GJUHA KUNDËR LETËRSISË

Kur shkruaj ndonjëherë për dëmet që ia sjell shqipes purizmi, si përthyerje e kombëtarizmit në kulturën e gjuhës, një nga kritikat që më bëhet rregullisht është se “po e teproj”, se “nuk ka asnjë të keqe”, se “problemi nuk ekziston”, dhe kështu me radhë; edhe pse unë gjithnjë mendoj se praktika e ndërhyrjes në leksik për të zëvendësuar fjalë veç e lëndon leksikun si sistem, gjuhën vetë dhe komunikimin; dhe se mirëmbajtja e shqipes publike ka nevojë për profesionalizëm, jo zelltari ideologjike.

Për ta ilustruar këtë, po parashtroj këtu në vijim disa vëzhgime që pata rastin të bëj tani së fundi, në një nga prozat shqip më të lexuara dhe, për mua, më të arrira, të shekullit të XX.

Sapo marr në dorë romanin Dimri i vetmisë së madhe[1] të Ismail Kadaresë (botim i Onufrit, i vitit 2012), më ngecën sytë te ky paragraf (f. 6):

Kur Besniku doli në rrugë, ora nuk kishte shkuar ende shtatë e gjysmë. Mbrëmja ishte e lagët. Ai pa njerëzit e parë veshur me mbipetk nëpër bulevardin e madh dhe pothuajse u çudit, sikur të bënte një zbulim të papritur. Kishte ardhur përnjëmend vjeshta.

Dhe sytë më ngecën pikërisht te kjo fjalë, mbipetk, të cilën nuk e mbaj mend ta kem hasur ndonjëherë dhe që, me siguri, nuk ka qenë në botimin origjinal të romanit.

Kam shkruar disa herë për këto ndërhyrje “higjienizuese” që u janë bërë teksteve klasike të Kadaresë, në botimet e reja – për të hequr fjalë të gjykuara si “të huaja” dhe për t’i zëvendësuar ato me gjithfarë neologjizmash dhe preciozizmash.[2]

Në parathënien e botimit të vitit 2012 të romanit, tashmë të rikthyer në titullin e kryehershëm Dimri i vetmisë së madhe, ndërhyrje të tilla janë likuiduar nga Kadareja si “retushe artistike që autorit i janë dukur të vlefshme”; por më poshtë do të orvatem të tregoj se cilësimi “artistike” për zëvendësime të tilla fjalësh do të ishte shumë zemërgjerë.[3]

Në shembullin e cituar më lart, mbipetk ka dëbuar nga teksti fjalën pardësy.[4]

Po pse më ngecin sytë te kjo mbipetk? Sepse është fjalë e pazakonshme; dhe sepse i referohet një teme – petk – që është edhe ajo e rrallë në shqipen e sotme dhe me siguri edhe në tekstet e këtij autori.

Origjinalisht, paragrafi i cituar synonte të krijonte një farë atmosfere – ardhjen e vjeshtës. Edhe po të ketë pasur fjalën pardësy, këtë e përdorte shqipja rëndom aso kohe, dhe ndoshta e përdor edhe sot po aq rëndom. Asnjë problem praktik nuk i krijojnë fjalë të tilla përdoruesit. Përkundrazi, ato i japin një arsye për të ekzistuar ideologut purist.

Në leximin e tanishëm, ose pas ndërhyrjes leksikore, ky paragraf e ndërron edhe synimin: në vend që të përgatitë skenografinë përkatëse (vjeshta, shiu, zymtësia etj.), kthehet në një vitrinë ku reklamohet neologjizmi mbipetk. Efekti zhvendos vëmendjen dhe, në analizë të fundit, e sakrifikon rrjedhshmërinë diskursive për një parim ideologjik/didaktik.[5]

Prandaj edhe mund të bëhet pyetja: kjo fjalë e pazakontë, mbipetk, a është në shërbim të tekstit, ose të veprës; apo është futur për të promovuar një utopi leksikore të autorit a të redaktorit gjuhësor të tekstit? Unë besoj se ajo nuk i shërben tekstit; dhe se, duke qenë kaq e rrallë dhe e panjohur për lexuesin, e vë tekstin (dhe tërthorazi edhe veprën) në shërbim të një një ideologjie që nuk ka lidhje me artin. Një roman, aq më tepër i kalibrit të lartë si “Dimri”, nuk mund të ripërshtatet dhe as të fillojë të përdoret si manual ilustrativ për përdorimin e fjalëve të rralla dhe neologjizmave të shqipes: si lexues i hershëm dhe i apasionuar pas veprës, unë ndihem personalisht i lënduar.[6]

Ja edhe një shembull i ngjashëm, këtë herë nga faqja 16:

“Liri,” e ndërpreu Kristaqi, “në vend që me thashetheme politike të merren këta që banojnë poshtë nesh,” ai bëri me dorë nga fundashtroja, “po merresh ti?”

Fundashtroja? Origjinali ka dyshemeja – fjalë e rrënjosur në shqipe; por që tani shkarkohet “nga detyra” për shkak të biografisë së keqe, për t’u zëvendësuar me një gjë amorfe dhe krejt kundër-intuitive, sa kohë që dyshemeja nuk është gjë që shtrohet, siç është, për shembull, shtroja.

Në qoftë se ka njeri që gjen diçka sado pak artistike te kjo fjalë, fundashtrojë, dhe tek akti i përdorimit të saj në vend të fjalës shqipe krejt të rëndomtë dysheme, është i lutur të ma shpjegojë.[7]

Për purizmin kanë thënë edhe se e varfëron gjuhën. Ja një shembull, nga faqja 12, se si mund të ndodhë varfërimi (është momenti kur Besniku vjen për vizitë në shtëpinë e Zanës):

Besniku bëri një lëvizje me kokë, që donte të thoshte “mirë”, dhe u ul në njërën nga ndenjëset.

Kjo ndenjëset ka zëvendësuar kolltuqet e origjinalit, që ka përfunduar në listën e zezë të fjalëve për t’u spastruar thjesht për shkak të biografisë së keqe, si fjalë e huazuar nga turqishtja-osmanishtja. Pa çka se ndenjëse në shqipe ka prirje të specializohet për “sediljet” e një makine a të një avioni, ose ato të një teatri a salle kinemaje; ose për t’u përdorur krahas kolltuk. Tani, një shqipe që ka edhe ndenjëse, edhe kolltuk në përdorim, me kuptime të ndryshme, është më e pasur se një shqipe që e nxjerr fjalën kolltuk përjashta, pa çka se kjo ende është pjesë e leksikut bazë të shqipes.

Nuk di kush i ka bërë këto spastrime në tekstet e Kadaresë; refuzoj të besoj që t’i ketë bërë autori vetë. Me logjikë, më shkon mendja te ndonjë redaktor i zellshëm, por tone-deaf ndaj gjuhës, ose pa vesh gjuhësor; një lloj buldozeri, që shkallmon ç’t’i dalë përpara. Nuk e pranoj dot që një shkrimtar t’i trajtojë kështu tekstet e veta, jo për t’i përmirësuar artistikisht, por për t’i higjienizuar, në emër të një parimi a kriteri që, në çdo rast, nuk është letrar por ideologjik.

Purizmi jo vetëm e varfëron, por edhe e pështjellon gjuhën. Ja një shembull si ndodh kjo (f. 8):

Kapërceu rrugën te vijat e bardha dhe hyri në barnatore. Te sporteli shërbente një farmaciste e bukur. Ajo po i shpjegonte një fshatari plak përdorimin e barnave. Fshatari dëgjonte i hutuar […] Një çast ajo ngriti sytë, si për të kërkuar një mbështetje tek ata që prisnin. Sytë e saj takuan rrëshqitazi sytë e Besnikut dhe [ajo], duke ngritur supet lehtë, buzëqeshi. Ja dhe gjarpri, tha ai me vete. Sytë i kishin shkuar pa dashur te simboli i farmacisë, mbi qelq.

Le të shohim se çfarë i ka bërë purizmi këtij pasazhi: më parë, kemi fjalën barnatore që zëvendëson farmaci; një ndërrim i pranueshëm, meqë barna, për medikamente (ilaçe) ka hyrë tashmë në ligjërimin libror, duke e shtyrë ilaçe në kufijtë e ligjërimit bisedor (gjë e mirë, pasurim). Nga ana tjetër, traktori që ka lëruar paragrafin, nuk ka prekur fjalën farmaciste, edhe pse mund ta kish zëvendësuar edhe këtë me barnatare[8]; tek e fundit, është më koherente që në një barnatore të punojë një barnatare (po aq koherente sa edhe që në një farmaci të punojë një farmaciste).

Dhe lexuesi mund të pyesë: ç’bën një farmacistebarnatore? Pse jo në farmaci? Çfarë të keqe i ka sjellë shqipes farmaci, që u dashka zëvendësuar, dhe për më tepër në mënyrë të izoluar, ose pa prekur çerdhen e fjalës? Për më tepër, fjala farmaci shfaqet në tekst vetëm dy rreshta më poshtë: “simboli i farmacisë”; meqë këtu zëvendësimi me barnatore nuk do të funksiononte – sepse farmacia tani nuk është më dyqani (tregtiza!) ku përgatiten e shiten barna, por shkenca dhe teknologjia dhe praktika e përgatitjes së barnave (në shqipen e puristëve do të ishte barnataría, njëlloj si vreshtaría dhe kopshtaría dhe këpucaría).

Normalisht, çrregullimi që sjell një huazim i ri në gjuhë është se përdoruesit nuk e kuptojnë: në qoftë se unë përdor fjalën grintë/grinta në një telekronikë sportive me kuptimin “shpirt luftarak, vendosmëri,” atëherë jam duke u folur (dhe duke u shkelur syrin) dëgjuesve që dinë italisht; sepse të tjerët nuk do të më kuptojnë. Mirëpo fjalët që vihen në shënjestër prej puristëve – dhe këtu kam parasysh pikërisht kopshtarët e prozës së ribotuar të Kadaresë – nuk e kanë këtë problem, përkundrazi. Janë fjalë që njihen dhe përdoren rëndom; ndërsa fjalët e sjella për t’i zëvendësuar nuk i kupton kush. Për shembull, fjala mbipetk, në korpusin Albanian National Corpus me rreth 20 milion tokens ndeshet vetëm në tekste të I. Kadaresë, çfarë përbën një anomali.

Në raste të caktuara, zëvendësimi shkon aq larg, sa të prekë ndërkombëtarizmat – shenjë kjo e një purizmi zelltar, të dalë jashtë kontrolli. Sjell si shembull paragrafin më poshtë, ku përshkruhet procesi i larjes së filmit në një laborator fotografik:

Laboranti e nxori njërën letër. Xani afroi kokën. Ishte një grup partizanësh, por pamja ishte kaq e zbehtë, saqë fytyrat e tyre ngjanin krejt pa jetë. Xani shkrofëtiu. Bëje mirë, thirri. Zhdrivillimi nuk ka mbaruar, zotni, tha tjetri, dhe e zhyti letrën përsëri (f. 34).

Kjo fjalë, zhdrivilloj, që në fjalorët del me kuptimin “shpalos, shtjelloj”, zëvendëson fjalën proces të origjinalit; një ndërkombëtarizëm, që nuk i sjell asnjë problem shqipes. Çfarë përparësish do të sillte zhdrivillim ndaj procesit? Ndoshta duke u specializuar si term i përpunimit të fotografive? Nga teksti kjo nuk del e qartë; dhe, në çdo rast, dyshoj shumë se lexuesit do ta kuptojnë se për çfarë bëhet fjalë.

Një kontroll i shpejtë dhe aspak shterues i tekstit lë të kuptohet se ndërhyrja në leksikun e tekstit origjinal ka qenë e zellshme, por jo sistematike. Kështu, në f. 23 lexojmë për një “mesore të redaksisë”, e cila nuk është veçse korridori (e kam të pamundur ta kuptoj atë mendje që shqetësohet nga fjala korridor); ndërkohë, në f. 260, ftohemi në hollin e teatrit, një anglicizëm shumë më pak i rrënjosur në leksik se korridori. Shembuj të tillë të inkonsistencës, dhe do të ketë me siguri të tjerë, lënë të kuptohet sikur ndërhyrja në tekstet është bërë më shumë në mënyrë demonstrative, ose në fasadë; çfarë e pështjellon lexuesin edhe më, përveçse cenon integritetin diskursiv dhe leksikor të veprës.

Sërish do t’i kthehem pyetjes që bëra më lart: kush i ka bërë këto ndryshime në leksik? Nuk dyshoj se Kadareja i ka miratuar në parim; por cilësia materiale e ndërhyrjeve, dora e rëndë dhe vrazhdësia, mungesa e ndjesisë së tekstit dhe harmonisë, natyra prej arnash dhe shurdhëria ndaj asaj që do ta quaja tingëllim të fjalës në kontekst, të gjitha këto më bëjnë të dyshoj se “fajtori” për këtë prishje të teksteve shqip do të jetë ndonjë redaktor çfarëdo, pa vesh letrar, pa vesh gjuhësor, që i është vërsulur tekstit me egërsi mekanike.[9]

© 2018, Peizazhe të fjalës™. Ndalohet riprodhimi pa lejen e një administratori të revistës.

 


[1] Veçanërisht i dashur për mua në adoleshencë, ky roman në versionin e parë u botua në periudhën kulturorisht të errët që pasoi Plenumin IV të KQPPSH të vitit 1973 dhe flakërimin e luftës “kundër shfaqjeve të huaja” në kulturë dhe në art. Pati aq sukses në atë kohë, sa u zhduk sakaq prej librarive dhe në shtëpitë tona prisnim radhën për ta lexuar. Për mua që sapo kisha nisur shkollën e mesme, Tirana e romanit ishte qytet i dëshiruar.

[2] Në studimin sistematik që u kam bërë zëvendësimeve të tilla dhe ndërhyrjeve të ngjashme te Kështjella, besoj se kam provuar që pas tyre qëndron jo vetëm dëshira për të pastruar leksikun, por edhe vullneti për të rishikuar vizionet historike. Për këto të fundit, autori mund të mbrohet me shpjegimin se, kur e botoi romanin për herë të parë, kish qenë i detyruar që të bënte disa kompromise me politikat letrare dhe kulturore të regjimit; dhe se vetëm tani ka mundur që t’ia japë romanit formën e dëshiruar. Por ky shpjegim nuk vlen për arnat leksikore: politikat gjuhësore të regjimit totalitar kanë qenë njëlloj puriste.

[3] Krahasimin filologjik të motërzimeve të këtij romani në rrjedhë të viteve e ka ndërmarrë në mënyrë sistematike Brunilda Dashi, nga Universiteti La Sapienza, në Romë. Ky krahasim është shtrirë edhe në fushën e leksikut, edhe pse përshtypja ime është se kjo studiuese ose mjaftohet që t’i katalogojë dallimet që gjen, ose i përshëndet ndërhyrjet e autorit si pozitive; por po e rezervoj gjykimin, sepse nuk i kam gjetur dot të gjitha punimet e saj me këtë temë.

[4] Këtu dhe më poshtë po i referohem botimit me titullin “Dimri i madh”, të vitit 1977, nga shtëpia botuese “Naim Frashëri”, Tiranë.

[5] Kadareja e ka futur këtë fjalë, mbipetk, edhe te “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”:

në stadiumin ku po bëjmë tani gërmime, vjen vazhdimisht një vajzë e bukur dhe pret të fejuarin, kur ai ka stërvitje. Kur bie shi, vesh një mbipetk blu dhe rri aty në një kënd, nën shtyllat e tribunës, duke ndjekur me sy lojtarët që stërviten. Stadiumi i zbrazët është i trishtuar. Shkallët prej çimentoje janë të lagura. Gropat nxijnë anëve. E vetmja gjë e bukur është ajo, me atë mbipetk të tejdukshëm blu….

Dhe pastaj te “Kronikë në gur”:

Nëna, dyllë e verdhë, me duart që i dridheshin ndezi fenerin, ndërsa babai hodhi në kokë një mbipetk të zi, ia mori fenerin dhe shkoi të hapte portën.

Por mbipetku i “Kronikës” është tjetër nga ai i “Gjeneralit”. Origjinali ka: “babai hodhi në kokë mushamanë e zezë”.

[6] Kadareja, dhe veçanërisht ndjekësit e tij, mbajtësit e valixheve, hapësit e dyerve të makinës dhe mbrojtësit e tij publikë, tregojnë kujdes të madh për mirëmbajtjen e figurës së tij publike në Shqipëri, ndaj çdo sulmi që i bëhet dhe çdo njolle që ia vënë detraktorët. Unë besoj se kultura shqiptare do të përfitonte më shumë sikur një pjesë e këtij zelli dihatës të tregohej për mirëmbajtjen e trashëgimisë së veprës letrare me autor Kadarenë. Kultura e sotme shqip nuk funksionon dot mirë pa praninë aktive dhe të integruar të kësaj vepre – dhe kur them kështu, nuk kam parasysh përmendjen e saj në lista, as ekspozimin e saj në MURE librarish, as përfshirjen e saj në kurrikulumet shkollore të detyruara (një farë mallkimi), as zhurmën e përvitshme për Nobelin; por leximin dhe rileximin e saj nga brezi që nuk e ka njohur periudhën totalitare. Ndryshe nga shumë zhurmëtarë të sotëm publikë, mua më intereson përvetësimi letrar i veprës, jo përdorimi (dhe abuzimi) politik dhe ideologjik i suksesit të kësaj vepre.

[7] Mehmet Elezi e ka përfshirë fjalën në “Fjalorin e gjuhës shqipe” (me rreth 41,000 fjalë që “nuk gjinden në FGJSSH”) në trajtën fundshtrojë, duke e shoqëruar me një ilustrim nga romani Hija i Kadaresë dhe duke shtuar se “e zëvendëson plotësisht fjalën dysheme”.

[8] Por mbase edhe jo. Ja si e përshkruan barnatarin Martin Camaj:

Luka, nji plak trupshkurtë e i thatë ka te barijtë ndër Alpe famë njeriu magjík dhe nji emën krenár që nuk e ka askúsh: barnatari. Verë e vjeshtë gjindet në mal, me një torbë lëkure krahaqafë, e vjetër e që dikúr ishte rrëshíq, ku tash shtue mbrendë lule e barna të thata, rranjë e gjetje. Edhe duert e tij janë si rranjë e teshat si gjethe e u vjen era bimësí si me pasë nji pyll në krah.
Barnat shërúese Luka i njeh me emën. Ai thotë: çdo njerí apo mal ka nji emën si unë, për shembull barnatár! Ky, si njerí magjík, mbahet si bestytës e thotë: vetëm barnat që kanë nji emën shërojnë, sidomós ethet! Andáj disá sosh kanë edhé emna sëmundjesh: bar lie, bar fruthi, bar lëngimi. Mekët thonë: barnatari âsht njerí fantastík!
Mund të jetë ashtú, por Luka në të vërtetë si shitës barnash malore âsht edhé nji reklamist!

[Grammatica Albanese, Edizioni Brenner 1995, f. 52-53]. Teksti ka natyrë didaktike, meqë sillet si copëz leximi në një gramatikë, por dëshmon se barnatari do të mund të përshtatej më mirë si fjalë shqipe për it. erborista, angl. herbalist, sesa të zëvendësonte me pahir fjalën farmacist.

[9] Për shkrime të ngjashme me këtë më lart, më kanë sulmuar personalisht dhe egërsisht në publik. Gjithnjë e kam bindur veten se ka qenë fjala për gjeste personash mendjevarfër, që duan t’i bien në sy për mirë dikujt që adhurojnë si idhull (Kadaresë), jo për veprime të urdhëruara dhe të bashkërenduara nga Kadareja vetë. Nuk mund të pretendoj që ky autor të ushtrojë kontroll mbi të gjithë ata që i mblidhen rrotull dhe që, njëlloj si langonjtë në një gosti mesjetare, nguten të përfitojnë nga çdo kockë që bie poshtë tavolinës. Mua më duket krejt normale që vepra e Kadaresë të lexohet në mënyrë kritike, pikërisht për shkak të peshës që ka në kulturën e sotme: tek e fundit, edhe kritika – qoftë edhe ajo me natyrë të specializuar si imja – është pjesë e efektit dhe jehonës kulturore të një vepre. Përkundrazi, lavdërimi i pakushtëzuar i veprës dhe sakralizimi i saj do të ishin mënyra më e mirë për ta mumifikuar Kadarenë si autor dhe për ta shndërruar në thjesht armë të gjithfarë luftrave të neveritshme për pushtet dhe supremaci.

Lini një Përgjigje

Adresa juaj email s’do të bëhet publike. Fushat e domosdoshme janë shënuar me një *

Ky sajt përdor Akismet-in për të pakësuar numrin e mesazheve të padëshiruara. Mësoni se si përpunohen të dhënat e komentit tuaj.