ËNDRRA A LA CARTE

Javën që shkoi mora pjesë, si i ftuar, në një seminar të organizuar nga prof. Elisabetta Terragni në The Bernard & Anne Spitzer School of Architecture, The City College of New York, me temën “Viewing and being seen”, ku mes të tjerash studentët paraqitën disa ri-përfytyrime, prej tyre, të një selie Pallati Ëndrrash, të bazuar në leximin e romanit “Pallati i ëndrrave” të Ismail Kadaresë.

Disa nga këto renderime i përgjigjeshin funksionit të kësaj ndërtese brenda logjikës dhe burokracisë të një shteti totalitar të organizuar rreth teorisë dhe praktikës së mbikëqyrjes të qytetarëve – ose në vijën e distopive të sjella në letërsi dhe në art nga Kafka, Orwell-i dhe, më tej, Terry Gilliam (në filmin Brazil). Disa të tjera merrnin shkas nga topografia dhe planimetria reale e qendrës së Tiranës dhe të disa prej ndërtesave institucionale atje, duke luajtur me dialektikën midis të dukshmes dhe të padukshmes, të mbidheshmes dhe të nëndheshmes.

Unë e pata lexuar “Pallatin e ëndrrave” si inmate i regjimit të Hoxhës, dhe refleksi im atëherë, në vitin 1982, ishte që ta projektoja kryeqytetin perandorak të novelës (“Nëpunësi i pallatit të ëndrrave”) mbi arkitekturën reale të Tiranës; duke i dhënë kështu veprës një lexim ngushtësisht alegorik, si edhe shumë shqiptarë të tjerë në atë kohë. Nëse nuk gaboj, autori Kadare u qortua zyrtarisht për këtë ngjashmëri edhe në një plenum të Lidhjes së Shkrimtarëve, nga vetë kryetari i Lidhjes, D. Agolli. Pas gati 40 vjetësh, e kam të qartë se imi dhe i brezit tim nuk ka qenë leximi ideal i veprës letrare, por më shumë përdorimi i saj për të nxjerrë një mllef, një ankth, një mungesë oksigjeni.

Edhe për këtë arsye, i ndoqa me kërshëri të madhe imazhimet e studentëve, nën drejtimin e frymëzuar dhe multi-disiplinor të prof. Terragni-t; meqë këta lexues të tanishëm nuk vinin nga ndonjë eksperiencë totalitare si imja, edhe pse ndonjëri prej tyre kish gjetur mënyrën për t’i reflektuar dhe integruar, në projekt, eksperiencat e veta totalitare, si qytetar i një perandorie të sunduar nga Big Data dhe shkelja e organizuar e privatësisë, qoftë edhe thjesht për synime komerciale.

Që romani ndërton një shoqëri distopike, ku pushteti mbijeton dhe riprodhohet në inkubatorin e paranojës së vet, për këtë biem dakord të gjithë. Përkundrazi, mbetet e hapur për debat se çfarë është Pallati i Ëndrrave si institucion, çfarë përfaqëson, për çfarë i duhet këtij pushteti pikërisht – pyetje këto që mund të bëhen në disa nivele. Modeli i panoptikon-it të Jeremy Bentham-it, i eksploruar me hollësi në një prej projekteve, e redukton ndërtesën në një lloj burgu; ose të paktën hapësire në funksion të survejimit të nëpunësve të vet; çfarë edhe mund të ketë një farë pertinence, por nuk është thelbi i romanit vetë. Nga ana ime, gjithnjë në vitet 1980, kisha përfytyruar një paralelizëm mes ëndrrave që dërgoheshin në Tabir Saraj dhe letrave të qytetarëve, prej të cilave përzgjidhej pastaj “bash-letra” që i shërbehej udhëheqësit suprem dhe që, jo rrallë, shërbente si detonator i një fushate të re spastrimesh: kjo ka ndodhur realisht në Bashkimin Sovjetik të Stalinit, sikurse ka ndodhur në Shqipërinë e Enver Hoxhës.

Duke përsiatur në seminar rreth funksionimit të Pallatit, që nga momenti kur nënshtetasit i dërgonin atje vullnetarisht ëndrrat, me shpresë se ashtu po ndihmonin në qeverisjen e Perandorisë, dhe pastaj nëpër hallkat burokratike të Recepsionit, Seleksionit, Interpretimit, Bash-ëndrrës dhe Arkivit, të gjitha këto për të përzgjedhur, mes mijëra e mijëra dorëshkrimeve që nuk ishin veçse ëndrra të narrativizuara, ose narrativa ëndrrash, për të përzgjedhur pra ëndrrën që do t’i jepej Sulltanit së bashku me interpretimin përkatës; duke i menduar të gjitha këto, pata një lloj epifanie: dhe pikërisht, që ky Tabir Saraj i romanit nuk ishte veçse grotesku distopik i një shtëpie botuese, me të gjitha elementet e kësaj të fundit: dorëshkrimet që dorëzoheshin, përzgjedhjet, redaktimet, interpretimet, arkivimet. Vetëm se kjo shtëpi botuese botonte fare pak, dhe produktet e saj ishin të destinuara për t’u konsumuar nga Sulltani.

Brenda logjikës narrative të romanit, botimi do të ishte thjesht përzgjedhja e një ëndrre për t’u përdorur pastaj si kontekst i një vendimi politik; çfarë do të thotë se produktet e këtij institucioni nuk i shërbenin “edukimit të masave” si letërsia e botuar në totalitarizëm; por drejtpërdrejt historisë, e cila pritej ta gjente rrugën (ta çante rrugën) duke u orientuar, në mënyrë mistike, nga interpretimet e pavetëdijes kolektive.

Të flasësh për pavetëdije kolektive, të vjen në mendje Jungu; që shfaqet herë pas here në veprën e Kadaresë, gjithnjë në kontekstin e marrëdhënieve midis pavetëdijes kolektive dhe folklorit, që ruan me këtë pavetëdije të njëjtin raport që ruan krijimi artistik individual me pavetëdijen e autorit. Dhe nëse është kështu, atëherë ëndrrat e narrativizuara, që dërgohen në Tabir Saraj nga të katër anët e Perandorisë, janë edhe copëza të një mozaiku total, dhe pikërisht pavetëdijes kolektive të shtetit, i cili ruhet pastaj në arkivin e institucionit; njëlloj siç ruhen këngët popullore, fjalët e urta, gjëzat, rrëfimet popullore dhe të tjera tekste a regjistrime në arkivin e një Instituti të Folklorit.

Ky interpretim i funksioneve të Tabir Sarajit si një institucion që vjel produkte të pavetëdijes kolektive (ëndrrat) për t’i arkivuar ose, sipas rastit, për t’i “botuar”, e ri-kontekstualizon edhe atë linjë të romanit ku flitet për baladën e Qyprillinjve; sepse rapsodët e ftuar në shtëpinë e vezirit kushëri të Mark-Alemit, për të interpretuar pjesë nga eposi, edhe ata sjellin në kryeqytet, në mënyrën e tyre, copëza të një pavetëdijeje tjetër kolektive, të papajtueshme me atë perandoraken. Kontakti i baladës së urës me ëndrrën që i kish kaluar duarsh Mark-Alemit, dhe që u bë me gjasë shkas për një larje hesapesh në kokë të pushtetit, nuk mund të ishte veçse shpërthyes, madje anihilues, si kontakti i materies me anti-materien. Tek e fundit, vetë rapsodët që mbajnë në kujtesë peshën e mijëra vargjeve të eposit dhe të baladave janë edhe ata kundërfigura e Tabir Sarajit, sa kohë që të dyja palët arkivojnë dhe mirëmbajnë elaborime narrativ cilësisht të ndryshëm nga e përditshmja ose edhe nga historikja e gjeneruar nëpërmjet vendimeve me arsye.

Terragni e kish ndërtuar kursin e vet mbi rolin e vështrimit në arkitekturë – në rrjedhë të shekujve dhe nga pikëpamja funksionale; dhe m’u duk domethënëse që pat zgjedhur ta mbyllë këtë aventurë intelektuale me imazhimin e një ndërtese institucionale – pa çka se ajo vetë e përfytyruar – nga ku shteti totalitar hidhte vështrimin deri edhe në ëndrrat e nënshtetasve të vet, ose në pavetëdijen; jo aq për t’i kontrolluar këta individualisht, sa për të parë, në filxhanin e pavetëdijes kolektive, të ardhmen e vet. Nuk më duket e rastit që shumë prej ëndrrave të rrëfyera në roman janë, në të vërtetë, vizione; ose pranëvënie imazhesh dhe objektesh, pa pjesëmarrjen aktive të subjektit. Prandaj e gjeta me vend të përmendja, në seminar, se shqipja thotë shoh ëndërr, shoh një ëndërr, të kam parë në ëndërr e kështu me radhë, duke e sugjeruar me forcë reduktimin e ëndrrës në eksperiencë vizuale; dhe pastaj të shtoja që, gjithnjë në këtë optikë, vetëm verbëria virtuale, ose mbyllja ndaj botës përjashta (simbolizuar nga arki-rapsodi Homer), do t’ua mundësonte këtyre vizionet në pavetëdijen kolektive – njëlloj si verbëria e përkohshme e të gjithë të tjerëve, që flenë symbyllur.

(vijon)

© 2018, Peizazhe të fjalës™. Të gjitha të drejtat të rezervuara. Ndalohet rreptësisht çdo lloj riprodhimi në mediat.

Leave a Comment

Adresa juaj email s’do të bëhet publike. Fushat e domosdoshme janë shënuar me një *

Ky sajt përdor Akismet-in për të pakësuar numrin e mesazheve të padëshiruara. Mësoni se si përpunohen të dhënat e komentit tuaj.