LAPSLLËK

Ka qarkulluar një barceletë, në kohën e Luftës së Ftohtë: amerikanët investuan nuk di sa qindra mijëra dollarë në një projekt, duke “zhvilluar” një stilolaps që të mund të shkruante në kushtet e mungesës së peshës – për ta përdorur astronautët. Sovjetikët, nga ana e tyre, i këshilluan kozmonautët e tyre që të shkruanin me laps.

Si çdo barceletë, edhe kjo mund të interpretohet në shumë mënyra: mua tani më pëlqen ta shfrytëzoj për të ilustruar si teknologjia e vjetër dhe e sprovuar, të cilën gati e harrojmë që është edhe ajo teknologji, ndonjëherë i ka të gjitha ato karakteristika që ëndërrojmë t’i ketë një teknologji futuriste. Dhe këtu më duhet të kthehem sërish te lapsi.

Të shumtë kanë qenë shkrimtarët që kanë preferuar lapsin, si instrument për të shkruar. Edhe Hemingway i pat dhënë këtë këshillë shkrimtarit të ri: “Përdor lapsin!” – duke e argumentuar kështu: “Sepse të jep një mundësi më shumë për ta përmirësuar ç’ke shkruar; pastaj, kur ta shtypësh në makinë, do të kesh prapë mundësi që ta sistemosh sërish.”

Pse lapsin? Kur kam qenë student, dhe i kaloja netët duke shkarravitur ndonjë varg në krevat, lapsi më lejonte të shkruaja edhe në pozicion horizontal – ose atje ku stilolapsi dhe stilografi nuk do të më bënin në punë. Si kozmonautët rusë.

Ndryshe nga pena, stilolapsi dhe stilografi, lapsi të ofron edhe një iluzion të domosdoshëm: dhe pikërisht, që çfarë po shkruan është ende provizore, e brishtë, larvë; nuk është e thënë mbetet, por mund të bëhet që të mbetet.

Dhe pastaj: tekstin e shkruar me laps mund ta fshish. Jo ta prishësh duke i rënë përsipër me bojë, as ta hedhësh tutje gjithë fletën e letrës – por thjesht t’i biesh përsipër me një vegël tjetër, aq themelore: gomën, mbase edhe për ta përmirësuar, pa e shfytyruar.

Sepse goma vjen me premtimin e zhbërjes dhe zhbërja është më tepër se korrigjim; korrigjimi e lë gabimin aty, e mbulon, e rrëzon përdhe, e shkatërron – por zhbërja me gomë shkon më tej. Gabimi që ishte, nuk është më.

Goma bart jo veç shpresën për përmirësim, por edhe sigurinë e pastrimit, të higjienës tekstuale, të dhjetimit të tekstit: mundësinë për ndërtuesin që t’i zëvendësojë gurët edhe pasi e ka ngritur murin.

Më ka qëlluar që të më mbarojë goma para se të më shkurtohet krejt lapsi nga ana tjetër: tani këtë e gjykoj si shenjë të mirë, meqë paskam fshirë shumë. Për dikë që shkruan, pasiguria është virtyt. Këtë e them jo se ka mbetur ndonjë gjë e denjë për t’u skalitur në gur, nga lapsifikimet e mia të dikurshme; por sepse tani ia kuptoj mundimin – dhe sakrificën – gomës. Sepse në teknologji të gjitha meritat i shkojnë majës prej grafiti, pa çka se punën mirëfilli artistike, heqjen e mermerit të tepërt nga teksti, për të nxjerrë nga ligjërimi tekstin, e bën goma.

Lapsi kërkon edhe një teknologji dhe mjeshtëri aksesore: atë të mprehjes. Mprehësja, që sot ende ua sheh ndonjëherë fëmijëve ta rrotullojnë nëpër duar, si të ishte relike e qytetërimit shumer, ka qenë dikur gjë e lakmuar. I qëruar prej saj, lapsi fillonte të nxirrte një fletë druri të hollë si krah fluture, të cilën me pak mjeshtri mund ta vazhdoje në spiral, pa çka se rezultati ishte gjithnjë mediokër.

Mbaj mend kur, ende i mitur, e admiroja xhaxhanë tim për shkathtësinë me të cilën e “therte” lapsin me thikë kuzhine të zakonshme: duke ia skalitur pjesën konike të ngushtë dhe tejet të gjatë, dhe majën të holluar sërish në përsosmëri (lapsat më të hershëm, çekët e verdhë veze Koh-i-Noor, nxirrnin cifla që kundërmonin aromë pishe; ishin edhe më të shijshëm, për t’u përtypur). Në duart e xhaxhait, asnjë mprehje nuk i ngjante tjetrës, të gjitha vinin njëfarësoj në botë si vepra arti sado modeste; të tilla që të bënin të stepeshe, para se t’ua prishje gjeometrinë. Një laps i mprehur bukur – gjithsesi – kërkonte edhe kujdes në përdorim: përndryshe i thyhej maja, sidomos nën pasionin e një dore dhe mendjeje të paduruar; dhe pastaj bashkë me majën, ikte edhe frymëzimi.

Lapsi i mprehur mirë të thoshte: të paktën nuk do të ankohesh për mua, kur të mos qosësh gjë prapë. Të thoshte: të paktën për armën nuk do të ankohesh dot.

Pasi shkruaja e rishkruaja me laps, duke e vënë edhe gomën rëndshëm në punë, ulesha t’i hidhja (krye)veprat e mia, kaligrafikisht, në të pastër. Edhe gjatë këtij procesi bëheshin redaktime, por vetëm në mendje. Teksti në të pastër nuk toleronte pamjet e ndryshimit. Madje edhe kur, në një etapë të tretë, dërgohej te një kopisteri, për t’u daktilografuar.

Regjimin totalitar e kanë quajtur logokraci: meqë në pushtet ka qenë logos-i. Sipas së njëjtës linjë arsyetimi, mund ta quanim edhe tipografokraci. Kudo në institucionet trokëllinin makinat e shkrimit, që shndërronin në tekste të shtypura dorëshkrimet, duke u dhënë njëkohësisht aurën e zyrtarizimit; para se të dërgoheshin në tipografitë për shumëfishim – ose atje ku shndërrohej ushtariushtri.

Njëlloj siç ka qenë ikonike në Perëndim sekretarja, gjithnjë e portretizuar në filma dhe romane e kërrusur mbi makinën e shkrimit, duke daktilografuar; ose shpesh edhe duke marrë diktim nga bosi, drejtori, jo rrallë edhe autori (që okazionalisht mund të martohej pastaj me të dhe ta përdorte si amvisë të produksionit të vet letrar); ashtu ka qenë ikonike, për një regjim totalitar, daktilografistja, një figurë tashmë praktikisht e harruar; por që luante rol kritik në transformimin e dorëshkrimit në tekst.

Daktilografistja e mirë ishte e shpejtë dhe e saktë; njihte drejtshkrimin në majë të gishtave; gjente në tekst gabime teknike dhe i korrigjonte sakaq. Një daktilografiste e tillë mund të ishte krenaria e institucionit: autorët me pushtet i sillnin dorëshkrimet me porosinë që të daktilografoheshin prej saj.

I daktilografuar, teksti i kthehej autorit dhe të tretëve, për korrigjime të mëtejshme. Tani nuk mund të përdorej më goma – çdo redaktim ishte edhe konfesion, pranim i fajit; në këtë fazë gjendeshin ndonjëherë edhe gabimet politike dhe shënoheshin, me shkrim të shpejtë dore, në anë të faqes. Viheshin pikëpyetje dhe pikëçuditje, hiqeshin vija përmes paragrafëve, për t’i dënuar me vdekje.

Pas kësaj, teksti do të dërgohej në shtypshkronjë.

Përtej fazës fillestare, të lapsit, çdo fazë tjetër e jetës së një teksti do të mbetej, potencialisht, e dokumentuar në arkivat. Makina e shkrimit e godiste faqen e letrës si me plumb (në shekullin XIX e patën krahasuar si shpikje me mitralozin), për të lënë shenja të pashlyeshme. Korrigjimet e minutës së fundit shpesh shtoheshin me dorë – këtë herë me stilograf a me stilolaps, në hapësirat e mbetura bosh në faqe. Versionet kësisoj të ndryshuara ruheshin – sot e kësaj dite ka filologë që mbrojnë disertacione, duke krahasuar tekstet para dhe pas korrigjimeve.

Kjo, sa nuk ishte ofruar teknologjia e të shkruarit në ekran, nëpërmjet pezullimit të dritës. Tastiera e kompjuterit mund të mos ndryshojë shumë nga ajo e makinës së shkrimit sikurse gishta që shtypin tastet janë të njëjtë me ata që mbanin penën (dhe, mutatis mutandis, ata që shtypin tastet e pianos) – por mediumi ku gërvishten shkronjat po: për herë të parë, materialitetin e zëvendëson drita; sikurse e zëvendëson elektromagnetizmi arkivin.

Më kujtohet që, kur nisa të përdor rregullisht kompjuterin, nuk më dukej puna e kryer, pa e përmbyllur nëpërmjet printimit. Aso kohe, herët në vitet 1990, kisha një printer dot matrix që i ngjante njëfarësoj makinës së shkrimit eletrike. Nxirrte nga goja faqe të shtypura, të cilat më ndihmonin, në mënyrën e tyre, për ta mbajtur sekretin e të shkruarit në dritë si diçka mes meje dhe kompjuterit.

Me kalimin e viteve, u mësova që të shkruaj drejtpërdrejt në kompjuter; dhe fillova të mendoj që, përveç lapsit ose stylus-it si mjet shkrimi të lashtë sa qytetërimi, kjo teknologji e re ishte edhe rikthimi triumfal i gomës.

Në të vërtetë, asgjë nuk mund të bëhet më lehtë, kur punon në kompjuter, se të fshish: që nga të fshirët e pjesëve të një teksti (erase), deri te heqja e plotë e një skedari (delete); për të mos folur për çrrënjosjen dhe mizori të tjera që konsumohen në diskun e ngurtë.

Madje kur shkruaja dikur me laps, tekstin e fshirë me gomë një sy i stërvitur ende mund ta deshifronte, ose ta zhvarroste nga harresa; por – përveçse kur të kanë instaluar një program përgjues – editimet që i bën dritës në ekran e fshijnë të shkuarën praktikisht pa lënë gjurmë.

Çfarë abominacioni: mund të kesh një vepër njëmijë faqëshe, që të është dashur vjet për ta shkruar; dhe pastaj, në një moment marrëzie, e hap skedarin në ekran, e përzgjedh krejt tekstin me një CTRL + A, pastaj shtyp tastin DELETE, për ta hequr nga ekzistenca. Edhe zjarrit, ku i kanë djegur dorëshkrimet dhe librat dhe ku i djegin akoma, do t’i duhej më shumë kohë për t’i transformuar fjalët e tua në hi.

Qytetërimet – na thonë – ngrihen mbi praktikën e të shkruarit; sepse teksti i shkruar, pavarësisht nëse në gur, në baltë të pjekur, në pergamenë a në papirus, e kundërshton të folurit, duke e fiksuar në materialitet. Faza ku kemi hyrë tani, ajo e të shkruarit në dritë, së bashku me opsionin nuklear të super-gomës fshirëse, kurrsesi nuk mund të mendohet si vijim i natyrshëm i së vjetrës.

 

© 2019, Peizazhe të fjalës™. Të gjitha të drejtat të rezervuara.

Leave a Comment

Adresa juaj email s’do të bëhet publike. Fushat e domosdoshme janë shënuar me një *

Ky sajt përdor Akismet-in për të pakësuar numrin e mesazheve të padëshiruara. Mësoni se si përpunohen të dhënat e komentit tuaj.