurinë kuptimore, për ta kthyer në sinjal prej kartoni. Fjala biçikletë sjell me vete potencialin për t’u përdorur edhe në një informacion për një aksident të dikujt që ecte me biçikletë, edhe për të përcjellë një lajm për një etapë të Tour de France, edhe për të njoftuar se ata që ecin me biçikletë në një qytet të ndotur aq keq u ekspozohen partikulateve në atmosferë, aq sa një shëtitje prej 30 minutash, më shumë e dëmton shëndetin, se sa i bën mirë. Por emoji i biçikletës nuk e ka këtë potencial: përdorimi i tij në tekste është artificial, redundant dhe tejet i kodifikuar – duke shënjuar, në rastin e statusit të Veliajt, preokupimin e tij dhe të institucionit të tij me biçikletarinë në Tiranë.

[vijon]

© 2018, Peizazhe të fjalës™. Ndalohet reptësisht riprodhimi.

Shënim: Kjo është pjesa e katërt e kësaj eseje. Pjesët e tjera i gjeni këtu, këtu dhe këtu.


[1] Efekte të ngjashme gjen edhe në mangat japoneze, të cilat kanë origjinë të pavarur nga stripat vizatimorë, por pastaj i kanë bashkëndarë disa karakteristika. Por nuk është këtu vendi për t’u zgjatur më tej në analiza intertekstuale.