LIBRARIA ME NJË LIBËR

Filozofi vjenez Ludwig Wittgenstein ishte 25 vjeç kur Austria i shpalli luftë Serbisë, më 28 korrik 1914; i sapokthyer në atdhe nga një qëndrim i gjatë në Norvegji, vendosi të regjistrohej në ushtri vetëm pak ditë më pas, edhe pse jo thjesht për arsye patriotike – sipas të motrës, e bëri ngaqë po ndiente një dëshirë të fortë për të ndërmarrë diçka të vështirë, dhe gjithsesi të ndryshme nga puna mirëfilli intelektuale; dhe me bindjen se, duke u ndier në kontakt me vdekjen, do të bëhej njeri më i mirë.[1]

Tashmë i dërguar në vijën e frontit, Wittgenstein-i u përfshi në fushatën e Galicisë, si pilot i një motobarke patrullimi në lumin Goplana; duke pasur kohë të bollshme për të përjetuar jo aq rafinimin e virtyteve në fushën e betejës, sa vetminë dhe makthin e braktisjes, aq sa më se një herë e çoi nëpër mend vetëvrasjen. Çfarë ia dhuroi, befasisht, atë transformim shpirtëror që kish kërkuar, do të rezultonte një vizitë e rastit në një librari të vogël në qytetin Tarnów, e cila ekspozonte në raftet një libër të vetëm: Tolstoi për Ungjijtë. Kjo edhe ia thjeshtoi punën, duke ia kursyer torturën e të zgjedhurit.

Wittgenstein-i iu vu leximit dhe pastaj iu kthye e iu rikthye librit sërish, pa e hequr nga dora, aq sa të fitonte nofkën “njeriu me ungjill.” Ideali tolstojan i të jetuarit thjesht bashkëtingëlloi mirë me gjendjen e tij shpirtërore dhe e ndihmoi që ta përballonte më lehtë eksperiencën e luftës.

Me origjinë nga një familje e pasur hebrejsh të Vjenës, Wittgenstein-i ishte pagëzuar si katolik në moshë të njomë, por më pas ishte bërë ateist, duke ruajtur nga feja e tij veç një farë respekti intelektual për rrëfimin. Megjithatë, kur miku dhe mentori i tij Bertrand Russell do ta takonte pas luftës, do ta gjente të shndërruar “tërësisht në mistik” dhe “duke përsiatur mundësinë që të bëhej murg”, me gjasë edhe falë efektit të librit të Tolstoit.

E megjithatë, rrethanat që i takuan këto dy mendje ishin nga më të jashtëzakonshmet: Wittgenstein-i i veshur ushtar, vizita e tij në qytetin polak të Tarnów-it, një librari e vogël atje, me një libër të vetëm: ungjijtë e rrëfyer nga Tolstoi. Të thuash se libri po priste, në mes të rrëmujës dhe shkatërrimeve të luftës, që t’i binte filozofit vjenez në dorë. Ndonjëri do të thotë “rastësi”; ndonjë tjetër “pre-destinim”; ndonjë i tretë “serendipitet”. Edhe unë vihem ta përfytyroj atë farë librarie, edhe pse nuk e marr dot me mend se ku i kishin përfunduar librat e tjerë; por them se, po të më kish ndodhur kjo mua, dhe të isha gjendur në librari ballë për ballë me të vetmin libër në raft, do të kisha menduar se libri po më priste mua.

Pa folur për rrethanat: nuk di të them nëse Wittgenstein-i që vetëm dy vjet më parë, në 1912, i kish shkruar Russell-it se Mozarti dhe Beethoveni ishin “bijtë e vërtetë të Perëndisë”[2]; intelektuali vjenez që kish studiuar më parë Schopenhauer-in dhe pastaj Frege-n e më në fund Russell-in dhe aristokrati që, pas vdekjes së të jatit në 1913, do të bëhej një nga njerëzit më të pasur në Europë, do të ish tërhequr pas libërthit të Tolstoit po ta kish parë gjëkundi në Londër ose në Vjenë, mes mijëra librash të tjerë. Një filozof i sofistikuar si ai zor se do të lektisej, me vështrim të parë, pas një përmbledhjeje që u kish bërë Ungjijve shkrimtari rus. Mbase vetëm lufta, dhe prania e vdekjes si barazues i madh, ia ndërmjetësoi dhe ia lehtësoi Wittgenstein-it kontaktin me Tolstoin, duke i ngjallur kërshëri për idetë e thjeshta, por të fuqishme, të Ungjijve, nën leximin dhe interpretimin e shkrimtarit rus. Në këtë kuptim, takimi në Tarnów ish takim mes dy filozofësh të mëdhenj, përndryshe në dy anë të kundërta të humnerës; pa çka se të dy “armiq” të Krishterimit konvencional (njëri praktikisht ateist, tjetri i shkishëruar).

Libri që iu zbulua kështu Wittgenstein-it nuk ishte më mall për shitje, por shenjë; jo aq mesazh nga lart, sa përgjigje e dilemës: “sikur të të çonin në një ishull të shkretë dhe të mund të zgjidhje vetëm një libër për të marrë me vete…”; aq më tepër që filozofi ishte tashmë i rrethuar nga shkretia e luftës dhe kushtin e “vetëm një libër” ia kish plotësuar, paraprakisht, libraria. Nuk e përfytyroj dot autorin e Tractatus-it duke u humbur në leximin tolstojan të Ungjijve kur studionte logjikë në Londër dhe torturohej në dilema personale, seksuale dhe morale, në kontekstin hiper-intelektual të Universitetit të Cambridge-it (edhe pse, kur u tërhoq në Norvegji në 1913, ai mësoi danisht dhe filloi të lexojë Søren Kierkegaard-in). Gjithsesi, po të njihesh me peripecitë e tij gjatë atyre viteve, vështirë të mendosh se i kish hyrë një rruge që do ta sillte doemos te Krishterimi i Tolstoit.

Dua të them: nuk e dimë se çfarë na pret, madje as te kafeja e lagjes ku hyjmë në mëngjes për të pirë espresso-n e ditës; e vetmja gjë që mund të bëjmë, është ta mbajmë mendjen të hapur. Shpesh këtë nuk na lejon ajo korracë mbrojtëse e thurur me zakone dhe automatizma, ai version i thjeshtuar i ego-s, që shkrimtari okultist anglez Colin Wilson ka quajtur roboti, duke e përkufizuar si “një mekanizëm që na kursen energji dhe që ka për mision t’i shndërrojë gjërat e reja në tipike” dhe që, në analizë të fundit, priret ta jetojë jetën në emrin tonë.[3] Libri i Tolstoit nuk ishte nga ata tituj që do t’i interesonin Wittgenstein-it kur në kontroll të plotë të vetes – por lufta, vetmia, ankthi, idiotësia e kameradëve, distanca nga Vjena, largësia nga Londra, përfytyrimet për vetëvrasjen, të gjitha këto ia kishin dobësuar rezistencën, duke e bërë që t’ia ekspozonte “barkun” botës. Dhe, pa çka se libri që po e priste ishte një libër për Ungjijtë, mua ky rrëfim më lexohet si i nxjerrë nga Përrallat e Njëmijë e Një Netëve.

 

© 2018, Peizazhe të fjalës.™ Të gjitha të drejtat të rezervuara.


[1] Këtë ndodhi nga jeta e Wittgenstein-it po e ritregoj siç e kam lexuar te Portraits of Wittgenstein: Abridged Edition, F.A. Flowers III, Ian Ground Bloomsbury Publishing, Jul 26, 2018, f. 93-95.

[2] Muzika zinte vend kryesor në përjetimet kulturore të familjes së tij. Vëllai i madh, Paul Wittgenstein, ishte një pianist i njohur në qarqet muzikore të Vjenës së paraluftës; por pastaj, kur ushtar në frontin rus, u plagos rëndë dhe e humbi krahun e djathtë. Pas luftës, vazhdoi të luajë në koncerte me një dorë: Britten-i, Hindemith-i, Prokofiev-i, Richard Strauss-i dhe Ravel-i shkruan, me porosi, pjesë posaçërisht për të.

[3] Një ide për këtë koncept mund ta gjeni këtu: https://www.metapsychosis.com/colin-wilson-and-the-robot/

Leave a Comment

Adresa juaj email s’do të bëhet publike. Fushat e domosdoshme janë shënuar me një *

Ky sajt përdor Akismet-in për të pakësuar numrin e mesazheve të padëshiruara. Mësoni se si përpunohen të dhënat e komentit tuaj.