MES IDHUJTARËVE DHE IKONATHYESVE

E kemi ende të gjallë, ende të pasublimuar, tundimin për t’iu gjunjëzuar një idhulli – prirjen për idhujtari.

Idhujtaria – ose idolatria siç e quajnë disa – është adhurim i një idhulli, që mund të jetë një statujë, një pikturë ose një ikonë.

Idhulli duhet t’u duket, idhujtarëve, si shembëlltyrë e qenies së adhuruar – një shembëlltyrë që zakonisht merr trajtat e ngjashmërisë fizike me imazhin, zakonisht arketipal ose tradicional, të asaj qenieje.

Simptoma të kësaj sëmundjeje të kulturës dhe të identitetit i gjejmë edhe në qëndrimin tonë ndaj atyre që kemi zgjedhur për “heronj kombëtarë.”

Duke filluar nga i pari i të parëve, Gjergj Kastrioti Skënderbeu, shenjtori më i rëndësishëm, në kalendarin tonë kombëtar.

Skënderbeu u vjen sot shqiptarëve në dy rrugë kryesore: narrativës historike (dhe fiction-it përkatës, në të gjitha format) dhe imazheve: pikturave, afreskeve, statujave, busteve.[1]

Secila nga këto dy rrugë ka rreziqet e veta: mitizimin e para, idhujtarinë e dyta.

Një statujë hyn në marrëdhënie metonimike me referentin e vet, të paktën brenda estetikës konvencionale të kombëtarizmit si fe civile.

Statuja e Skënderbeut duhet të ketë ngjashmëri vizuale me Skënderbeun, ose të përputhet me përfytyrimin kolektiv për këtë hero.

Në kontekstin e imazherisë së Skënderbeut, një rol analog me mitin e luan arketipi, ose një imazh i përpunuar hap pas hapi, që nga Mesjeta e këtej, që e riprodhon atë me tipare fizike specifike: hunda shqiponjë, vetullat kaleshe, përkrenarja me brirë dhie, mjekra valë valë, qafa si trung lisi, gjoksi shkëmbor etj. Imazhin kolektiv modern të Skënderbeut për të shqiptarët sot e ka përpunuar artisti Odhise Paskali, çfarë edhe mund të shpjegojë refuzimin aq brutal që iu bë, tani së fundi, një skulpture të heroit tonë kombëtar nga Mihaly Gabor, që do të vendoset në Hungari dhe që u gjykua masivisht si e papërshtatshme.

Sikurse Krishterimi, që e mbron përdorimin e imazheve në praktikat fetare si vegla të përkujtesës të ngjashme me skripturën (librat fetarë), edhe fetë civile, si kombëtarizmi, i përdorin gjerësisht imazhet e heronjve të kombit, përfshi këtu edhe statujat në piedestale në vendet publike.

Sipas Katekizmit të Kishës Katolike, idhujtaria ndodh sa herë që dikush nderon dhe i përgjërohet krijesës në vend të Krijuesit.

Në regjimet totalitare, idhujtaria si pjesë e fesë civile, është simptomë kryesore e kultit të individit. Ky kult i individit, në trajtat e adhurimit të liderit politik, kontaminon edhe qasjen ndaj figurave të së shkuarës, të cilat regjimi totalitar i ka pranuar si pjesë e kanonit historik dhe i shfrytëzon për qëllimet e veta.

E tillë ka qenë qasja ndaj figurave të tilla si Aleksandër Nevski në Bashkimin Sovjetik të kohës së Stalinit. I tillë mund të ketë qenë edhe “rizbulimi” i Skënderbeut nga kultura totalitare në Shqipëri, në vitin 1968 – kur statuja e heroit u vendos në sheshin qendror të Tiranës.

Kur flasim për fe civile, që duhet t’i kenë rrënjët në racionalitet, idhujtaria nuk është veçse efekt anësor i skajshëm i adhurimit të pakushtëzuar. Nëse Gjergj Kastriotin e “lumnuan” me rastin e 500-vjetorit të lindjes, kjo u bë edhe për ta paraqitur pastaj Enver Hoxhën si një Skënderbe “redivivus.” Anasjelltas, disa veçori themelore të kultit të Hoxhës, si pagabueshmëria, do t’i kalonin pastaj edhe Skënderbeut.

Gjithsesi, me qasje idhujtare ndaj “shenjtorëve” të fesë civile nuk kam aq parasysh atë që Skënderbeu mëton të zëvendësojë, të themi, Krishtin; por atë tjetrën, më elementaren – që qëndrimin tonë ndaj Skënderbeut, figurë historike dhe mit i muruar në themelet e kombit shqiptar modern, ta zhvendosim drejt imazheve ose shembëlltyrave të Skënderbeut.

Çfarë ndodhi tani, pas një lajmi gjysmë të rremë për “mbulimin” e statujës së heroit në sheshin qendror të Tiranës, gjatë një ceremonie fetare myslimane, i tregoi edhe një herë simptomat e idhujtarisë si sëmundje foshnjore të mendësisë sonë kolektive.

Shprehja “mbuluan Skënderbeun” mund të tingëllojë si një sinekdokë naive, në krahasim me “mbuluan statujën e Skënderbeut”; por gjuha ka logjikën e vet, që vepron pa pjesëmarrjen e vetëdijes; dhe për shumë prej nesh “mbuluan Skënderbeun” shenjon një diçka që i është bërë jo një statuje, ose objekti simbolik; por Skënderbeut vetë, si “perëndi civile”.

Krejt e pafajshme në vetvete, sinekdoka nis të nxjerrë dhëmbët sapo merret literalisht; dhe nga vegël ligjërimore shndërrohet në një alibi për transferim atributesh.

Që këtej është lehtë të kalohet në “Mos ma prekni Skënderbeun!” ose te komikja “Je suis Scanderbeg!”; të cilat nënkuptojnë një identifikim kombëtar jo me figurën historike përkatëse, por me imazhin a shembëlltyrën e tij.

Distanca midis respektit për një monument të përzgjedhur qytetarisht për të hijeshuar e shenjuar hapësirën publike dhe adhurimit irracional të këtij monumenti shpesh për motive të mbrapshta është më e vogël se ç’kujtojmë.

U tha edhe “Guxuan të mbulojnë Skënderbeun me perçe” (titull i gazetës Panorama), ose u fol për “akt terrorist ndaj Heroit tonë kombëtar”. Burra të cilët besojnë se kanë diçka për të thënë, manipulojnë duke ia transferuar ato që (kinse) iu bënë statujës, te veprime dhune kundër “heroit tonë”: manipulim i dyfishtë. Nesër do të kërkojnë që të mbulohet statuja e Gjergjit me ombrellë, kur të bjerë shi, që të mos laget “heroi.”

Do ta kisha quajtur këtë idhujtari, sikur të mos dyshoja fort se këta që flasin kështu nuk janë në mirëbesim; prandaj po mjaftohem ta quaj nxitje të instinktit të idhujtarisë.

Më kujton histori gjynahqarësh që kanë rënë në hall me shtetin, në kohën e regjimit totalitar, pse u ka shpëtuar një koment i pahijshëm për një bust allçie të Enver Hoxhës, ose – më keq akoma – e kanë thyer atë pa dashur.

Të tjerë folën për “ikonoklasti groteske” ndaj Skënderbeut, duke iu referuar disa lëvizjeve historike (ikonoklazmave) për shkatërrimin e shembëlltyrave fetare (ikonave, pikturave, statujave), ose edhe – figurativisht – gjesteve agresive ndaj një statu quo-je kulturore (siç do të ishte nderimi mbarëkombëtar për Skënderbeun historik). Mes feve monoteiste, Judaizmi dhe Islami janë cituar shpesh si frymëzime religjioze për ikonathyesit (ikonoklastët); të cilët historikisht janë motivuar fort edhe nga nevoja për ta mbajtur idhujtarinë larg praktikave fetare. Nëse “mbulimi” i tanishëm i statujës së Skënderbeut lidhej me ndonjë përpjekje, veleitare, për ta shmangur praninë fizike të idhullit gjatë një ceremonie fetare, kjo nuk është sqaruar ende (më parë duhej sqaruar vetë dinamika e “mbulimit”, e cila mbetet tërësisht e paqartë).

Gjithsesi, përplasjet e tanishme, se nuk i quaj dot debat, rreth “mbulimit” ose “shmangies” së një statuje të fesë kombëtare, risjellin në aktualitet edhe pyetjen se çfarë roli dhe funksioni përmbush monumenti ekuestër i Skënderbeut, në sheshin kryesor të Tiranës dhe, sërish me sinekdokë, edhe të Shqipërisë.

Ky rol e funksion do ta kishin ruajtur racionalitetin, në kontekstin e një përvetësimi kapilar të historisë kombëtare nga kultura e sotme shqiptare; çfarë përfshin jo vetëm historinë e Skënderbeut, por edhe historinë e kujtimit, të mitit ose të ideologjisë që i bashkëlidhet kësaj figure historike.

Deri më tash, brezat në Shqipëri mësojnë shumë për historinë e Skënderbeut ashtu siç na e japin historianët dhe rrëfimtarët dhe ideologët; por nuk dinë pothuajse asgjë për historinë e imazhit të Skënderbeut në vetëdijën historike. Çfarë nënkupton edhe se shumë prej nesh po e marrim për të mirëqenë bindjen se përfytyrimi ynë i tanishëm për një figurë të Mesjetës, sado i keqpërdorur prej miteve dhe ideologjive, pasqyron besnikërisht realitetin e para pesë shekujve (dhe nëse nuk është kështu, atëherë u dashka bërë që ta pasqyrojë, duke e kruar, si të ishte fjala për ndonjë restaurim të fasadës).

Përpjekjet e tanishme, të elitave laike, për t’i vënë theksin “europianitetit” të Skënderbeut dhe mitit antemural, në sinergji me përpjekjet e disa pak ekstremistëve katolikë në bashkëtingëllim me disa pak ekstremistë myslimanë, për ta shndërruar Skënderbeun në kryqtar të Papës, po duan ta denatyrojnë Skënderbeun e Rilindjes Kombëtare, si simbol bashkues të shqiptarisë.

Dhe nëse është kështu, atëherë edhe idhujtaria e tanishme, në manifestimet e saj qesharake, do të shërbente veç si gjethe fiku.


[1] Vend të ndërmjetëm dhe minor zë emri i Gjergj Kastriotit – Skënderbeut, i përdorur për të pagëzuar rrugë, ekipe futbolli, anije, shkolla dhe medalje presidenciale.

Lini një Përgjigje

Adresa juaj email s’do të bëhet publike. Fushat e domosdoshme janë shënuar me një *