MENDJE-KRISURIT (III)

Në Rusi dhe më pas në Bashkimin Sovjetik kategorizimi i dikujt si “emigrant i brendshëm” mbështetej në praktikën dhe rolin e emigracionit në jetën kulturore dhe intelektuale të vendit. Pa shkuar deri te të ikurit e periudhës cariste – mes të cilëve Lenini, Trocki dhe një numër i madh të majtësh të tjerë – po mjaftohem të përmend ata që u larguan nga Rusia fill pas marrjes të pushtetit nga “sovjetët” në tetor të vitit 1917: një pjesë e mirë e intelektualëve, profesorëve të universitetit, akademikëve, teologëve, shkencëtarëve, shkrimtarëve; përveçse shumë aristokratë dhe të tjerë të implikuar me regjimin dalës, që tani i druheshin dhunës bolshevike. Ca nga këta ikën sepse ishin totalisht të neveritur nga politikat e Leninit; ca të tjerë ngaqë u ftuan, në mos u nxitën të mbledhin plaçkat dhe t’ia mbathnin. Ndryshe nga regjimi i Hoxhës, që figurave të tilla u fuste plumbin pas kokës ose i hidhte në birucë, regjimi bolshevik në fillim druhej të përdorte metoda të forta, të cilat i gjykonte si kundër-prodhuese. Vetëm pasi Stalini konsolidoi pushtetin në duart e veta u bë praktikisht e pamundur për një intelektual të pakënaqur ose të papërshtatur, që të lejohej të mërgonte nga Bashkimi Sovjetik – e megjithatë, kish ende ca si Bulgakovi, të cilët e kërkuan këtë deri edhe në vitet 1930, me bindjen se njëfarësoj kërkesa do t’u njihej. Ndërkohë, emigrantët “e jashtëm” mbeteshin aktivë në fushën kulturore, shpesh pa iu kundërvënë haptazi regjimit të Moskës; madje kish prej tyre që ktheheshin në Bashkimin Sovjetik, pasi ishin sorollatur ca kohë kryeqyteteve të Europës – Prokofievi do të ishte një shembull i mirënjohur, por kurrsesi i rrallë as i vetëm. Edhe Gorki mund të numërohet mes atyre që “u kthyen” në atdhe, pasi qëndruan gjatë në Perëndim.

Shpresa, sado e mekur, e një emigrimi jashtë si ultima spiaggia, në rast se punët shkonin për dreq do të mjaftonte, në shumë raste, për ta ruajtur frymën kritike dhe shpirtin kundërshtues mes shumë intelektualëve në Bashkimin Sovjetik të Paraluftës. Edhe pas de-stalinizimit të filluar nga Hrushovi në mes të viteve 1950, u bë sërish e pranueshme, politikisht, që një politikani, aktivisti a intelektuali problematik a kritik ndaj regjimit t’i ofrohej opsioni i “emigrimit”, pa çka se këtë opsion shumë prej këtyre do ta përjetonin si dëbim. Në rrethanat e kohës, dëbimi do interpretuar si arratisje së prapthi; ose ikje nga “burgu” e imponuar nga autoritetet – kështu i ndodhi Solzhenjicinit i cili u dëbua dhe u dërgua, kundër dëshirës së tij, në Gjermaninë Perëndimore.

Lëvizja e disidentëve në BRSS nuk mund të kuptohet jashtë kontekstit të emigrimit masiv të hebrenjve nga Bashkimi Sovjetik në vitet 1970 dhe shtresës së të ashtuquajturve refuseniks (отказник në rusisht), të cilët ishin të gjithë ata persona, zakonisht hebrenj por jo doemos, që u ishte refuzuar leja për të emigruar, zakonisht për në Izrael. Si rregull, personat të cilëve u refuzohej kërkesa për çatdhesim pushoheshin nga puna dhe pastaj detyroheshin të gjenin ndonjë punë të thjeshtë, si fshesaxhi ose kamerier; përndryshe mund të dënoheshin për parazitizëm social. Lëvizja e refusenik-ëve pati vizibilitet të madh në Perëndim dhe jo rrallë i shërbeu si shtrat disidencës, ose distancimit kritik të intelektualëve, hebrenj dhe jo-hebrenj, ndaj Kremlinit dhe politikave të udhëheqjes sovjetike.

Yurchak-u, i cili nga autorët amerikanë që kanë studiuar Bashkimin Sovjetik post-stalinist duket të jetë ai që i ka kuptuar më mirë dinamikat e shoqërisë dhe të kulturës së atjeshme, vëren se një nga karakteristikat përkufizuese të disidentit në ato vite (1960-1980) ishte se ky e merrte literalisht diskursin autoritativ të pushtetit, dhe se po aq literalisht kërkonte ta kundërshtonte, në emër të një besnikërie ndaj “së vërtetës” dhe demaskimit të rrenave zyrtare. Të tillë ishin, mes të tjerësh, Solzhenjicini në BRSS dhe Haveli në Çekosllovaki. Megjithatë, shton Yurchak-u, ishin të shumtë ata sovjetikë që i konsideronin disidentët si irrelevantë. Yurchak citon antropologen amerikane Nancy Ries, së cilës një grua sovjetike i pat thënë, në vitet para perestrojkës: “Sakharovi për ne nuk ekziston.” Pastaj ai sjell në vëmendje një arsyetim të Josip Brodsky-t, poetit, i cili shpjegon se, për shkak se regjimi [sovjetik] perceptohet si stabël, atëherë disidenti thjesht “hiqet nga lista” (is written off) dhe trajtohet si i sëmurë nga “shumica e shëndetshme”. Për këtë mendësi nga poshtë, ka gjithnjë diçka “psikotike” te mania për të ekspozuar me çdo kusht të pavërtetat, gënjeshtrat dhe rrenat e diskursit zyrtar.

Të rinjtë sovjetikë, vazhdon Yurchak-u, nuk kishin shumë kontakt me disidentët e mirëfilltë, të tipit Sakharov; por mund të njihnin dhe të hynin në marrëdhënie me tipa “të disidentshëm” (disidentvuiushchye, dissident-like në anglisht), që mbanin qëndrim kritik ndaj regjimit, por pa e denoncuar haptazi. Nga pikëpamja e “shumicës së shëndetshme”, këta tipa – thotë Yurchak-u – ishin jo vetëm të çuditshëm, por edhe potencialisht të rrezikshëm, meqë kërcënonin stabilitetin e jetës normale. Sjellje të këtilla, si refuzimi për të paguar “kuotat e komsomolit”, mund t’u hapnin punë të tjerëve dhe të tërhiqnin për keq vëmendjen e autoriteteve. Të intervistuarit nga Yurchak-u pranojnë se sjellje të tilla ngjallnin jo aq frikë, sa “neveri” te të tjerët; dhe se tipa të tillë shiheshin si “me një vidhë mangut” nga moshatarët e tyre. Thotë një intervistuar: “Një gjë është të lexosh Dostojevskin dhe një gjë tjetër të japësh e të marrësh me heronjtë e tij.” Kish nga ata, pastaj, që gjenin paralele mes protestës politike dhe imoralitetit – siç mund të pritej nga subjekte me të cilët edukimi komunist kish pasur sukses; por pa përjashtuar edhe nevojën e parezistueshme për konformim, që mbase ishte edhe ajo pjesë e kushtëzimit ideologjik.

Gjithsesi, shoqëria sovjetike në vitet 1960-1980 ishte tejet më liberale se ajo në Shqipëri, ngaqë pushteti totalitar në Tiranë nuk ishte distancuar aspak nga metodat staliniste të kontrollit, të disiplinimit dhe të ndëshkimit të qytetarëve të vet. Për këtë arsye në Shqipëri nuk kishte disidencë, në atë kuptim me të cilin ky term përdoret për çfarë ndodhte, në të njëjtën kohë, në Bashkimin Sovjetik. Sikurse e kam cekur në pjesën e dytë të kësaj eseje, e vetmja alternativë që u ofrohej të pakënaqurve, të zhgënjyerve ose atyre që nuk e honepsnin dot regjimin ishte distancimi nëpërmjet largimit nga realiteti, ose mbylljes ndaj së tjerëve, skizo-disidencës ose krijimit të një të çare metafizike mes vetes dhe botës. Çrregullimet psikotike nuk ishin veçse një formë ekstreme e këtij distancimi; në ekstremin tjetër do të gjeje sjellje të tilla si “shfaqjet e huaja”, pasioni për gjithçka të huaj, për muzikën dhe letërsinë e ndaluar ose kultivimi i hobbies të vështruara shtrembër nga regjimi.

Jo më kot regjimi e kish shpallur “luftën kundër indiferentizmit” si synim me përparësi të punës politike dhe ideologjike të organizatave të Partisë dhe të Rinisë; sepse indiferentët jo vetëm që nuk merrnin pjesë në jetën kolektive dhe nuk entuziazmoheshin me “arritjet”, por edhe – potencialisht – merreshin me gjëra që nuk i shërbenin “ndërtimit të socializmit”. Kish mes tyre, në moshat e reja, nga ata që i quanin anglezë dhe që respektoheshin prej të tjerëve, mu për shkak të një farë mungese të entuziazmit që tregonin, ose pagatishmërisë për t’u angazhuar në punë edukative. Një nofkë tjetër, më keqësuese, për anglezin ishte menefregist, e cila sillte me vete një konotacion politik, mbase që nga kohët e fashizmit; përkundrazi, cilësimi i dikujt si person (në shprehje të tipit “ai është person, mër jahu”) shoqërohej rregullisht me admirim. E kundërta e anglezit ose e personit ishte gorja, një individ që gjithnjë përfshihej me entuziazëm dhe pozitivitet në performativët e jetës publike.

Një i ri rebelohej haptazi ndaj rendit dhe diskursit zyrtar ngaqë nuk e kish përvetësuar dot mirë teknikën e konformimit (ketman); ngaqë kërkonte “të vërtetën” pa e kuptuar dot diferencën kategorike midis performativit dhe refuzimit përkatës; ngaqë ishte natyrë rebele (ose sociopat) dhe nuk u nënshtrohej dot normave sociale; dhe më në fund, ngaqë ishte i vetëdijshëm se nuk do të ndëshkohej për këtë, siç ishte rasti i fëmijëve nga familje të nomenklaturës. Për këtë arsye, do t’i shihje jo rrallë këta të fundit të shoqëroheshin dhe të kalonin kohën me gjithfarë të papërshtaturish dhe sociopatësh, me të cilët gjenin gjuhë të përbashkët. Për fëmijët e nomenklaturës mos-konformimi ishte jo vetëm kursim energjish sociale, por edhe mënyrë për të rënë në sy. Në çdo rast, privilegji ishte po aq vnye sa edhe neuroza dhe, më keq akoma, psikoza; madje jo rrallë “çunat e Bllokut” bëheshin burim praktikash kulturore disruptive, si qarkullimi i pllakave të gramafonit dhe shiritave të magnetofonit me muzikë rock ose i literaturës Perëndimore përndryshe “të ndaluar.”

(vijon; kjo pjesë është mirë të lexohet në vijim të dy të tjerave që i kanë paraprirë)

© 2019, Peizazhe të fjalës™. Të gjitha të drejtat të rezervuara.

Leave a Comment

Adresa juaj email s’do të bëhet publike. Fushat e domosdoshme janë shënuar me një *

Ky sajt përdor Akismet-in për të pakësuar numrin e mesazheve të padëshiruara. Mësoni se si përpunohen të dhënat e komentit tuaj.