DOKTRINA E FATIT TË QARTË

nga Ernest Nasto

Kemi shkruar më parë për pështjellimin e madh të shkaktuar nga dukuria Trump në skenën politike amerikane, sidomos për kundërvënien e hapur të vizionit të deritanishëm të ‘‘qytetit mbi kodër’’ me vizionin trumpian të ‘‘America first’’. Kjo doli përsëri në plan të parë me kërcënimet e presidentit amerikan ndaj aleatëve të G7 e pastaj ndaj NATO-s në Bruksel. Prandaj këtu më poshtë po u drejtohemi disa zhvillimeve të rëndësishme në historinë amerikane në shekullin XIX, të cilat lanë gjurmë të thella në ndërgjegjen e tyre kombëtare, në kuptimin nga amerikanët të vizionit e të misionit të tyre në botë.

Dukuria më themelore e atij shekulli, po të përjashtojmë skllavërinë dhe Luftën Civile, ishte shtrirja masive e Shteteve të Bashkuara drejt Perëndimit nën ndikimin e doktrinës së njohur si ‘‘Fati i Qartë’’ (Manifest Destiny). Kjo doktrinë erdhi si rezultat i kombinimit të disa ideve më të hershme, veçanërisht atyre të shtetit natyror dhe të shtetit kristian. Nocioni i ‘‘fatit të qartë’’ filloi të dilte aty nga mesi i shekullit XIX, dhe në thelb shprehte bindjen e amerikanëve se Providenca hyjnore u kish caktuar atyre një detyrë të qartë e të dukshme. Kjo detyrë s’ishte tjetër veçse shtrirja në të gjithë perëndimin përtej maleve Apalashe dhe dominimi kësisoj i të gjithë territorit të sotëm të Shteteve të Bashkuara. Rritja e popullsisë në territoret perëndimore kishte qenë në fakt galopante, ajo ishte dyfishuar ndërmjet viteve 1810-1820 dhe është e lehtë të përfytyrohet besimi i patundur i amerikanëve në bekimin hyjnor ndaj një ndërmarrjeje të tillë. Dhe idetë e hershme të lartpërmendura, si dhe ajo e Amerikës si vendi që do të inauguronte fillimin e epokës së artë (apo ‘‘mileniumit të lumtur’’, shih këtu) shërbenin për bukuri si themele të kësaj doktrine të re.

Në një frymë të tillë publicisti John O’Sullivan e shprehte bindjen për këtë ‘‘fat të qartë’’ në terma besimtare, kur shkruante më 1845 se ‘‘pretendimi ynë mbi territorin Oregon bazohet vetëm në atë që jemi qartazi të destinuar të shtrihemi e të zotërojmë tërë kontinentin… për të zhvilluar eksperimentin e madh të lirisë dhe të vetëqeverisjes federative që vetë Providenca na e ka besuar. Zoti i natyrës dhe i kombeve e ka caktuar Oregonin për ne, dhe me bekimin e Tij ne do t’i ruajmë me vendosmëri të drejtat që Ai na ka dhënë, dhe do të zbatojmë pa frikë detyrat e mëdha që Ai na ka ngarkuar”.

Duket pra se ‘‘fati i qartë’’ lidhej edhe me konceptin e popullit të zgjedhur, edhe me shtetin natyror e po ashtu me vizionin e Amerikës si përçuesja e mileniumit të lumtur. Por ajo që duhet theksuar është ndryshimi i mënyrës se si amerikanët do ta luanin rolin e tyre të ndriçimit të popujve e vendeve të tjera. Në të kaluarën, në kapërcyell të shekujve XVIII-XIX, theksohej se kjo do të kryhej vetëm nëpërmjet dhënies së një shembulli pozitiv, siç kuptohet nga fjalët e predikuesit të njohur Lyman Beecher (babai i autores Harriet Beecher Stowe). Ai shkruante se ‘‘qeverisja me dhunë do të ndalohet, dhe vendet njëri pas tjetrit do të ndjekin shembullin tonë derisa e gjithë toka të jetë e lirë’’.  Edhe piramida e pambaruar tek emblema e Vulës së Madhe të Shteteve të Bashkuara (në anën e pasme të kartëmonedhës njëdollarëshe) jepte të njëjtën ide, pra që ajo do të mbarohej vetëm kur vendet e tjera të shpëtonin nga shtypja dhe të bënin të tyret parimet e lirisë dhe të vetëqeverisjes demokratike nën shembullin amerikan.

Por më vonë, diskursi politik filloi të shprehej gjithmonë e më tepër në terma të doktrinës së ‘‘fatit të qartë’’ duke shpalosur një kuptim të ndryshëm të rolit të Amerikës në botë. Sipas përkrahësve të kësaj doktrine, Zoti e kishte zgjedhur Amerikën jo aq për të shprehur përgjegjësi morale për botën, por më tepër që ajo të përqafonte fatin, apo qëllimin, e saj në botë, një qëllim që ishte sa i qartë, aq edhe i vetëkuptueshëm. Ky fat apo qëllim ishte ‘‘i qartë’’ sepse Amerika ishte në të njëjtën kohë edhe një vend kristian, besnik ndaj urdhëresave të Zotit, edhe një shtet natyror, që vetëm sa pasqyronte rendin e gjërave në mënyrë të natyrshme, pra ku çdo gjë është ashtu si duhet të jetë.

Për këtë arsye, duke qenë i vetmi vend i tillë në historinë e botës, ajo kishte plotësisht të drejtë ta shtrinte ndikimin e saj jo vetëm nëpërmjet shembullit, por edhe me anën e forcës, fillimisht në Amerikën Veriore e pastaj edhe në të gjithë botën. Ky ndryshim rolesh, nga shembulli paqësor në ‘‘fatin e qartë’’, shoqërohej kësisoj edhe me justifikimin e përdorimit të forcës në arritjen e objektivave amerikane, duke mos u mjaftuar vetëm me shembullin moral.

Kjo doktrinë u përdor p.sh. në kohën e luftës së Shteteve të Bashkuara me Meksikën për çështjen e Texas-it (1845-1848) dhe akoma më tepër gjatë luftës amerikano-spanjolle të vitit 1898. Ndërhyrja amerikane në Filipine gjatë asaj lufte u konsiderua nga shumë zëra si haptazi me qëllime të zotërimit kolonial. Por presidenti McKinley iu përgjigj drejtpërsëdrejti kritikave të tilla duke deklaruar se amerikanët s’kishin pasur nevojë të merrnin pëlqimin e hapur të filipinasve për ndërhyrjen, sepse, sipas tij, ai pëlqim ishte në ‘‘çdo aspiratë të mendjes së tyre dhe në çdo shpresë të zemrës së tyre’’. Kjo thuhej në një kohë kur kryengritja anti-amerikane e filipinasve vazhdoi për më se dy vjet me radhë, dhe kur në përfundim të saj gati 20 për qind e popullsisë vendase ishte shfarosur nga lufta apo sëmundjet.

Siç e përmendëm pak më lart, doktrina e ‘‘fatit të qartë’’ lidhej ngushtë me idetë e popullit të zgjedhur, të shtetit natyror dhe të shtetit përçues të mijëvjeçarit të lumtur. Kështu zgjedhja hyjnore kuptohej si funksion i zhvillimit të eksperimentit të lirisë dhe vetëqeverisjes federative, në ndryshim të thellë me konceptimin e hershëm të Puritanëve. Këta kolonë të parë të kontinentit të ri e shihnin zgjedhjen e tyre prej Zotit si një akt sovran e misterioz hyjnor, pra aspak për ndonjë meritë të tyre. Por pas vetëm gati 200 vjetësh, në shekullin XIX, arsyet e zgjedhjes hyjnore për Amerikën jo vetëm që s’ishin më misterioze, por përkundrazi, ato ishin fare të qarta, me rrjedhimin logjik që edhe fati, apo qëllimi i saj në botë, ishte po aq i qartë. Zoti e kishte zgjedhur pra Amerikën sepse kjo e fundit mbështetej në ‘‘lirinë dhe vetëqeverisjen federative’’. E thënë me fjalë të tjera, në shekullin XIX besohej që amerikanët ishin aq dukshëm në përputhje me vullnetin e Zotit saqë ky i fundit s’kishte se si të mos i zgjidhte ata.

Po aq e fortë ishte edhe lidhja e doktrinës së ‘‘fatit të qartë’’ me idenë e shtetit natyror, e cila për fat të keq linte vend për t’u kuptuar në mënyra të ndryshme. Kjo sepse nga njëra anë ajo shpallte se ‘‘të gjithë njerëzit’’ kishin disa të drejta ‘‘të patjetërsueshme’’ të cilat buronin nga ‘‘natyra dhe Zoti i natyrës’’. Por nga ana tjetër ajo ide nënkuptonte se disa njerëz ishin më të natyrshëm se të tjerët, dhe prandaj duhej të kishin më shumë nga të drejtat e patjetërsueshme në fjalë. Dhe amerikanët e asaj kohe s’mund të bënin ndryshe veçse të konsideronin si ‘‘natyrore’’ përvojën e tyre vetjake, me pikëpamjet dhe paragjykimet e tyre, që do të ishin doemos e tipit europian. Për rrjedhojë ata që nuk u përshtateshin normave europiane ishin, me përkufizim, ‘‘të panatyrshëm’’.

Një kuptim i tillë i ‘‘të natyrshmes’’ pati pasoja të rënda për popullsinë vendase të Amerikës, indianët, kultura e të cilëve ishte, siç dihet, krejtësisht e ndryshme nga ajo e  popujve europianë. Kur u ndeshën me kultura të tilla, eksploratorët e shumtë, duke filluar me ata spanjollë e italianë, e më vonë edhe anglezët, detyrimisht shprehën gjykimet e tyre për to bazuar në kriteret europiane. Mbi këtë bazë ata i cilësuan vendasit inferiorë, jo vetëm si në kundërshtim me rregullat e natyrës, por edhe si jo humanë. Kështu popullsitë indiane ishin, në sytë e të ardhurve, specie të ulëta e të panatyrshme, dhe vetë prania e tyre një pengesë për përparimin dhe zgjerimin e Amerikës.

Është për t’u shënuar gjithashtu se amerikanët mendonin asokohe se Zoti u kishte caktuar kufij natyrorë të gjitha kombeve të botës, dhe kështu ishte detyra e tyre të shtriheshin drejt viseve të reja të Perëndimit derisa kufijtë politikë të përputheshin me kufijtë natyrorë në fjalë. Pikërisht mbi këtë bazë u argumentua nevoja për të aneksuar Texas-in, sepse amerikanët duhet të shkonin tek kufijtë natyrorë të caktuara nga ‘‘Arkitekti i madh i Gjithësisë’’ në mënyrë paqësore nëse mundeshin, por në rast të kundërt, edhe me forcë. Të ardhurit gjithashtu besonin se sistemimi, kultivimi dhe përmirësimi i tokës përbënin thelbin e rendit natyror të gjërave, duke u bazuar tek urdhëresa në librin e Zanafillës 1:28 ku Zoti u thotë njerëzve ‘‘Mbusheni dhe sundojeni tokën’’. Meqë popullsitë vendase nuk e kishin bërë një gjë të tillë, kjo ishte një arsye më tepër për t’i quajtur ato si jo të natyrshme, bile si jo pjesë të racës njerëzore. Prandaj pretendimet e kolonëve të bardhë mbi ato toka kishin përparësi ndaj çdo pretendimi tjetër për arsye se ‘‘vetëm ata e përdornin tokën në përputhje me qëllimet për të cilat Zoti e kishte krijuar atë’’.

Duket pra se thirrjet për të transformuar botën ishin të konceptuara tërësisht mbi terma eurocentrikë, duke çuar logjikisht në justifikimin e doktrinës së ‘‘fatit të qartë’’. Kështu pastori dhe mendimtari i shquar Alexander Campbell në gjysmën e parë të shekullit XIX, shpjegonte në predikimet e tij pas luftës me Meksikën dhe aneksimit të Texas-it se ‘‘Zoti i gjithëfuqishëm e ka rrethuar tokën nga lindja në perëndim me popujt anglo-saksonë, me gjuhën, shkencat dhe qytetërimin anglo-sakson, duke u blatuar një fuqi dhe madhështi të paparë Britanisë së Madhe dhe Shteteve të Bashkuara mbi oqeanet dhe detet’’. Po ashtu sipas tij shtrirja e tyre do të vazhdonte derisa paqja dhe vëllazërimi të triumfonin kudo sepse ‘‘në të tërë tokën do të ketë vetëm një Zot, një besim, një shpresë dhe një gjuhë’’.

Në përputhje me sa përshkruam me lart, janë të kuptueshme arsyet se përse doktrina e ‘‘fatit të qartë’’ pati si rezultat të pashmangshëm shfarosjen praktike të popullsive vendase. Një rol shumë prominent në këtë proces pati gjenerali dhe politikani Andrew Jackson, president i SHBA në periudhën 1829-1837, i cili ishte shquar si udhëheqës ushtarak në betejat kundër indianëve. Qysh në fillim të presidencës së tij Kongresi adoptoi Ligjin për Dëbimin e Indianëve, që u shoqërua me zhvendosjen masive dhe të detyruar të vendasve drejt Perëndimit. Është për t’u shënuar se këto zhvendosje e spastrime ndodhën shumë vjet para se ‘‘fati i qartë’’ të fillonte të përmendej si një koncept dhe doktrinë e veçantë, gjë që dëshmon se koncepti në fjalë kishte zënë rrënjë prej kohësh në ndërgjegjen kombëtare amerikane.

Në këtë kontekst konfrontimet e të ardhurve me vendasit u bënë të pashmangshme, dhe këtu një shembull mjaft domethënës përbën sidomos fati i fisit Cherokee, që banonte në viset jugore të Karolinave e të Georgia-s. Ky fis i madh e i fuqishëm besonte se nuk do të cenohej nga të bardhët nëse adoptonte zakonet dhe mënyrën e jetesës së këtyre të fundit. Ata ndërtuan kësisoj fshatra që ngjasonin me ato të së bardhëve, futën praktikën e pronësisë private, filluan të merren me artizanat e zejtari, krijuan një shkrim për gjuhën e tyre, adoptuan një kushtetutë dhe organe qeverisëse të ngjashme me ato të së bardhëve, dhe pranuan në territoret e tyre shume misionarë kristianë. Ata filluan gjithashtu të botojnë një gazetë dhe bile adoptuan edhe praktikën e mbajtjes së skllevërve afrikanë.

Por për fat të keq gjithë këto përpjekje nuk patën asnjë lloj rëndësie kur në tokat e tyre u zbulua ar dhe gati 40000 kolonë të bardhë u dyndën në ato toka. Ata konfiskuan fermat dhe shfarosën kafshët e gjuetisë duke i vënë kështu vendasit para kërcënimit nga uria. Në këto rrethana këta të fundit deklaruan se territori i tyre ishte praktikisht një vend i pavarur, dhe kërkuan mbrojtje nga qeveria federale bazuar në një traktat të vitit 1791 që ndalonte gjuetinë e paligjshme nga ana e të bardhëve dhe shpallte se këta të fundit duhej të kishin pasaporta për të hyrë në territorin Cherokee. Mirëpo në vend që presidenti Jackson të zbatonte detyrimet e atij traktati, ai u deklaroi indianëve se zhvendosja e tyre në Perëndim ishte në të mirën e tyre, sepse do të bënte që ata të harronin ‘‘zakonet e tyre të egra’’ dhe të ktheheshin në një popull ‘‘të qytetëruar dhe kristian’’.

Ndërkaq 3 misionarë kristianë filluan një proces gjyqësor kundër shtetit të Georgia-s, në mbrojtje të indianëve, dhe e ndoqën atë deri në Gjykatën e Lartë. Kur kjo e fundit shpalli vendimin në favor të indianëve dhe cilësoi veprimet kundër tyre si shkelje të traktatit, presidenti Jackson sfidoi Gjykatën ta zbatonte vetë atë vendim, gjë që kjo e fundit kuptohet që s’kishte asnjë mundësi ta bënte. Indianët Cherokee u detyruan të fillonin shpërnguljen masive në të ashtuquajturin ‘‘Shtegu i lotëve’’, dhe gjatë këtij procesi rreth 8000 prej tyre, d.m.th. gati gjysma, humbën jetën nga uria dhe mundimet e rrugës.

Të njëjtin fat pësuan pak a shumë edhe fiset e tjera Indiane si pasojë e përpjekjeve sistematike për nënshtrimin e tyre, të cilat, siç e pamë, ishin të frymëzuara nga doktrina e ‘‘fatit të qartë’’. Krerët indianë protestuan kundër një trajtimi të tillë, dhe duhet theksuar se në fjalimet e shkrimet e tyre ata kritikonin ashpër hipokrizinë dhe cinizmin e të bardhëve, duke thënë se vendasit, me gjithë mëkatet e tyre, s’mund të ishin kurrë aq të këqij sa të ardhurit. Megjithatë protestat e tyre s’patën asnjë sukses, dhe qeveria amerikane vetëm më 2009 kërkoi zyrtarisht falje për keqtrajtimin e popullsive indiane.

Edhe zezakët amerikanë protestuan shpesh ndaj këtij trajtimi të indianëve. Ata i kishin provuar vetë në kurriz efektet e doktrinës së ‘‘fatit të qartë’’ dhe mohimin e të drejtave ‘‘të patjetërsueshme’’ nga ana e të bardhëve, e kështu e kuptonin situatën e indianëve më mirë se kushdo tjetër. Prandaj predikuesit dhe liderët zezakë e kritikuan me forcë atë doktrinë gjatë gjithë shekullit XIX. Në kohën e luftës amerikano-spanjolle për Kubën dhe Filipinet, predikuesi zezak D.P. Brown deklaronte se lufta nuk ishte për interesat e njerëzimit, por për interesat tregtare të vetë Amerikës. Ishte zor të besohej, sipas tij, se një qeveri që s’kishte shprehur asnjë lloj shqetësimi për jetën dhe lirinë e dhjetë milion qytetarëve të saj nga më besnikët, të përfshihej papritmas nga ‘‘dashuria për lirinë e vëllezërve tanë zezakë në një vend tjetër’’. Ai ftonte popullsinë me ngjyrë të Amerikës të protestonte në mënyra të ndryshme, edhe nëpërmjet votës, kundër nënshtrimit të popullit të pambrojtur të Filipineve, kundër ‘‘mashtrimit të çuarjes tek ata të besimit kristian me Biblën në njërën dorë, dhe zjarrin e hekurin në dorën tjetër’’.

Mund të themi si përfundim se doktrina e ‘‘fatit të qartë’’, me shkrirjen e elementeve fetare dhe laike, pati një funksion të rëndësishëm në justifikimin e shtrirjes së Shteteve të Bashkuara drejt Perëndimit. Vizioni i saj mbështetej mbi terma eurocentrikë, dhe vërtet mendohej se do të çonte në paqen universale, por vetëm pasi të tjerët të ishin nënshtruar dhe vetëm sepse qytetërimi anglosakson do të ishte kudo mbizotërues.

Duket pra se vetëkuptimi i amerikanëve si komb dhe popull i veçantë, si shembull për të tjerët, ka qenë vazhdimisht i pranishëm gjatë gjithë historisë së tyre, në përputhje me vizionin e trajtuar edhe më parë të ‘‘qytetit mbi kodër’’. Këtu nuk është fjala të diskutohet se sa të drejta kanë qenë këto vetëkonceptime të amerikanëve për misionin e tyre, por vetëm të tregohet se ato kanë ekzistuar dhe kanë qenë nxitje të fuqishme lëvizjesh e politikash madhore jo vetëm për vetë Amerikën, por edhe për tërë botën. Mbetet për t’u parë nëse gjithë kjo bazë historike do të mundet t’u rezistojë prirjeve të sotme izolacioniste të shprehura sidomos nga ‘‘America first’’.

Lini një Përgjigje

Adresa juaj email s’do të bëhet publike. Fushat e domosdoshme janë shënuar me një *

Ky sajt përdor Akismet-in për të pakësuar numrin e mesazheve të padëshiruara. Mësoni se si përpunohen të dhënat e komentit tuaj.