LETËR PËR ÇESK ZADENË

I dashur profesor  Çesku,

Nuk ke qenë profesori im, por kam dëgjuar shumë të flitet për ty nga studentët e tu, im atë ndër të parët, sa më vjen e natyrshme të të drejtohem kështu. U bënë 20 vjet që je larguar dhe meqë nesër do të festonim ditëlindjen tënde të 90-të, vendosa të të shkruaj këtë letër.

Të konsiderojnë si “babain” e muzikës shqiptare. Në fakt nuk do doja të të identifikoja kështu. Ndoshta ngaqë nuk e mendoj muzikën shqiptare si “pjellë” të një babai, që më çon te arketipi, apo autoriteti absolut, por si krijesë të muzave. Qofshin nëntë, si antikitet, apo më shumë kjo ka pak rëndësi. E rëndësishme është që të jenë burim i dijes mbi tingullin dhe me aq sa e njoh krijimtarinë tënde, mund të them se ti e kishe këtë dije.

Qysh herët principet e tua krijuese synonin të përvijonin imazhin kombëtar nëpërmjet muzikës, një prirje kjo që i pati rrënjët te romantizmi muzikor europian, por që u shtri gjerësisht edhe në muzikën e shek. XX. Kjo të lidhi fort me folklorin. E lidhe idenë e kombëtares në muzikë me karakteristikat tingullore që mbartnin praktikat tradicionale; me mënyrën si ato organizoheshin në struktura të caktuara shprehëse; si merrnin kuptim.

I mbete gjithmonë besnik këtyre principeve, duke i mbrojtur edhe në nivel publicistik. Kam parasysh debatin mbi muzikën instrumentale-simfonike, në fillim të viteve ’70, në faqet e gazetës “Drita”. Ishte një diskutim jo i zakonshëm për kohën, i cili përfshiu kompozitorë dhe studiues në zë. Mbështesje rëndësinë e melodisë  dhe fillimisht  e interpretova këmbënguljen tënde si tepër konservatore. Duke dëgjuar ama vepra të tilla si Sonata për violinë e piano, Suitat korale-orkestrale, sidomos no. 7, Baladat për violonçel e piano, 3 skicat për orkestër,  disa të njëkohshme me debatin dhe disa të mëvonshme, kuptova që ky insistim yti kishte të bënte me një proces që për ty ishte i domosdoshëm, për t’i njohur thellë këto karakteristika tingullore. Pa këtë njohje nuk mund të kishte risi dhe nuk mund të kalohej në një etapë tjetër. Ishe i vetëdijshëm që një “traditë” e caktuar krijuese nuk mund të përbënte risi nëse ishte thjesht e bartur, apo, më keq akoma, plagjiaturë. Përkundër, duhet të ishte diçka e përbrendësuar në mënyrë inteligjente dhe një nga mënyrat për ta bërë një gjë të tillë sipas teje ishte duke dëgjuar “në mënyrë të re atë çfarë është e njohur tradicionalisht.”

Para pak ditësh, po dëgjoja një koncert me veprat e tua. Ishin ato më populloret dhe më të hershmet në fakt: suita nga muzika e filmit Skënderbeu dhe simfonia no. 1. Tek dëgjoja sidomos këtë të fundit, m’u kujtua sërish shprehja jote: “dëgjimi në mënyrë të re i asaj që është më e njohur”. Simfonia no. 1, përtej entuziazmit për t’u listuar në radhën e të parave është vepër në një stil romantik, të afërt me krijimtarinë e kompozitorëve nacionalë rusë të fund shekullit XIX. Mirëpo ajo shërbeu për të fabrikuar variante mbi mënyrën si “duhej” dhe mund të tingëllonte epikja dhe lirikja në muzikën shqiptare; si duhet të ishte simfonizmi, e kështu me radhë. Ndoshta pa dashjen tënde, këto variante u kthyen në shabllone brenda ligjërimit muzikore, kryesisht për të përligjur modelet e asaj që duhet të ishte muzika realist-socialiste. Ti ndërkohë, i mbylle “hesapet” me simfoninë si një detyrë shkollare dhe u përpoqe që të krijoje individualitetin tënd, duke kërkuar njëkohësisht pavarësinë ndaj traditës  ruse-sovjetike.

Periudha jote më prodhimtare përkoi me një situatë komplekse për zhvillimin e muzikës, ndaj së cilës ende nuk ka filluar ndonjë qasje rivlerësuese. I mbështetur dhe i privilegjuar në profesionin e vet nga shteti, artisti ishte i lidhur me një kordon umbilikal me infrastrukturën dhe kërkesat e tij. Baleti Delina, si tregon Spiro Kalemi, e vuajti një gjë të tillë. Modifikimi artificial i një libreti intim, tjetërsoi muzikën në mënyrë të pashmangshme. Edhe pse suitat që dolën nga muzika e këtij baleti patën sukses, unë do ngelem gjithmonë kureshtare për të ditur si do të vinte varianti origjinal bazuar mbi Legjendën e gurit të vashës dhe nëse do ndikonte muzikën e baleteve që do vinin më pas. Kam parasysh pastaj koncertin për piano dhe orkestër të kompozuar në vitin 1968, një vepër politically correct, që kur e dëgjon të sjell ndërmend koncertin no. 1 të Çajkovskit me një romantizëm të ngjyer me nuance impresionizmi. Disa vite më vonë, ti vjen me një vepër që distancohet ndjeshëm nga paraardhësja: sonata për violinë e piano. Është një vepër e guximshme, sfiduese do thoja për shabllonet e muzikës socialiste dhe treguese që tingulli është në gjendje të kapërcejë format e manipulimit semantik që mund t’i ngjiteshin së jashtmi. Vinte në periudhën më të errët për artet në Shqipëri dhe ishte një nga veprat e tua më të arrira.

Po sot, mbase do pyesje ti, çfarë periudhe është për muzikën shqiptare? Sot, do të përgjigjesha unë, shkruhet shumë më pak muzikë sesa dikur, ose më saktë, veprat e kompozitorëve shqiptarë që vihen në skenë, janë shumë të pakta. Ndoshta më mire kështu, po të kemi parasysh që dikur shumë  gjëra bëheshin për hir të emulacionit artistik dhe autoritetit shtetëror. Tani emulacioni i ka lënë vendin projekteve kulturore të botës kapitaliste dhe në një situatë të hapur lirie, ajo që mungon është pikërisht sistemi, infrastruktura. Ndjej që shumë gjëra tanimë kanë filluar të bëhen për inerci. Inercia, fjala vjen, e daljes në koncert thjesht për të dalë, si të dalë; inercia e lojës uniforme që nuk të përcjell kurrfarë emocioni; e një jete muzikore që gjallon vetëm në Tiranë; e publikut pasiv që ka qejf të bisedojë kafeneve dhe e kritikës inekzistente. Dhe në inerci e sipër më duket se ka humbur ideja e kërkimit ndaj tingullit, ndaj interpretimit si një sprovë e vazhdueshme, si dhe disiplinës e motivimit artistik për ta kuptuar atë “traditë” për të cilën ti dhe shumë kolegë të tu punuat fort; duke e riinterpretuar dhe e rivlerësuar në mënyrë të thelluar.

Gëzuar ditën e lindjes profesor Çesku dhe faleminderit për muzikën!

Tiranë, 6 qershor 2017

Lini një Përgjigje

Adresa juaj email s’do të bëhet publike. Fushat e domosdoshme janë shënuar me një *