ËNDRRAT E NJË NATE ZGJIMI

nga Teuta Sadiku

Ai, që ju tashmë e njihni pak a shumë, ka një huq të keq, kështu i thonë të tjerët, po ja që ai vetëm në sajë të këtij huqi frymon: Ai flet me vete. Të flasësh me vete, pa patur njeri në krah, përballë, qoftë edhe pas shpine, është vërtet një marrëzi dhe ai ose ajo që e bën këtë quhet e/i marrë. Është qytet-shteti ynë.

Dimër e behar, pranverë e vjeshtë ajo është e para që pushton me këmbët e saj qytet-shtetin që fle. Këpucët lustrafine të saj shkelin qytetin me një trokëllimë të lehtë, që e shumta e shumta veç ndonjë gjethe zgjon që dremit e lodhur pas peripecive të shumta për t’i zënë këmbët dhe, mbi tokën buzëplasur.

Edhe ajo me ato lustrinat e saj të kuqe, si një gjethe endet sa herë fryn ajo era e motit që jo vetëm të zë frymën, por ta merr gojën fare me gjithë gjuhë. Gjuhën ia ka marrë era këtu e 25 vjet para… Mund ta përdorte vetëm brenda mureve të shtëpisë së saj, por kurrsesi në bango shkolle jashtë mureve të qytet-shtetit të saj..

Është dimër tani, një dimër i tjetërsuar, një dimër i pashoq, i paparë, i padëgjuar. Qyteti mbuluar kokë e këmbë, herë me jorganin e rëndë e herë bythëzbuluar prej ndonjë ëndrre llahtarë, të tremb kur e sheh ashtu të mbledhur skrupull, një grusht, me sytë e mbyllur, gojëkyçur. Ai të jep përshtypjen e një pacienti të shtruar në një prej spitaleve psikiatrikë dhe mbahet në gjumë me doza ilaçesh, prej frike të shpërthimit. Pa le kur i ngrihet tensioni. Mjekët thonë se është në gjumë dhe jo në komë… Të afërmit që e njohin më mirë thonë se është në ëndërr. Adoleshentët me bojëra mureve udhëzojnë ta lëmë të qetë qytetin kur ëndërron dhe ta zgjojmë, po qe se qyteti ia ka futur gjumit për shtatë palë qejfe.

Me sa mbaj mend unë, u hodh prej dikujt ideja që ishte më e udhës për qytetin të ëndërronte, sepse gjatë ëndrrës i jepej e drejta të planimetrojë vetveten, të hartojë rrugën ku do të kalojë, dritat prej nga do të ndriçohet, të skicojë sistemin e ujërave të zeza dhe të plehrave dhe gjithçka tjetër që do t’i japë jetë, gjallëri dhe ecje para. Nuk është gjë e lehtë të bësh arkitekturën e një qyteti të tërë në ëndërr. Po e anasjellta është akoma më e vështirë, ta nxjerrësh nga ëndrra e të realizosh diçka prej vërteti.

Deri këtu jemi në rregull, sepse qyteti deri tani flinte me sa dukej dhe ëndërronte patjetër çka dëshironte. Por ja që ëndrrat një ditë prej dite e gllabëruan qytetin, ia morën mendjen dhe ia verbuan sytë. Qytetin nuk e linin të zgjohej prej gjumit. Ëndrrat u kthyen në zhgjëndrra dhe që atëherë ato nuk guxuan të nxirrnin as gishtin e vogël të këmbës, jo më kokën jashtë jorganit. Kështu që vetëm zhgjëndrrat tregoheshin prej banorëve, kur pihej kafja me orë të tëra lokaleve, ose gjithë ditës për të shtyrë orët.

Të shikosh ëndrra e ke lejen me pashë, nuk të pengon njeri, aq më tepër kur merresh me rrëfimin e tyre. Të gjithë ngazëllehen. Por t’i realizosh ato ndalohet me ligj.

Gjithë e keqja është kur qyteti merr pozicion për të realizuar ato të ngrata ëndrra. Konkretisht, kur banorët zgjohen nga ana e majtë e fillojnë përpjekjet për të realizuar ëndrrat, krahu i djathtë nuk i lë rehat deri sa t’ia arrijë qëllimit me çdo marifet, jo vetëm që të pengojë punën për të bërë ëndrrat realitet, por që t’i shkatërrojë nga themelet çdo gjë e me çdo kusht. Po kështu ndodh edhe me ata që zgjohen nga krahu i djathtë. Ana e majtë nuk ka derman deri sa të paralizojë, jo vetëm të mpijë krahun e majtë.

Ndaj qyteti prej kohësh ka hequr dorë prej tyre, jo se nuk i do ëndrrat, por urren veten kur kalon kohën duke u marrë kot së koti me realizimin e tyre, përderisa nuk bëhet gjë prej gjëje. I pëlqen më mirë ta shohë në sy e me sytë e tij realitetin, se sa ta ëndërrojë në gjumë.

Tashmë janë mësuar e përshtatur me gjendjen, nuk u bën më përshtypje realiteti, por as edhe nuk marrin mundimin të ëndërrojnë. Shpresat kanë humbur gjurmët, janë zhdukur pa lënë nam e nishan.

Si çdo mëngjes, edhe sot një banore iu afrua portës së madhe, të blinduar të qytetit, e pasi nxori nga xhepi tufën e madhe të çelësave, kapi me gishtat e saj hekurishten e duhur, e futi në bravë, e rrotulloi dy-tre herë dhe qëndroi para qytet-shtetit të saj duke i hedhur një vështrim zhbirues.

Çfarë pamjeje!!! Mos o zot! Një qytet-shtet ku mungojnë njerëzit. Të gjithë janë larguar, ia kanë mbathur me të katra, nga sytë këmbët. Vendin e tyre e kanë zënë orenditë shtëpiake, që nga mobiliet, pikturat, aparatet e dëgjimit dhe të shikimit, celularët, deri tek majat e gjilpërave ngulur zemrave të kuqe varur me një nyje të dyfishtë mureve qyqe të qytetit..

Ajo nuk dinte nga ta fillonte më parë. Gjithçka duhej pastruar mirë. Qytet-shteti i saj jo vetëm që ishte shpërfytyruar nga korrupsioni, po kishte dhe dëngla, e hidhte shurrën përpjetë mureve. Pa le po t’i thoje një fjalë kundra, merrte inat e ngrinte krye. Karriget bëheshin grupe bashkë, kundërshtonin në emër të lirisë, sheshet ngriheshin në këmbë e përmbysnin buste e monumente në emër të demokracisë. Ikonat, shaheshin mes tyre, kambanat shurdhonin minaret në emër të besimit fetar, të zotave e perëndive.

E kishte shumë të vështirë të vinte rregull e pastërti, pasi nuk kishte të bënte vetëm me mykun, pluhurin, papastërtinë. Po nga kishte ardhur gjithë kjo papastërti? Hodhi vështrimin nga këmbët e saj. Pa gjurmët në tokën e qytet-shtetit të saj, baltë e gjallë. Gjurmët hynin e dilnin jo vetëm brenda për brenda, por rrëmujshëm, të fëlliqura hynin e dilnin edhe në qytet-shtetet që shtriheshin tejet e përmatanë ledheve.

Ishte shumë e vështirë të mbahej ekuilibri brenda një bote, po ekuilibri midis botëve si mund të mbahej vallë?!

Aq më tepër, si mund të mbahej ekuilibri mes realitetit dhe fantastikes, zhgjëndrrës dhe ëndrrës? Atje pengoheshin të gjitha e të gjithë. Përplasej e majta me të djathtën, Po-ja me Jo-në, dëshirat me domosdoshmërinë, e vërteta me gënjeshtrën, qyteti me shtetin.

Qytet-shteti i saj ndodhej në një moment kritik, por ja që nuk vendoste dot të bënte një hap para. Vetëm shkonte para-mbrapa, lart e poshtë, majtas-djathtas, nga njëra skenë në tjetrën.

Më tepër ishte një komedi se sa dramë. Me fjalë të tjera shfaqej e njëjta pjesë teatrale: Banorët përjetonin një dramë ku qytet-shteti luante komedi. Atje ku qyteti qeshte me të madhe, shteti shpërthente në vaj. Ndaj vendosën të largoheshin banorët e përvuajtur.

Qyteti nuk ishte racist, s’kishte asgjë me të zinjtë, as me të kuqtë, por shteti mbronte pseudo demokratët po aq sa urrente edhe të ashtuquajturit komunistë. Një palë akuzonte tjetrën.

Shumica admironin gënjeshtrën, edhe pse e dinin që gënjeshtra i kishte këmbët e shkurtra. Kë të besoje më parë, të shkuarën apo të tashmen. Djaj me brirë dolën të gjithë. Dikur qytetit i pëlqente më shumë të ëndërronte të ardhmen. E thurte dhe e shthurte si të donte, herë me tenderë e herë me simpoziume. Po ja që shteti absurditetin e kishte për zemër.

Nuk do ta besonit, por qyteti i rrëzonte fashistët nga froni ku kishin hipur, i mbyllte nazistët në shtëpi të bardhë, i ringjallte të vdekurit në gjyqe, i kapërcente emigrantët dhe refugjatët përmatanë kufijve, i ndiqte qytetarët me plumba deri përtej ledheve. Nuk merrte vesh i pari të dytin.

Flitej se në rrëmujë e sipër banori i fundit nga pakujdesia flaku një bisht cigareje brenda mureve të qytet-shtetit. Akoma qyteti digjet gjuhëve të flakës. Vetëm shkronjat morën udhën e u vunë në radhë. Vargjet e fjalëve dëgjohen mureve të qytet-shtetit. Kumbojnë e oshtijnë duke gërryer muret. Digjen e përvëlohen fjalët nga malli për të dëgjuar zërin e banorëve të ikur larg mërgimtarë.

Edhe këtë mëngjes banorja mori me vete një grusht fjalësh të varura në muret e mbetur fillikat. Do të bënte diçka për qytet-shtetin.

 

 Kupa prej balte

Jo, nuk u tërhoq nga moti i keq i kohës
mblodhi një krah germash në udhën e shkronjave
dhe ndezi zjarrin e dashurisë në furrë.
Në shportë hodhi rrezet e shpresës,

Hodhi dhe një thërrime majá ëndrre
dhe zuri brumët me baltë të kuqe vendi.
Nga malli llahtarë derdhej loti pikë pikë.
Dhe bëri një të vogël diell
për vatrës e saj, diku larg.

E vuri në zemrën e ndezur prush.
Meditonte:
Do të ndriçojë, s`ka mundësi.
do të vijë koha të piqet dielli ynë
do të na ngrohë më mirë, në agim.

 


(c) 2018, autorja

 

FUTBOLLI NË VATËR

Nëna ime e sheh futbollin në TV ndryshe nga unë: nëse mua më tërheq më shumë loja në mos edhe thjesht rezultati, apo një gjest atletik, një kombinim ose një gjuajtje e bukur, ajo përqendrohet në lojtarët si persona, dramën e tyre dhe konfliktin mes tyre, dhimbjen e kujt bie përdhé i lënduar, trishtimin e kujt humb penalltinë, ritualin e gëzimit të kujt sapo ka shënuar.

“Faji” për këtë diferencë i mbetet televizionit: sepse kush shkon ta shohë futbollin në stadium zakonisht ulet tepër larg fushës, që të mund të ndjekë intimisht shprehjet dhe gjestet e lojtarëve. Në një kuptim, eksperienca në stadium mund të përqaset me atë gjatë një pjese teatrale, ndërsa ajo në televizion me filmin. Dua të them: kamera na detyron ta shohim lojën ndryshe, të orientuar e të udhëzuar edhe nga telekronisti.

Kjo nuk prek vetëm publikun a spektatorët. Lojtarët vetë, të vetëdijshëm se janë në kamera, performojnë si të ishin aktorë. Por jo ngaqë performimi është për ta diçka e re: më parë, e bënin këtë për arbitrin, për shokët e skuadrës dhe kundërshtarët, për trajnerin dhe, me përpjesëtimet përkatëse, për spektatorët në stadium. Tani u duhet ta bëjnë edhe për një publik të padukshëm, por të panumërt; që nuk komunikon dot me ta drejtpërdrejt, as jep dot feedback për sjelljet e tyre; por që njëfarësoj subvencionon statusin e tyre special.

Sa për spektatorët në stadium, këta mund ta shohin vërtet një lojtar të rrëzohet, por vështirë se mund t’ia shquajnë shprehjen në fytyrë; siç mund ta shohin që t’i afrohet arbitrit, por pa ia lexuar dot buzët, si ne të tjerët në ekran, për të marrë vesh se çfarë thotë. Në detaje, publiku në fushë dhe publiku televiziv shohin dy shfaqje (performanca) të ndryshme.

Kujt e ka mësuar veten ta shohë futbollin kryesisht në televizion, mund t’i ketë ndodhur që, po të qëllojë të shkojë pastaj ndonjëherë në stadium, të mos e ndjekë dot lojën siç arrinte dikur. Për shembull, ne të televizionit nuk jemi më në gjendje të riprodhojmë mendërisht si u shënua një gol – sepse tani më parë perceptojmë eventin në tërësi, ose golin; dhe vetëm më pas, kur ndjekim përsëritjen (replay) e kuptojmë në hollësi se çfarë ndodhi pikërisht.

Dhe jo vetëm. Kamera e shfaqjes futbollistike është kamerë televizive – që ndihet më mirë në plane të para; ekrani i vogël ndihmon më shumë për të ndjekur ndërveprimet njerëzore mes lojtarëve, lojtarëve dhe arbitrit, etj., sesa taktikën dhe manovrat kolektive të një skuadre në fushë. Priret, pra, që ta kthejë ndeshjen në telenovelë – ku lojtarët të diferencohen si i miri, i ligu, dredharaku, i bukuri, mashtruesi, budallai, ekstravaganti, palaçoja, simulanti, qaramani, e kështu me radhë. Në televizion mund të mos shohim mirë si lëviz Pogba në fushë, por modeli i flokëve të Pogbës nuk na hiqet sysh.

Shto këtu edhe telekronistin në sfond, i cili shpesh komenton dhe vë në pah më shumë çfarë tregon ekrani se çfarë ndodh realisht në fushë, i vetëdijshëm se po i flet teleshikuesit: roli i telekronistit mund edhe të krahasohet, këtu, me atë të korit në teatrin antik.

Kësisoj për nënën time futbollistët vijnë dhe identifikohen me ndonjë karakteristikë të spikatur – Piqué-ja ka “fytyrë të mirë”, Mesi është “si i metë”, Cristiano Ronaldo-ja “si fëmër”, Higuaín-i “burrë i mbrusur”, Dybala “si fëmijë”, e kështu me radhë. Atje ku unë shoh lojë, ajo sheh maska aktorësh të commedia dell’arte.

Nga kjo pikëpamje, televizioni – veçanërisht tani që teknikat e produksionit të një transmetimi live janë sofistikuar shumë – e ka njerëzuar sportin në përgjithësi, dhe futbollin në veçanti; mbase duke tërhequr edhe një lloj publiku që përndryshe nuk do të pyeste shumë për taktikën, skemat dhe teknikën e skuadrave dhe të lojtarëve individualë.

Stadiumi është, në vetvete, një lloj teatri për shfaqje – me skenë dhe vend ku të rrijë publiku. Por ndryshe nga teatri, publiku në stadium është edhe ai vetë protagonist madhor i spektaklit: me brohoritje, reagime të tjera të zhurmshme, koreografi, daulle, këngë korale, parulla, trumbeta, flamuj shumëngjyrësh, pankarta, vuvuzela, posterë, fishekzjarrë. Nëse lojtarët performojnë për publikun, publiku performon edhe për vetveten edhe për lojtarët në fushë. Këtë plotësi të spektaklit në stadium televizioni nuk mund veçse ta përcjellë pjesërisht dhe të reduktuar. Prandaj edhe epikën live e shndërron në një sagë më intime dhe më personale, të fokusuar te protagonistët, ose të preferuarit e kamerës.

Kamera, nga ana e vet, ka ndikuar në sjelljen në fushë edhe të lojtarëve, edhe të trajnerëve, edhe të arbitrave; duke i bërë më të vetëdijshëm për rolin që kanë dhe “aktrimin”. Jo rrallë i sheh të kapurit në ekran që të mbulojnë gojën me dorë, kur i flasin njëri-tjetrit; për këtë fshehtësi ka arsye të ndryshme, por mes tyre është edhe nevoja për të shmangur ndonjë keqkuptim ose skandal.[1] Këtu mbase ka vend të pyetet edhe nëse e njëjta kamerë e planeve të para dhe e zbulimit të çka duhej të kish mbetur përndryshe e fshehur, ka ndryshuar edhe mënyrën si po luhet futbolli.

Në një aspekt, përgjigjja është fare e thjeshtë: lojtarët tani druhen të bëjnë ndërhyrje të rënda ose gjeste të shëmtuara, sepse mund të ndëshkohen ashpër më vonë, edhe në qoftë se nuk i sheh ndonjë nga arbitrat në çast. Kamera televizive funksionon, në këtë rast, si dispozitiv survejimi: ndihmon për të kufizuar “ilegalitetin” dhe për të vendosur “drejtësinë”.

Por ka edhe një rrafsh tjetër të analizës: kamera i ndihmon lojtarët të marrin pjesë në krijimin e figurës së tyre publike; sepse publiku tani ua ndjek jo vetëm lëvizjet sportive, por edhe reagimet njerëzore; i sheh më pak si shifra algjebrike dhe më shumë si persona. Kjo i afron lojtarët edhe më shumë me aktorët në teatër ose në film. Edhe pse kamera zakonisht nuk ndikon dot drejtpërdrejt në vendimet që do të marrë arbitri në fushë, personazhi që arrin të krijojë një lojtar hap pas hapi, nëpërmjet “aktrimit” të tij live, do ta gjejë herët a vonë rrugën deri te përfytyrimi i arbitrit dhe i të tjerëve që vendosin për fatin e lojës së tij.

Performimi i lojtarit nuk kufizohet vetëm me fushën: tani janë bërë praktikisht rutinë edhe intervistat televizive ose edhe të gjitha ato kontekste ku publiku i gjerë – ndonjëherë shumëmilionësh – i sheh dhe “i njeh” lojtarët ndryshe nga ç’ndodhte edhe vetëm 40-50 vjet më parë (përfshi këtu edhe renderimin e lojtarëve në videolojëra). Pa llogaritur pastaj ndikimin që kanë “yjet” e futbollit në rrjetet sociale dhe fëmijët e adoleshentët dhe të gjithë ata të tjerët që tërhiqen pas tyre si celebrities, pa qenë detyrimisht të interesuar për futbollin.

Si dukuri, kjo duket e kundërt me rastet kur interesi për ndeshjet e futbollit ka të bëjë vetëm e vetëm me bastet; sepse për ata që vënë baste, futbolli – sikurse çdo lloj tjetër sporti antagonist – nuk është veçse një lloj randomizatori, i ngjashëm me ruletën ose me zaret; pavarësisht nga fakti që shumë “bastexhinj” ende e shijojnë lojën në vetvete.

Pyetja e fundit që do të kërkonte përgjigje, në kontekstin e këtyre shënimeve, është nëse televizioni – si tashmë ingredient i spektaklit futbollistik – ka ndikuar apo jo tek tifozi “klasik”. Ky i fundit e ndjek ndeshjen me emocion shpesh të verbër dhe nuk pret veçse që skuadra e tij të fitojë; estetika e lojës i intereson më pak, në mos fare; dhe njëlloj i intereson më pak aspekti mirëfilli “dramatik” i lojës në fushë, si përplasje vullnetesh të kundërta ose rimarrje kundërvëniesh të vjetra – sociale, lokale dhe kombëtare. Prandaj tifozi përfiton një eksperiencë individuale më të pasur falë kamerës, sepse i sheh nga afër lojtarët e preferuar, në mos idhujt e vet, gëzon së bashku me ta dhe po ashtu dëshpërohet së bashku me ta. Edhe në një rast, edhe në tjetrin, e bën këtë duke u sinkronizuar. Atë çfarë humb, kur privohet nga atmosfera e elektrizuar e stadiumit, kameraderia, afshi kutërbues i stresit kolektiv, dehja e të qenit pjesë e një turme që ndien njëlloj, pjesëmarrja në festë dhe mundësia për t’u ngushëlluar në grup në rast disfate, e fiton në intensitetin e raportit që vendos me lojtarët individualë ose të ndierit virtualisht i pranishëm në fushë. Si të thuash, televizioni e shndërron tifozin nga psikotik, në neurotik – çfarë ka të mirat dhe të pamirat e veta.

© 2018, Peizazhe të fjalës™. Ndalohet riprodhimi pa lejen e një administratori të faqes.

 


[1] Gjatë një loje disa vjet më parë, kur trajneri i Juventusit, Allegri, vendosi ta ndërrojë qendërsulmuesin Tevez, ky i fundit, duke dalë nga fusha, ktheu kokën nga bossi i vet dhe, gjithë nerva, i tha: “cagón” (ekuivalenti italisht do të ishte “stronzo”). Kur këtë e përcollën kamerat dhe pastaj të gjitha gazetat sportive, Tevez u shfajësua duke shpjeguar se ajo “cagón” ishte thjesht shpjegimi që po i jepte Allegri-t se pse e paskësh kërkuar ndërrimin: i shkohej urgjentisht në banjë (!).

XHAZI NË LITURGJI

nga Eda Zari

“Soli Deo Gloria” a la John Coltrane

Potenciali liturgjik i muzikës xhaz dhe paragjykimi i muzikës xhaz në terrenin kult

Psalmi 150, 3-6:

Lëvdojeni me tingullin e burive, lëvdojeni me tingullin e harpës dhe me qeste. Lëvdojeni me dajre dhe me valle, lëvdojeni me vegla me tela dhe me frymë. Lëvdojeni me cembale tingëlluese, lëvdojeni me cembale kumbuese. Çdo gjë që merr frymë le të lëvdojë Zotin. Aleluja. 

Komunikimi midis Perëndisë dhe njerëzve në rrjedhën biblike paraqitet vazhdimisht përmes kontaktit muzikor. Rreth 800 vargje të Biblës përmendin në mënyrë eksplicite termin muzikë. Sido të kenë tingëlluar fjalët e përdorura nga Eva dhe Adami, a ka ndonjë dyshim ndaj dëshmive biblike që ata i këndonin fjalët e tyre?

Qysh prej zanafillës së njerëzimit, lidhja e muzikës me fenë dhe Kultin është e pandashme, sepse fjala e Zotit nuk mund të skalitet dhe mësohet me forcë, ajo duhet ëmbëlsisht të tingëllojë brenda shpirtit dhe mendjes së njeriut! Muzika duket se ka qenë një tipar i vërtetë i krishterimit. Plini i Riu, (61-113, jurist dhe gjykatës, senator dhe shkrimtar në Romën e lashtë), në letrat dhe kronikat e tij të cilat sot janë një burim i rëndësishëm historik, e konsideroi veçanërisht me rëndësi të theksonte se kulti i ri në Lindjen e Mesme kishte një lidhje të fortë me muzikën dhe formën e riteve: Ata janë mësuar të takohen me njëri-tjetrin në një ditë të caktuar para agimit dhe të alternojnë kolektivisht me vegla e zë, një këngë Perëndie. Muzika dhe besimi kanë një ngjashmëri të pashmangshme mes tyre, duke plotësuar njëra-tjetrën. Besimi larton sigurinë për shumëçka shpresojmë. Besimi është individual dhe dëshmi e një dimensioni shpirtëror, të cilin nuk e shohim por e ndjejmë! Po aq abstrakte, shpresëdhënëse, dëshmuese është dhe muzika. Muzika dhe besimi, kjo binjakësi mirëbërëse, përcakton fuqinë tonë jetësore, rimëkëmb gjithëhera shpirtin njerëzor.

Sa më shumë mendoj për këtë, aq më fort më angazhon pyetja: përse duket e pamundur ecja me Zeitgeist-in dhe dinamikat e sotme kulturore, tek madje vetë kreu i kishës katolike Papa Françesk bën thirrje për muzikë të shenjtë, më moderne për zemrat e bashkëkohësve tanë? Pse në Shqipëri paragjykohet kur luhet muzikë në kishë, sidomos muzika xhaz tek interpretohet në mjedise fetare me instrumente? Kur do të distancohemi nga klisheja se xhazi dëgjohet në zhytjet me tym në orët e vona, aty lëkundet djepi i mëkatit?

Shpesh dëgjojmë të flitet nga ky rrafsh paragjykues e kokëfortë. Por si lidhen religjioni, xhazi, dhe kisha me njëra-tjetrën? Si ndikojnë hapësirat e kishave në gjuhën e xhazit?

Së pari këtu duhet dhënë një përmbledhje e shkurtër historike. Me sjelljen e skllevërve nga Afrika në Amerikë, u soll edhe esenca e trashëgimisë kulturore, shoqërore dhe muzikore, e cila u ngjiz me traditat fetare muzikore evropiane që patën ndikuar kontinentin e ri asokohe, duke krijuar një multikulturalitet. Në kulturën afrikane, muzika është e lidhur drejtpërdrejtë me tërë jetën shoqërore dhe adhururese.Thirrje-përgjigjet komunikuese mes tyre ishin praktika tipike shprehëse, ku fjala ritmonte me linja vokale, perkusive e vallëzuese. Meloditë afrikane u ruajtën nën të ashtuquajturën “Tingulli origjinal i thirrjeve dhe lavdërimeve”, ku përmblidheshin këngët shpirtërore dhe ato të punës. Modi afrikan nuk mund të kapet nga sistemi i toneve evropiane, sepse intonacioni i atyre këngëve varion nga ky yni. Gjatë përzierjes së kulturave muzikore, u rritën “notat blu” tok me Pentatonikën (paçka se ekzistojnë mendime të ndryshme mes teoricienëve të muzikës rreth origjinës dhe natyrës së pentatonisë).

Fundi i Luftës Civile në 1865 dhe heqja graduale e skllavërisë deri në mesin e viteve 1920 ndihmuan në zhvillimin dhe inspirimin e stileve të muzikës që ne sot i quajmë xhaz dhe blues.

Gunther Schuller thekson se është e vështirë për të vendosur një datë të saktë në të cilën xhazi mund të përshkruhet si një zhanër i pavarur, teksa Jeffrey H. Jackson thotë se që nga të shtënat e para të “Dixieland Jazz Bands” më 1923, për herë të parë mund të flasim për xhazin. Në kishat afroamerikane të origjinës protestante, ungjilli (gospel) doli si zhanër i vet muzikës së shenjtë. Ndërkaq, forma këngëtore kolektive “Gospel”, kishte fituar famë botërore përmes përformancave koncertante në fillim të shekullit të 20-të. Këtu përmendim ansamblin vokal afroamerikan “Fisk Jubilee Singers” ose “Paul Robeson”. Kjo muzikë frymon dhe çliron përditësitë e jetës. Notat blu (terca dhe septima e vogël, si dhe tritonus) shërbenin për të shprehur vështirësitë sociale dhe këtë vazhdojnë ta bëjnë deri më sot. Nëse vërejmë nga afër frymën pastorale të këtij repertori, situatat më të rënda jetësore përkthehen ritmikisht dhe muzikalisht me nota modeste shprese, nota të larta adhurimi, deri në manifestimin e përforcimit të besimit që tingëllon në finale me „coda triumfale” në çdo meshë. Xhazi modern ka vazhduar këtë traditë duke i kënduar një bote komplekse urbane dhe duke kultivuar brenda vetes lartimin e besimit dhe paqes. Nëse në momente kritike vetë jeta nuk tregon rend dhe kuptim, atëherë besimi dhe muzika krijojnë një rend dhe kuptim, duke unifikuar ndjesinë kolektive brenda së cilës qahen hallet e përbashkëta në shtëpi të perëndisë. Dëshiroj ta interpretoj këtë si një nevojë të vetë besimtarëve apo atyre që janë të pranishëm, për t‘i bërë më tingëlluese aspektet jetësore përgjatë një meshe. Shpirti gjen çlodhje e prehje, qoftë edhe aty ku fjalët nuk janë të mjaftueshme të shprehin apo kur ato dështojnë. Pikërisht aty muzika nis himnin e saj. Në përputhje me rrethanat, si psaltirë modestë, muzikantët e xhazit gjithmonë kanë shoqëruar aspektet shpirtërore dhe besimet personale me muzikën e tyre. Thomas Andrew Dorsey, i cili punonte si Kapelmaestro në një kishë të madhe baptiste në Çikago, ishte i pari i cili krahas punës me koret kishtare nisi të ftonte në kishë, këngëtarë solistë nga skena e muzikës xhaz, emra të mëdhenj si Mahalia Jackson, Della Reese (e cila ndërroi jetë, në nëntorin e vitit të kaluar) deri tek këngëtaret më në zë të klubeve të xhazit, si Billie Holiday dhe Ella Fitzgerald. Më vonë George Lewis dhe grupi i tij Ragtime, regjistroi në vitin 1954 vinylin e parë, me himne të orkestruara në xhaz me titull “Jazz at the Vespers”, xhazi në Mbrëmësore. Muzikantët e xhazit gjithmonë kanë patur nje relatë të ngushtë me religionin. Louis Armstrong shpesh kishte një pastor në studio tek realizonte regjistrimet e tij për albumin e radhës. Duke Ellington me entuziazëm shkroi “Sacre concerts”, duke gërshetuar muzikën kishtare evropiane me tingullin e Bigband-it.

Tenorsaksofonisti John Coltrane, shpiku termin “xhazi shpirtëror” i inspiruar nga tema e ringjalljes dhe më 1965 realizoi albumin e albumeve “A Love Supreme. “Dashuria e epërme” – ishte përvojë e re e zgjimit artistik të Coltrane-it, një moment historik në muzikë, një nga albumet më të shitura krahas albumit “Kind of Blue” të Miles Davis. Bashkëshortja e Coltrane, Alice Coltrane, përmend se ideja e kësaj suite xhazi ishte e bazuar në një vizion që Coltrane kishte patur gjatë shërbimit të tij ushtarak në vitin 1946, por kish mbetur duke u mbrujtur brenda tij. Në një intervistë me Branford Marsalis, ajo tregon se në fund të verës më 1964, “ashtu si Moisiu duke zbritur malin …”, John zbriti në këmbë të shkallëve në shtëpinë e saj, dhe mbante në dorë partiturat përfundimtare të suitës. Lavdërimi (pjesa parë): Tashmë tingulli i parë i albumit sinjalizon se diçka është ndryshe nga e zakonshmja. Coltrane fillon me një fanfarë të shkurtër. Një fanfarë e cila kërkon vëmendje dhe shpall rëndësinë e mesazhit vijues. Në kontekstin e “A Love Supreme”, ky sinjalizim duket si një mirëseardhje shpirtërore, një bekim. Ndërsa Psalm (Nr.4) i është nënshtruar një mbylljeje melankolike, me tingull të mbytur, të trishtuar duke ju lutur dashurisë së epërme. Coltrane na zbulon një strukturë muzikale ku metrika dhe ritmi janë lënë të nënkuptohen, duke vendosur primare ndjesinë emocionale. Ndaj pianoja, basi dhe bateria manifestojnë një atmosferë modeste plot përulje interpretative. Në kopertinën e brendshme të albumit ndodhet një poemë lutjeje nga Coltrane. Kjo poemë përcakton rrjedhën e linjës së saksofonit të Coltrane si një libret meshe.

Kjo muzikë përforcoi themelet e së ashtuquaturës “Lëvizja e xhazit shpirtëror”. Saksofonisti Branford Marsalis në takimet dhe workshop-et me studentë të muzikës mbajtur në USA, Evropë dhe Afrikë, nuk kursen të kujtojë dhe nënvizojë se kishat kanë qenë gjithmonë hapësira të takimeve kulturore dhe sociale. Artistët bashkëkohorë si Brian Blade, Tord Gustavsen, Ike Sturm, Bobby Mcferrin, Jon lopar, Kirk Whalum dhe Kurt Elling vazhdojnë traditën e kultit liturgjik përmes xhazit shpirtëror, duke përformuar në shtëpi të Zotit. Kompozimet e tyre dëshirshëm do i klasifikoja si krijimtari kontemporane e muzikës sakrale dhe këtu heq një pararelele të denjë (paçka se shkojmë pas në historinë e muzikës së shenjtë) me Michael Praetorius.

Xhazi shpirtëror ndihet fuqishëm edhe në Evropën perendimore. Marr shëmbull albumin “Officium” relizuar në vitin 1994, regjistruar në manastirin e kishës së Shën Gerold në Bregenzer Wald të Austrisë, ku saksofonisti norvegjez Jan Garbarek dhe Ansambli vokal britanik i Hilliard-it, përqasin improvizime bazuar në këndimet gregoriane. Grada e lartë harmonike e dialogut të meditimit të xhazit avangard dhe muzikës sakrale bëri që muzika gregoriane të prekej nga një brez i ri dëgjuesish. Nuk është aspak mister fakti që „Officium” ështe shitur rreth një milion kopje, duke u pasuar me një turne të pasur koncertesh.

Ky projekt dëshmon sërisht se trashëgimia e muzikës liturgjike mund të mbahet gjallë pa vizione nostaligjike apo laboratorë asketikë. Njëkohësisht ky koncept muzikal aspak komercial tregon maturi profesionale i cili kuron vlerën promovuese si dhe nevojën e njeriut por dhe besimtarit të sotëm për shprehi të reja muzikore, në rrafshin muzikal kishtar.

Xhazi brenda adhurimit mund të jetë një lutje ambicioze për tolerancë, një Tropar global brenda së cilës janë mbledhur gjithë tingujt tokësorë duke i lartuar tek hynorja për të lavdëruar “Soli Deo Gloria”!

(Vijon)

(c) 2018, autorja

Imazhi në kopertinë: drafti i dorëshkruar nga John Coltrane, për kompozimin A Love Supreme.

 

MILIARDERI – SHPËTIMTAR I MASAVE PUNONJËSE?

nga Ernest Nasto

Një nga drejtimet kryesore të analizës së dukurisë Trump në Amerikën e sotme përqendrohet në rolin e madh të punëtorëve të bardhë(1) në mbështetjen për kandidatin, sot presidentin Trump. Në pamje të parë kjo duket e pakuptueshme, sepse politikat trumpiane të uljes së taksave janë më tepër në përfitim të klasave të larta, dhe po ashtu heqja e sigurimit të detyrueshëm shëndetësor (Obamacare) dëmton më tepër pikërisht këtë shtresë të popullsisë. A votuan kësisoj ata kundër interesave të tyre ekonomike? Përse çështjet e imigracionit kanë përparësi më të madhe se sa taksat apo shëndetësia? A kemi të bëjmë me përfitime të tjera që barazpeshojnë këto të fundit?

Autori J. D. Vance analizon me hollësi këtë shtresë të popullsisë amerikane në librin e tij të fundit “Hillbilly Elegy” (Elegji për katundarinë) ku përshkruan kujtimet e fëmijërisë së tij në krahinën e maleve Apalashe (Appalachia) në shtetet Ohio e Kentucky.

Atje ai shpalos një kulturë me patologji të theksuara sociale, ku familjet kanë njëmijë e një probleme, por gjithashtu janë shumë krenare e patriote. Nga ana tjetër është një kulturë që sheh me dyshim çdokënd që s’është pjesë e grupit, bile edhe ata që duan të largohen prej andej e të përmirësojnë gjendjen e tyre.

Po ashtu kemi të bëjmë me një mjedis që vlerëson forcën fizike, prej ku edhe dashuria për armët si shprehje e aftësisë për t’i dalë zot vetes në një botë të rrezikshme.

Kjo shtresë e popullsisë punonte dikur në uzina çeliku apo pjesësh këmbimi, por zhvendosja e këtyre të fundit drejt Meksikës apo Kinës ka pasur për ta pasoja të rënda. Megjithatë krenaria e tyre kolektive është ende e spikatur dhe me një aspekt të dukshëm nacionalist. Besimi i të jetuarit në vendin më të mirë e më të madhërishëm të botës ishte ajo çka i jepte kuptim brezit që rritej në vitet ‘70 e ‘80.

Mirëpo e vërteta është se kjo lloj kulture gjendet nën kërcënimin e zhdukjes nga erërat globaliste e prandaj sheh një flamurtar tek Trump. Prej këtu edhe aleanca e tyre me miliarderin njujorkez dhe me politika që siç thamë, janë kundër interesit të tyre ekonomik.

Për t’u kthyer pak prapa në historinë amerikane mund të thuhet se këto pyetje nuk shtrohen sot për herë të parë. Ato janë mjaft të ngjashme me ato të shtruara nga intelektuali dhe historiani i shquar zezak W.E.B. Du Bois lidhur me rolin e punëtorëve të bardhë të Jugut gjatë periudhës njëshekullore prej mbarimit të Luftës Civile deri në shfuqizimin e të gjitha ligjeve diskriminuese në vitet ‘60. Teza e hedhur nga Du Bois ishte se të bardhët kishin përfitime psikologjike nga ngjyra e lëkurës, prandaj gjatë lëvizjes kundër diskriminimit racial ata nuk ishin në anën e punëtorëve zezakë, por në anën e pronarëve të badhë. Punëtoria e bardhë vërtet merrte paga të ulta, por këto kompensoheshin nga avantazhe publike e psikologjike. Kësisoj hendeku mes të bardhëve e zezakëve ishte aq i madh sa nuk nxiste ndonjë nevojë bashkëpunimi, megjithëse interesat e tyre ekonomike ishin pothuaj të njëjta.

Ndërkaq e drejta e votës ishte e lidhur asokohe me pagesën e tatimit për frymë (poll tax), pra pa shlyerjen e saj askush nuk mund të votonte. Rregullat në fuqi ishin të tilla që e vështirësonin së tepërmi atë pagesë, duke e kthyer në mjet për kufizimin e pjesëmarrjes së të varfërve në votime. Kuptohet kështu se përse p.sh. në zgjedhjet e vitit 1936, pjesëmarrja në Jug ishte vetëm 25 përqind krahasuar me 75 përqind në pjesën tjetër të vendit. Sistemi bënte pra që rezultatet të vendoseshin nga një masë e vogël votuesish, për rrjedhojë edhe kënaqja e kërkesave të tyre ishte më e lehtë.

Por edhe në rastet kur punëtorët e të varfërit e bardhë mundeshin të merrnin pjesë në votime, ata shpesh preferonin solidaritetin racor në krahasim me atë ekonomik. Me fjalë të tjera ata votonin më lehtë për politika në favor të të pasurve të bardhë se sa për politika në favor të të varfërve të zinj, megjithëse interesi i tyre ekonomik ishte qartazi ndaj këtyre të fundit. Shembujt për këtë tipar jo të afërmendshëm të shoqërisë amerikane janë të shumtë e s’mund t’i rreshtojmë këtu, dhe në fakt problemi i punëtorëve e i të varfërve të bardhë në Jug ka intriguar breza të tërë studjuesish e historianësh edhe pas Du Bois. Ata kanë vënë re përdorimin e suksesshëm të racës për të mbajtur punëtorët të përçarë dhe pagat e tyre të ulta. Bile një autore e njohur e asaj kohe e përshkroi këtë mënyrë të menduari si një marrëveshje ndërmjet dy personave, të bardhit të pasur dhe të bardhit të varfër. Marrëveshja konsistonte në atë i pari i thoshte të dytit “ti do jesh bosi i zezakëve, unë do jem bosi i parave”.

As unionet (siç njihen sindikatat amerikane) nuk ishin të përjashtuara nga ndikimi i racizmit, dhe dihet se ato kanë rol të konsiderueshëm në përcaktimin e pagave e të përfitimeve të tjera nga punëdhënësit. Kjo do të thotë se punëtorët e bardhë shihnin edhe avantazhe reale, jo vetëm psikologjike, nga aleanca e tyre me shtresat e larta, pra nuk ishin tërësisht të paarsyeshëm në politikat që përkrahnin. Bile mund të thuhet se ata kishin arsye të mjaftueshme për t’u pozicionuar vendosmërisht në njerën anë të vijës ndarëse mes racave.

Edhe shembulli i imigrantëve irlandezë është një ilustrim tjetër i përdorimit të racës për të arritur përfitime konkrete. Në mesin e shekullit XIX ata ishin objekt sulmesh e talljesh therëse, konsideroheshin inferiorë dhe që nuk meritonin të bëheshin qytetarë amerikanë. Për këtë arsye ky grup u bë një nga më të zellshmit në praktikimin e politikave të identitetit të bardhë, bile irlandezët shkaktuan edhe trazirat e New York-ut më 1863 duke sulmuar të zinjtë në Manhattan për disa ditë me rradhë. Ato trazira mbeten në historinë amerikane si rebelimi më i madh racor me përjashtim të Luftës Civile. Dhe kjo nuk ishte thjesht për paga më të larta, por për të vënë në pah qenien persona të bardhë e të lirë, kërkesa ligjore asokohe për marrjen e shtetësisë amerikane. Irlandezët theksuan pra me forcë përkatësinë e tyre racore nëpërmjet gjuhës, politikave apo edhe dhunës, dhe është e vështirë të pranohet se ata nuk i kuptonin mirë pasojat e vendimeve e të veprimeve të tyre.

Më vonë një parapëlqim i ngjashëm i solidaritetit racor ndaj atij ekonomik ra në sy edhe gjatë lëvizjes për të drejtat civile të drejtuar nga personaliteti zezak Martin Luther King në vitet ’60. Masat e punëtorëve të bardhë, ose ndenjën indiferente, ose iu kundërvunë hapur asaj lëvizjeje, megjithëse drejtësia ekonomike, pra lufta kundër varfërisë, ishte një nga pikat kryesore të programit të M.L. King.

Tashti edhe në zgjedhjet e vitit 2016 pamë të shpaloset e njëjta dinamikë, me përkrahjen e theksuar të punëtorëve të bardhë për Donald Trump. Në të vërtetë ai nuk bëri fushatë klasike prej miliarderi, përkundrazi, ai kritikoi hapur dhe forcërisht politikat globaliste të tregtisë së lirë e të imigracionit. Këto janë politika që punëtorët e bardhë mendojnë, jo pa arsye, se kanë dëmtuar interesat e tyre. Po ashtu me parullat e tij për të vënë Amerikën në plan të parë (America First)(2) dhe për ta bërë atë përsëri “të madhërishme” (Make America Great Again) ai ka tërhequr masat pothuaj të harruara si ato të Apalasheve që përmendëm më lart. Trump premtoi se do të sjellë përsëri në Amerikë vendet e punës të transferuara në Meksikë e Azi, duke u bërë kështu flamurtar i antiglobalizmit. Pavarësisht se reforma tatimore e kaluar nën shtytjen e tij s’ka pasur ndonjë efekt të dukshëm për punëtorinë e bardhë, pavarësisht nga vështirësimi i mbulimit shëndetësor për këtë shtresë, ata ndjehen të respektuar dhe plotësisht në vendin e tyre në Amerikën trumpiane. Në këtë ata janë të ngjashëm me përkrahësit e lëvizjeve populiste në Europë që çuan në fitoren e Brexit dhe në arritje të tjera të bujshme të partive të djathta europiane.

Kjo është edhe ana intriguese e këtij skenari, sidomos po të rikujtojmë se për gati 50 vjet pas mbarimit të Luftës së Dytë elitat liberale dhe konservatore ndanin të njëjtin vizion për të ardhmen, pavarësisht se me versione të ndryshme. Kështu liberalët theksonin rolin e institucioneve ndërkombëtare dhe bashkëpunimin mes aktorëve të ndryshëm politikë të skenës botërore. Ndërsa konservatorët flisnin për tregti e shkëmbime të lira ndërmjet këtyre aktorëve, gjë që nënkuptonte se e ardhmja do të ishte globale, e integruar dhe multietnike.

Por duket se elitat i mëshuan tepër globalizmit, pa u kujdesur për ata që liheshin prapa, prej ku edhe revolta populiste që mëton të kthejë historinë në drejtimin e kundërt, drejt një bote më të mbyllur e më nacionaliste. Shtresat e varfëra shprehin protestën ndaj globalizmit dhe faktin që ato ndjehen më të prekurat nga vështirësitë ekonomike, nga paragjykimet etnike, nga rënia e moralit familjar e nga humbja e statusit shoqëror. Kur njerëzit shohin se bota që kanë njohur po u rrëshqet nën këmbë, ata bashkohen më lehtë me gjithfarë demagogësh që akuzojnë “tjetrin” si burimin e tërë të këqiave. Në rastin e punëtorëve të bardhë amerikanë, vendin e “tjetrit” e zinin dikur zezakët, sepse bota e dominuar nga të bardhët po u shpërbëhej para syve. Sot “tjetri” janë imigrantët që po u marrin punët, po kryejnë krime, etj.

Ndërkaq një prurje e re e rëndësishme e retorikës trumpiane është që e djathta po adopton politika të mbështetura te grupet e interesit, që kanë qenë historikisht specialitet i së majtës. Ishte e majta ajo që theksonte se përkatësia në një grup është më primare se qenia jote si individ, prej ku betejat e pambaruara për avancimin e të drejtave të lloj-lloj grupeve: grave, të varfërve, zezakëve, homoseksualëve, myslimanëve etj. Janë zakonisht Demokratët ata që ftojnë zgjedhësit e tyre të bëjnë me faj korporatat, bankat apo Republikanët për problemet e tyre.

Mirëpo të njëjtën gjë po bën tashti edhe e djathta duke folur për kategori të tëra si “punëtorët e bardhë”, apo “të harruarit”. Edhe republikanët, sidomos me gojën e shefit të tyre, Presidentit Trump, ftojnë këto grupe që për problemet e tyre të fajësojnë imigrantët, meksikanët, kinezët, liberalët, sistemin e korruptuar, politikanët e paaftë, apo këdoqoftë tjetër.

Autori Vance në librin e lartpërmendur tregon se këta të bardhë të harruar kanë të njëjtat probleme sociale si të varfërit me ngjyrë, apo Indianët ndër rezervate. Ato janë droga e alkooli, familjet e shkatërruara, partnerët e shumtë seksualë, dhuna e abuzimi brenda familjes, mungesa e interesit për punë, shpikja e lloj-lloj mënyrave për të përfituar padrejtësisht nga sistemi i ndihmave sociale, etj. Por ata janë edhe patriotë të mirë, kurdoherë gati të rrokin armët për të kryer detyrën ndaj atdheut, e që admirojnë çdo gjë që ka lidhje me ushtrinë dhe forcat e armatosura. Për fat të keq ata mendojnë se angazhimi drejt globalizmit ka çuar si në rënien e krenarisë amerikane në përgjithësi, ashtu edhe të konsideratës për ushtrinë në veçanti. “Asgjë nuk na lidhte më, thotë Vance, me aspektet më thelbësore të shoqërisë amerikane”.

Këto shtresa përqafojnë kësisoj teori konspirative nga më të ndryshmet që janë bërë të përditshme në epokën trumpiane. Nuk mund t’i besohet askujt, as shtypit, as televizionit, as politikanëve e as universiteteve, asgjë nuk mund të ndryshohet.

Dhe pikërisht kjo është më tragjikja e të gjitha patologjive sociale që përmendëm më lart, e që janë përjetuar dikur nga të varfërit me ngjyrë e nga Indianët: bindja shkatërruese se ata vetë s’kanë asnjë mundësi për të bërë diçka për të përmirësuar jetën e tyre.

Në këtë kontekst bëhet e kuptueshme përkrahja e tyre për Donald Trump, por nga ana tjetër ajo vetëm sa i përkeqëson këto prirje të dëmshme. Trump shpreh miratimin për çdo hamendje konspirative ekzistuese, e bile shton përditë të reja. Ai nxit shtresat në fjalë të shprehin sa më fort pakënaqësitë e tyre, por kryesisht si grupe, jo si individë. Duket se këta mbështetës të tij janë të kënaqur me përfitime të tilla psikologjike, por potencialisht edhe ekonomike, nëse vërtet arrihet të rigjallërohet industria e të rikthehen vendet e punës. Këto qartazi barazpeshojnë në sytë e tyre, bile edhe tejkalojnë, vlerën e dëmit real të shkaktuar nga politikat e taksave apo të sigurimit shëndetësor të përmendura më lart.

Dhe ashtu Trump u premton shpëtimin, por shpëtim që do të vijë jo nga vetja e tyre, por nga një udhëheqës autoritar si ai, që i flet botës me gjuhën e forcës, e që zotohet se “do të thajë kënetën” (dmth mjedisin e korruptuar në Washington).

Presidenti e quan këtë “madhështi”, por kjo zor se mund të besohet për një fakt të thjeshtë: një individ, grup a popull zot i vetes, apo i madhërishëm, s’ka nevojë ta presë shpëtimin nga të tillë “heronj kordhëtarë”.

(c) 2028, autori.


(1) https://peizazhe.com/2016/08/22/kah-na-erdhen-keta-trumpista/

(2) https://peizazhe.com/2018/02/26/qyteti-mbi-koder-apo-america-first/

MODUS MORIENDI

Kur Ai erdhi dhe u plak e u rrëgjua aq sa të mos shfaqej dot më në publik pa hapur vrima thithëse në buxhetin e shtetit, të huajt që vizitonin Shqipërinë filluan të pyesin me këmbëngulje të dyshimtë: çfarë do të ndodhë me ju, “kur Ai të mos jetë më”?

Dhe ne mblidhnim veten e përgjigjeshim duke u përpjekur të tingëllonim të tronditur: Ai nuk vdes, sepse Ai do të rrojë sa malet tona dhe se populli Atij i jep ditë nga ditët e veta. Por të huajt tundnin kokat me ironi dhe thoshin: e megjithatë rrjedha e kohës, vitet bëjnë të vetën, trupi i njeriut, entropia, një ditë prej ditësh…

Kur tensioni në këto marrëdhënie ndërkombëtare nuk mund të përballohej më, na thirrën një ditë te Salla e Mbledhjeve të Mëdha, dhe aty na foli shkurt por rreptë Shefi i Marrëdhënieve me ata të tjerët, për të na thënë pak a shumë kështu:

Kini kujdes. Këta të huajt që pyesin se çfarë do të ndodhë kur Ai… (dhe këtu shefi fshiu me shpinën e dorës një lot të vetëm që iu rrëkëllye në faqen e rruar taze), pra kur Ai të mos jetë më; këta të huajt, pra, janë të porositur dhe të organizuar që të veprojnë kështu.

Para se të vijnë tek ne, mblidhen edhe ata te një sallë si kjo, dhe aty u del kundër-kolegu im për t’u thënë: kur të shkoni në Shqipëri, e para gjë që do të pyesni, është se ç’do të ndodhë kur të vdesë Ai.

Harroni fustanellat, kështjellat, fanellat, ombrellat, shpellat, të mbjellat, zgafellat, kërshëndellat dhe dantellat, dhe përqendrohuni te kjo pyetje: ç’do të ndodhë kur të vdesë Ai.

Shqiptarët, do t’u thotë kundër-kolegu im, vazhdoi shefi, janë aq politikisht supersticiozë, sa kanë frikë se po të flasin ose edhe vetëm të aludojnë për vdekjen e Atij, do ta ndjellin këtë kob vërtet dhe ashtu edhe do të marrin ndëshkimin maksimal si atë-vrasës, edhe në këtë, edhe në atë botë.

Ashtu shqiptarët, do t’u thotë kundër-kolegu im, vazhdoi sërish shefi, nuk do t’i përgjigjen dot kësaj pyetjeje pa rrezikuar përgjimin, arrestimin, dëbimin, internimin, burgun. Për një fjalë goje, mund të përmbysen dinamika të tëra demografike dhe të ketë ndodhin të mëdha fisesh dhe popullsish.

Le të mos ua kursejmë këtë pyetje, pra, do t’u thotë kundër-kolegu im, që të krijojmë kushtet objektive për kundërrevolucionin, siç e ka shpjeguar ai Lenini i tyre.

Mos kini asnjë iluzion, na tha shefi: ata vijnë këtu për të turbulluar ujërat dhe për të na provokuar të gjithëve, duke përhapur helm. Jo vetëm sepse ata prandaj vijnë këtu, për të përhapur helm, por edhe ngaqë ata, si gjarpërinj që i ka bërë nëna, nuk munden veçse t’i mbeten besnikë gjenit të tyre dhe ta përhapin helmin ngado që shkojnë.

Prandaj edhe ne duhet të jemi të përgatitur mirë dhe të ruhemi e të mos biem në grackën e tyre, por përkundrazi, ta përdorim grackën e tyre për t’u ngritur një grackë tonën.

Ata presin prej nesh që t’u përgjigjemi se Ai nuk vdes, sepse Ai do të rrojë sa malet tona dhe se populli Atij i jep ditë nga ditët e veta. Le t’i kapim pra në befasi dhe t’u përgjigjemi ndryshe. Le t’u themi atëherë: rrini të qetë e mos e prishni gjakun, këtë çështje Partia e ka në kontroll.

Le t’u themi: rrini të qetë, vdekja fizike nuk ka lidhje me leadership-in.

Le t’u themi: ne jemi materialista dhe marksista dhe ndjekim parimin e shëndoshë filozofik që qenia shoqërore përcakton ndërgjegjen shoqërore. Por në momente gjëmash të mëdha, ne dimë të jemi edhe idealista dhe ta vëmë energjinë e supersticionit në shërbimin tonë, duke lejuar përkohësisht që të jetë ndërgjegjja shoqërore, që të përcaktojë qenien shoqërore.

Na e shpjego pak më mirë, shef, thamë ne. Çfarë qenka ky muhabet me supersticionin?

Po ja, tha shefi. Nëse ata kërkojnë prej jush që t’ua shpjegoni pak më mirë, se çfarë qenka ky muhabet me supersticionin, ju do t’u thoni kështu: nëse ndodh që Aivdesë – dhe këtu jeni të autorizuar që ta përdorni fjalën vdes – atëherë është vendosur që të gjithë të huajt që gjenden ato ditë në Shqipëri do të varrosen të gjallë me të.

 


© 2018, Peizazhe të fjalës™. Ndalohet çdo lloj riprodhimi në mediat.

NJË QINDVJETOR

nga Eqrem Çabej 

Njëqind vjet më parë, më 25 shkurt 1877, lindi albanisti i shquar austriak Prof. Norbert Jokli.

Dihet se Austria e vjetër ka një traditë të mirë në fushën e studimeve shqiptare. Kjo traditë në lëmin gjuhësor nis e vazhdon në gjysmën e dytë të shekullit të kaluar, me dijetarë si Hahn, Miklosich, Gustav Meyer, Schuchardt, Meyer-Lübke e të tjerë. Në këtë varg dijetarësh bën pjesë dhe Norbert Jokli, më i riu ndër këta për nga rendi, porse sigurisht një ndër më të rëndësishmit ndër ta.

Norbert Jokli ndoqi së pari fakultetin e drejtësisë në universitetin e Vjenës, dhe si e kreu atë, nisi karrierën juridike. I tërhequr ndërkaq nga gjuhësia, la degën e parë dhe iu suall studimeve gjuhësore. Kreu fakultetin filozofik duke ndjekur gjuhësinë krahasimtare indoeuropiane dhe disa degë të veçanta, romanistikën, gjermanistikën, sllavistikën, sanskri­ti­shten, me degë të parë sllavistikën. Përfaqësuesi kryesor i kësaj disipline në universitet të Vjenës në atë kohë, gjuhëtari i njohur Jagiç, e drejtoi dijetarin e ri për nga studimet shqiptare, një fushë që kishte mbetur djerr me vdekjen e Gustav Meyerit në prag të shekullit të ri. Kështu ky iu përvesh mësimit dhe studimit të gjuhës shqipe, duke ndjekur në fillim kursin që jepte aso kohe në kryeqytetin e Austrisë dijetari shqiptar Gjergj Pekmezi. Njohuritë e shqipes i përsosi me kohë me lidhjet që pati me shqiptarët me qëndrim në Vjenë, me hetimet gjuhësore me studentët shqiptarë të Austrisë, po kryesisht me studimet vetjake e me leximet e shkrimeve letrare shqipe të kohëve të vjetra e më të reja.

Që me themelimin e gjuhësisë si shkencë në shekullin e kaluar, po edhe më parë, gjuha shqipe pat tërhequr vëmendjen e interesin e shumë dijetarëve të Europës: dijetarë vendesh të ndryshme dhe të degëve më të ndryshme, si gjeografë, etnografë, udhëtarë shkencorë, diplomatë, mjekë, historianë e gjuhëtarë. Gjuhëtarët ndërkaq, ndër ta disa dhe fort të njohur, si ata të shekullit të shkuar si dhe më të vonët, studimeve të shqipes iu afruan gati të gjithë duke ardhur nga lëmi i specialitetit të vet: nga gjuhësia krahasimtare, nga sllavistika, romanistika, ballkanistika, veçanërisht nga kërkimet në lëmin e rumanishtes. Studimet shqiptare kanë qenë kështu për këta gjuhëtarë një fushë anësore, ndonëse duhet të themi që disa ndër ta kanë dhënë një kontribut të çmuar në këtë lëmë studimesh. Norbert Jokli qysh me hapat e para të veprimtarisë shkencore të tij i la gjurmimet në degët e tjera të gjuhësisë dhe iu kushtua kryekrejet studimit të shqipes. Kjo veprimtari përshkon gjithë jetën e tij që në krye gjer në fund, që në rini e gjer në vdekje.

Veprimtaria shkencore e këtij dijetari ka një tematikë të gjerë, më të gjerë se ajo e pararendësve të tij. Ajo rrok një pjesë të madhe të fushës gjuhësore të shqipes. Përfshin në kohë historinë e periodave të kaluara të gjuhës e zbret gjer në shkallën e sotme. Kjo veprimtari e tij edhe në tematikë paraqet kështu diçka tërësore, një sistem në vetvete. Ai ndërmori gjurmime të thelluara si në fushën e fonetikës e të morfologjisë, ashtu dhe në atë të leksikut, të etimologjisë, të historisë gjuhësore, të dialektologjisë dhe të zhvillimit të shqipes si gjuhë shkrimi dhe si gjuhë letrare.

Në lëmin e fonetikës u gjurmua zhvillimi i disa fonemave të shqipes, të sistemit vokalik dhe konsonantik, duke e ndjekur ai atë zhvillim që nga periodat e lashta të gjuhës nëpër fazat e ndryshme gjer në shqiptimin e sotëm. Fazat e ndërmjeme të këtij zhvillimi u hetuan më një anë me mjetet e brendshme gjuhësore, me dëshminë e dialekteve dhe të përmendoreve të moçme të shkrimit e me krahasimin e shoqishoqnë të tyre, më anë tjetër nëpërmjet të historisë gjuhësore të jashtme: aty kryesisht me anë të marrëdhënieve të shqipes me gjuhët fqinje të Ballkanit, me huazimet që pat marrë prej tyre dhe me ato që depërtuan gjatë kohëve prej shqipes në ato gjuhë. Kjo metodë pune u zbatua dhe në gjurmimin e historisë së theksit të gjuhës shqipe. Në morfologji u konstatua ndër të tjera kalimi i disa trajtave të emrit prej njerës rasë në tjetrën; u sqarua formimi i disa përemrave pronorë si juaj, taj “tuaj”; u shtjellua formimi i foljeve faktitive prejemrore (denominative) si mallëtoj i kategorisë së foljeve të tipit luaj, ruaj, dhe një varg dukurish e çështjesh të tjera. Punë pionieri u krye sidomos dhe në fushën e fjalëformimit. U hetuan ndër të tjera emrat përmbledhës (kolektivë) e zvogëlues (deminutivë) dhe u gjurmua përgjithësisht formimi i emrave me anë të rrjedhimit (derivacionit) e të përbërjes (kompozimit). Në atë mes u vu në pah kalimi i disa prapashtesave të shqipes në gjuhët fqinje, kryesisht në rumanishten. Fjalëformimi u pa prej këtij dijetari dhe në funksion të leksikologjisë historike e të etimologjisë.

Pikërisht në këtë fushë kërkimesh një nga problemet që i dalin gjuhëtarit me çdo hap është të dihet se ç’është trashëgim e ç’është huazim në visarin e fjalëve të shqipes. Në këtë mes brezi i mëparshëm i studjuesve – me ndonjë përjashtim të rrallë si gjuhëtari i shquar danez Holger Pedersen – pat treguar një interes të veçantë për huazimet, për elementet që kishin hyrë në shqipen prej gjuhëve fqinje. Emërtimi i saj si një “gjuhë gjysmëromane” pat zënë vend në atë periodë të gjuhësisë, dhe çon në krye nganjëherë dhe sot e kësaj dite. Në këtë kompleks çështjesh mbetet një nga meritat e Norbert Joklit, që bashkë me disa dijetarë të tjerë, i ktheu gjuhës shqipe atë që i përkiste. Shumë elemente leksikore që mbaheshin më parë për latino-romane, greke a sllave, u pa me kohë që janë pasuri e trashëgimisë vetjake të shqipes. U konstatua bile dhe roli dhënës i kësaj gjuhe ndaj idiomave fqinje: Mjaft njësi leksikore, që janë të përbashkëta në gjuhët ballkanike, e kanë burimin në shqipen dhe së këtejmi depërtuan në gjuhët e tjera të kësaj treve. Kjo rrethanë është me peshë për të formuar një gjykim më objektiv për karakterin e kulturës popullore shqiptare dhe shkallën e saj të zhvillimit në të kaluarën, në lidhje e krahasim edhe me kulturat popullore fqinje.

Metoda që ndoqi ky dijetar në këtë lëmë kërkimesh si përgjithësisht në studimin gjuhësor të shqipes, karakterizohet me këto tipare: Së pari, zotërim sa më i plotë i materialit konkret, duke e gjurmuar këtë gjer në këndet më të fshehta. Pastaj studim i shqipes me mjetet e shqipes: nisje nga rrethanat e brendshme të gjuhës, nga brenda jashtë e jo nga jashtë brenda. Prandaj shkallë e parë e krahasimit, krahasim i brendshëm; prej këndej pastaj, me nisje prej kësaj baze të sigurtë më tej krahasim i jashtëm, me gjuhët e tjera ballkanike ose edhe më të largëta. – Një tjetër tipar i metodës së ndjekur prej këtij dijetari është ajo e bashkëveprimit të gjuhësisë me etnografinë. Kjo metodë, që në gjuhësi, sikundër dihet, ndër të tjera gjen zbatim me parimin “fjalët edhe sendet” (les mots et les choses), u vërtetua se është pjellore në lëmin e shqipes: me afrimin e të dhënave të kulturës materiale e shpirtërore të botës shqiptare, të cilat ndriçojnë jo pak probleme të gjuhës.

Sa më lart ngjitet studimtari në rrymë të kohëve, aq më të vështira bëhen problemet, aq më e errët paraqitet gjendja historike e gjuhësore. Kështu çështja e vendit të shqipes në rrethin e gjuhëve indoevropjane, çështja pra se me cilat ndër këto gjuhë motra ka afri më të ngushtë, çështje me të cilën u muar ky dijetar gjatë e në mënyrë intensive, mbetet edhe sot një ndër problemet e pasqyruara mirë të gjuhësisë shqiptare. Një problem tjetër është ai i birësisë (filiacionit), i burimit të shqipes, dhe lidhur me të edhe problemi i djepit ballkanik të popullit shqiptar. Në këtë çështje Norbert Jokli që në krye të karrierës së tij është për autoktoninë, domethënë për këtë që shqiptarët janë vendës, anas në trojet e tyre të sotmet. Më konkretisht, ai vendbanimin e hershëm e vendon në Dardaninë e lashtë, në anët e Kosovës së sotme. Në vitet që pasuan ndërkaq (1933-34), me analizën gjuhësore të toponimisë historike, konkretisht të emrave të moçëm të disa lumenjve si Drini e Mati dhe të emrave të tyre të sotëm, ai erdhi në përfundimin “që këta emra qysh në kohën e vjetër gjer në ditët e sotme kanë qenë pa ndërprerje në gojën shqiptare dhe që vetëm gjuha shqipe ka mundur t’u japë trajtën që këta kanë sot”. Me këtë formulim, siç shihet koncepti i autoktonisë merr përmasa më të gjera në pikëpamje hapësinore, duke përfshirë kryesisht dhe anën perëndimore të trevës gjuhësore shqiptare.

Interesat shkencore të këtij albanisti kanë pushtuar, si u tha, edhe fazat e mëvona të zhvillimit të shqipes. Gjatë Luftës së Parë Botërore ai kreu një studim të imtë të dialektit të Vrapçishtit në anët e Gostivarit, veçse ky punim nuk arriti të botohej dhe duhet të ketë humbur. Më vonë ai botoi një varg këngësh epike të nahijes së Pejës, që i pat mbledhur dikur Vuk Karaxhiçi e që gjer atëherë kishin mbetur dorëshkrim. Në një recension të gjatë ai më vonë u muar dhe me ligjërimin e Arbëneshit të Dalmacisë, duke shqyrtuar me atë rast një varg dukurish e çështjesh të dialektologjisë shqiptare. Problemet e fushës dialektore i gjurmoi vazhdimisht në lidhje me të dhënat e onomastikës, sidomos të toponimisë historike dhe të sotme. Me anën e toponimisë historike, si u pa dhe më lart, arrihet të depërtohet dhe të në kaluarën historike-etnike të kombësisë shqiptare. Është për të shënuar ndërkaq që problematika gjuhë-dialekt ka qenë gjithmonë në sferën e interesave shkencore të këtij dijetari. Më 1930 ai i kushtoi një studim të thelluar gjuhës, alfabetit dhe dialektit të Gjon Buzukut, autorit, me sa dihet, më të vjetër të letërsisë shqiptare. Një interes të veçantë ka treguar ai për veprën e Naim Frashërit. Fletoren e bektashinjet e përktheu dhe e botoi të pajisur me një komentar ideoestetik e gjuhësor. Me rastin e njëzetepesëvjetorit të vdekjes së poetit, ai në numrin përkujtimor “Naim Frashërit” të studentëve shqiptarë të Austrisë botoi më 1925 një studim mbi Naim Frashërin dhe pasurimin e gjuhës shqipe. Në këtë studim shtjellohet metoda që ndoqi poeti shqiptar për pasurimin e fjalorit të gjuhës letrare: Kërkim edhe përhapje e fjalëve që ekzistonin në gjuhë, po që kishin mbetur në skaj të përdorimit; ringjallje e fjalëve të vjetra të mbetura në harresë, pakësimi i përdorimit të fjalëve të huaja; formim fjalësh të reja, më një anë të përbëra në anë tjetër të rrjedhuara (derivate), sipas rregullave të analogjisë, kryesisht pra pas gjedhes (modelit) të fjalëve të gjalla të gjuhës popullore e të dialekteve të saj. Rruga e farkimit të këtyre neologjizmave ka qenë, si ndodh zakonisht, ajo e kalkut, e përkthimit të formës së brendshme të fjalëve të huaja, te ky shkrimtar më shpesh prej fjalëve të frengjishtes. Me zbatim të këtyre rrugëve të metodës poeti shtiu përsëri në përdorim, po shpeshherë me vlerë kuptimore të re fjalës të gjuhës popullore e të dialekteve si ani “anije”, besëtar, i paqenë, shërbesë, shkronjë. Mori prej autorëve të vjetër si Bardhi e Bogdani edhe ringjalli fjalë si detar, gjykatës, luftëtar e ndonjë tjetër. Farkoi në analogji formative me fjalët e ligjërimit popullor, pra në pajtim me frymën e gjuhës, leksema të reja si dritare, (arbëreshët e Italisë dritësore), fletore, gjithësi, hapësirë, kryeqytet, papunësi, vetëdijë, veti, vjershëtor etj. Në këtë mes një problem shkencor përbën çështja se cili shkrimtar ndër ata të Rilindjes është autori i formimeve leksikore të këtij lloji, a Naim Frashëri a i vëllai Samiu, a Jani Vreto a ndonjë tjetër. Çështje mjaft e vështirë e mbase e pazbërthyeshme, ngase kemi të bëjmë me letrarë që edhe kanë bashkëpunuar. Edhe shfaqja e njerit nga këto formime të reja tek njëri nga këta shkrimtarë nuk është përherë një dëshmi e sigurtë e autorësisë së këtij, sepse mund të ketë pasur aty dhe sugjerime në bisedat e shpeshta ndërmjet tyre. Një tjetër detyrë, detyrë edhe më e vështirë, është të hetohet se fjalët e sferës teknike e të kulturës që dalin tek autorët e vjetër të Veriut, a janë të gjitha farkime të tyre apo për një pjesë pasuri e gurrës popullore e rimarrë prej autorëve në fjalë.

Në veprimtarinë shkencore të Norbert Joklit një punë jo e dorës së dytë ka qenë ajo që zhvilloi ai në fushën e bibliografisë kritike. Në një nga vjetarët kryesorë të bibliografisë gjuhësore të asaj kohe (Idg. Jahrbuch) ai për 24 vjet rresht, gjatë periodës 1917-1940, ka referuar rregullisht për botimet – vepra dhe artikuj – që kanë dalë gjatë asaj kohe për etnografinë e historinë shqiptare edhe për gjuhën shqipe. Rëndësi të veçantë ka qëndrimi objektiv e kompetent i mbajtur në atë mes, duke vënë ai shpeshherë në vend gjykimet tendencioze të disa dijetarëve lidhur me disa çështje kryesore të studimeve shqiptare. Kjo mbajtje qëndrim, meriton vëmendje shpeshherë dhe sot e kësaj dite.

Ky dijetar u zhduk aty nga muaji i majit i vitit 1942. I përndjekur prej regjimit nazist si izraelit, në atë kohë u deportua prej banesës së tij të Vjenës, u çua në një kamp a në disa kampe përqendrimi, dhe mbaroi ditët e jetës së tij. Vendi dhe rrethanat e vdekjes së tij kanë mbetur gjer më sot të pasqaruara. Një pjesë e madhe e dorëshkrimeve të tij kanë humbur, ndër to dhe dorëshkrimi i fjalorit etimologjik të gjuhës shqipe. Në një bisedë me Aleksandër Xhuvanin, me të cilin ka pasur lidhje miqësie e shkëmbim mendimesh gjithherë, gjer në fund, ai shprehte mendimin që gjuhën shqipe do ta studiojnë shqiptarët. Nuk është mbase një gjë e tepëruar po të themi që bash interesi e dashuria që ushqente për popullin shqiptar e për gjuhën e tij, qe një nga arsyet që ia hangrën kryet: Ai kishte vënë në dukje në gjithë veprën e tij pasurinë vetjake të shqipes duke reduktuar me kritere shkencore objektive pjesën e latinishtes në leksikun e saj. Këtë rrugë ai e ndoqi edhe gjatë pushtimit fashist të Shqipërisë, gjatë të cilit u këput dhe filli i jetës së tij.

[botuar në Gazetën “DRITA” të 13 marsit 1977]

Shënim: Këtë shkrim të prof. Eqrem Çabejt po e risjellim këtu me rastin e botimit të librit të Joklit Studime përmbi etimologjinë dhe fjalëformimin e shqipes, i cili del këto ditë nga Botimet “Çabej”, në përkthimin e autorit të artikullit.

NË ZEMËR TË UTOPISË

Sitet e braktisura industrialë që dora-dorës po përshtaten për veprimtari të tjera kryesisht zbavitëse më pëlqejnë, por më kusht që të mos më detyrojnë t’u afrohem shumë. T’i shoh nga larg e të vazhdoj rrugën tutje. Dozën time të mërzitjes në to besoj e kam marrë gjatë viteve të tëra që dikur i kam kaluar duke punuar nëpër kantiere dhe uzina. Një ndjenjë të tillë pothuaj repulsioni provova edhe kur, gjatë rrugës për të vizituar një kështjelle të shk. XII-të në qytetin Guise-s na propozuan të qëndrojmë së pari një sit industrial metalurgjik të mesit të shek. 19-të po në atë qytet,  pa më shkuar ndërmend se do të gjendesha para një prej përvojave më të mëdha sociale të historisë së njerëzimit.

Kur zbret nga autobusi, në vend të ballinave në trajtë dhëmbësh sharre të nxirë nga bloza e koksit të komplekseve industrialë të 200 vjetëve të shkuara, vizitori gjendet para një pallati madhështor të ndërtuar me tulla të kuqe, simetria dhe vendosja (më mirë zhvendosja) e volumve arkitekturorë të të cilit ka diçka nga Versaja, por ndryshe nga e para që ishte banesë mbretërore (edhe pse aty kishte të drejtë të hynte dhe ta vizitonte kushdo, edhe fshatari me i humbur), këtu ne gjendemi para një Pallati social ku banonin, në kushte të barabarta, familjet e punëtorëve dhe drejtuesve të një uzine të madhe që gjendej pak më tej. Emri saj në histori: « Familistère de Guise ».

Shoqëruesi që na priti, një djalë simpatik, me formim historik, fliste me pasion të veçantë dhe hera herës ndalonte dhe pyeste me ndrojtje se « mos po flas shumë ». Aspak, e siguronin ne, por dukej se ishte vështrimi ynë i hutuar që nuk e siguronte shumë se kuptonim gjithçka nga ato që thoshte. Ju besoj keni dëgjuar për sobat e markës Godin (marke shumë e dëgjuar), përpiqej ai të bënte operativ trurin tonë të lodhur nga udhëtimi.  Ja pra është ai që ka prodhuar sobën tuaj prej gize, i cili me fitimet që nxirrte ndërtoi gjithë këtë kompleks industrial. Por duke  qenë dishepull i teorive utopiste të kohës, ai u kaloi anash rrymave të majta ekstremiste   të komunistëve e anarkistëve etj., dhe krijoi një univers të tijin social që kishte për qëllim të përmisonte jetën e atyre që cilësonte “prodhues të të mirave materiale”, pra puntorve, për të cilët u kujdes të ndërtojë edhe banesa sociale për të gjithë, teatro, biblotekë, shkolla laike etj. duke realizuar kështu një utopi të vërtetë sociale që filloi diku më 1850 dhe përfundoi paradokaslisht në vitin 1968. 

Jean-Baptiste André Godin (ky shoku në foton ballore të reportazhit) ishte i biri i një bravaxhiu dhe e ndërpreu shkollën në moshën 11 vjeçare. Si qëndroi  ca kohë pas të atit,  niset të udhëtojë nëpër Francë për të përvetësuar zanatin e metalpunuesit, ku ndërkohë do të provojë në kurriz edhe trajtimin e ashpër dhe kushtet e vështira të jetës së punëtorëve, që pastaj do të përpiqet t’i përmisojë gjatë gjithë jetën e tij. Me pak para që i  dha i ati (për t’u martuar), ai ndërton një atelie të veten dhe shumë shpejt do të krijojë patenta të ndryshme sobash të një cilësie të lartë. Më 1846 e zhvendos fonderinë e tij, në qytetin e Guise-ës. Këtu pra, ku kemi kemi ardhur për vizitë.

Rastësisht në këtë kohë ai lexon një artikull të utopistit Charles Fourier, shpjegon shoqëruesi ynë dhe tregon interes të menjëhershëm për të.

Fourier nga ana e tij është një figurë shumë interesante e socializmit, për të cilin më lejoni të them dy fjalë. Marksi e cilësonte “socialist kritiko-utopik”, por ai është një i majtë që çuditërisht e urrente Revolucionin francez dhe shpesh thoshte : “aty fillon e keqja” (Pa e ditur se këtë do ta kuptonim më mirë ne, sepse ai i Francës do të pjellë atë të Rusisë (lindje me forceps, por askush nuk e kuptoi se foshnja lindi e vdekur dhe shpejt u shndërrua në zombi pë të ngrënë edhe vetë të ëmën) për të ardhur pastaj  e përplasur edhe ne shkrepat e Ballkanit, ku të parët tanë që ende nuk kishin vendosur të  zbrisnin nga pemët, papritur u ndien edhe ata të gatshëm për revolucion!).

Për Charles Furier nuk është dhuna midis njerëzve, por harmonia sociale ajo që do të shpëtojë njerëzimin.

Për sistemin e tij filozofik dhe lëvizjen sociale që teorizonte ai thoshte se ishte pasoja e ”mollës së katërt” ( që po e përmbledh shkurt, për rolin që pati): I ndodhur në një restorant me kunatin e tij, Fourier vuri re se ky i fundit pagoi 14 qindarka për një kokërr mollë, ndërkohë që po atë mëngjes, në Rouen nga kishte ardhur, ai vetë e kishte paguar (një mollë) me një të pestën e kësaj shume. Kjo u bë shkak për krijimin e një mendimin fort kritik për shoqërinë e kohës.

Këtu përpunon edhe idenë e mollës së katërt që shënjon lëvizjen e njerëzimit.

E para ishte molla që Eva i dha Adamit.

E dyta molla që Parisi i dha Afërditës

E treta molla që i ra në kokë Njutonit

E katërta molla e tij vetë, që i zbuloi të keqen që vinte nga ndërmjetësit, feudalitetin merkantil, përmasën e mashtrimit tregtar por edhe parimin e tërheqjes së pasioneve njerëzore që e shihte të lidhur te mesazhi e mollës. Sepse (dhe do ta mbyllim me kaq punën e tij) ai beson se kërkimi i tij filozofik ka të bëjë me zbulimin shkencor të tërheqjes reciproke të pasioneve njerëzore, i cili do të mbyllte cikin e teorisë së tërheqjes universale të Njutonit. Për të ligjet e tërheqjes  universale janë në në lidhje të drejtpërdrejtë me tërheqjen e pasioneve njerëzore.

Duke qenë se ai kërkon një zbatim praktik të Teorisë së tij, Fourier, e imagjinon realizimin e saj në formën e një falanstere (term që ka na origjinë fjalën greke falangë, një ekip i caktuar ushtarêsh) që për të është një grupim organik i nevojshëm për një jetë harmonike në komunitete të caktuara.

Me të kompletuar veprën e tij teorike Fourier, u bëri thirrje mecenatëve të ndryshëm, por nuk pati përgjigje. Me këtë rast, thuhet, ai hëngri dhjetë vjet rresht drekë në një restorant, krejt vetëm, në pritje që të vinte e t’i ulej në tavolinë  ndonjë mecenat industrialist, që nuk erdhi kurrë.

Falanstere-at e para, megjithatë  (që ai i imagjinonte si ferma bujqësore me ndërtesa banimi e zbavitjeje për rreth 400 familje, me të drejta të barabarta dhe kushte optimale jetese për të gjithë) nisën të marrin jetë vetëm disa vjet pas vdekjes së tij. Njihen shumë të tilla, në Evropë dhe në Amerikë (sidomos aty), por që nuk jetonin shumë vite.

U zgjata ca, por ishte thjesht për të thënë se përvoja më e famëshme dhe më jetëgjatë që rezultoi nga teoria e Ch. Fournier, mbetet ajo e qytetit Guise, në Francë, ku edhe ndodhemi pra. Siç e shihni, Jean-Baptiste André Godin, ka ndryshuar disi emrin nga Falanstere ai e quan Familistère.

Për konceptimin e saj, Godin punoi shumë me Victor Considerant, një dishepull i njohur i Charles Fournier, që tashmë kishte vdekur, na thotë shoqëruesi ynë, pasi na pyet edhe një herë se mos po fliste shumë.

Duke vizituar dhomat e apartamentet e saj, hollin e madh me vetratë, lavanterinë, mencat (ku na ftuan për një kafe), çerdhet e fëmijëve, centralin e ngrohjes qendrore, pishinën, teatrin, kopështet e mrrekullueshme, shkollat laike dhe të përziera (djem e vajza bashkë), ndërkohë që nuk njiheshin gjëkundi (vetë shteti francez do t’i realizojë shumë më vonë), mënyra se si merreshin vendimet edhe me votat e grave (e drejtë që do të sanksionohet me ligj vetëm 100 vjet më vonë), nuk mund të mos ndjesh nevojën të kuptosh një realitet të tillë gati të pabesueshëm për kohën.

Shoqëruesi ngul këmbë të shpjegojë se Godin, nuk është një filantropist, por një industrialist socialist, që ruan një distancë të caktuar si nga Fourier ashtu edhe nga marksistët. Dhuna është e papranueshme për të. Për drejtimin e punëve të uzinave dhe të jetës së përbashkët u krijua edhe Kooperativa e Kapitalit dhe Punës. Fitimet riinvestoheshin, ndërkohë që vendimet e rëndësishme, shpërblimet dhe shtesat e rrogës bëheshin me votime nga të gjithë. Ishte për një rrogë sipas aftësive dhe nevojave të secilit  dhe jo e  barabartë për të gjithë. Per të tjerët kishte edhe një ekonomi sociale dhe plot dyqane ku çmimet ishin mjaft të ulta, për punonjësit.

Nëse për Fourier uniteti bazë i shoqërisë është individi, për Godin-in është familja.  Dhe tamam për  familjet e punonjësve të tij ai  koncepton vetë Pallatin social, arkitektura e të cilit i jep përparësi kontakteve njerëzore, zbavitjes dhe njohjes reciproke, vetrata e madhe mundëson që një gjë e tillë të vazhdojë në çdo kohë, edhe në dimër e në shi. Që të gjitha kanë të njëjtën sipërfaqe banimi dhe në të ka kushte jetese që do t’i kishin zili shumë vetë edhe sot. Edhe aty brenda gjithçka ai e ka projektuar vetë me qëllim që të gjithë të kenë kushte të njëjta jetese. Edhe sipërfaqja e dritareve ndryshon nga kati në kat me qëllim që të gjithë të kenë sasinë e caktuar të barabartë të dritës. Vërejmë se dritaret e poshtme janë më të mëdha, me qëllim që të marrin të njejtën sasi drite sikundër ato të kateve të larta.  Deri edhe djepet e fëmijëve janë projektuar prej tij në bashkëpunim në “lëvizjet higjeniste” të kohës (ato nuk lëkunden sepse mendohet se tronditin trurin e fëmijës, meqë në atë moshë materia gri është në sasi të vogël në një hapsirë më të madhe kafke). Shtresat e poshtme të djepit janë të tilla që të absorbojnë jashtëqitjet me qëllim që nënat të kenë sa më shumë kohë të lirë (panolini para kohe?).

Eshtë me të vërtetë një pallat që nuk ka të dytë në botë, për mënyrën si është ndërtuar, por më shumë  për funksionin që ka, për qëllimin që duhet të luajë. Apartamentet e punëtorëve aty janë pajisur me sistem ajrimi, uji e gazi, sikundër ato të drejtuesve të uzinave dhe kjo që para pothuaj 200 vjetësh. Pra, që atëhere kur Rusia, fvj., që do të mëtojë pak më pas të injektojë në botë sistemin e ri socialist, tamam në këtë kohë ka në fuqi rendin e bukrobërisë. Nuk ka asgjë pë t’u habitur për cilësinë e asaj që na pret sipas modeli rus!

Jean-Baptiste André Godin,  krijoi mbrojtje sociale dhe sigurime për të gjithë. E drejta e pensionit fillonte në moshën 60 vjeç. por duket thënë se  të gjitha këto nuk njiheshin ende edhe nga pjesa tjetër e popullsisë së vendit. (Kutu jam kureshtar të dis nëse për sitsemin e mbrojtjes sociale, ai kopjoi  modelin i Bismarkut, që duhet pranuar se e nxorri realisht boten nga Mesjeta,  apo ky i fundit mori modelin e J. B. A. Godin?) Temë që iu vlen t’i kthehesh!

Godin ishte laik (deist), për ndërsa nxiste punonjësit e tij të kalonin kohën në teatër apo biblotekë, që edhe ato i kishte projektuar vetë, thotë shoqëruesi ynë., ai nuk ndalonte njeri që të shkonte në kishën që ishte aty pranë. Gjithsesi, kujdesej që teatri të funksiononte edhe gjatë kohës që në kishë zhvillohej mesha.

Godin vdiq më 1888 por Shoqëria që ai krijoi ekziston edhe sot, edhe pse Kooperativa e Kapitalit dhe Punës u shkri më 1968; tensionet sociale dhe ekonomike të kohës bënë që të shndërrohet në Shoqëri anonime Godin S.A. Siti industrial u ble nga një shoqëri tjetër, e cila shiti privatëve  Pallatin social, (kjo ishte arsyeja që gjatë vizitës sonë disa apartamente ishin mbyllur) por ndërkohë edhe qyteti i Guise-s nisi të interesohet për këtë trashëgimi të pashembullt që kishte në gjirin e vet dhe vendosi të blejë pjesë të ndryshme e të angazhojë shuma të mëdha në projektin Utopia për restaurimin dhe kthimin e tyre në të vizitueshme.

Natyrisht, e gjitha kjo kishte për bazë prodhimin industrial të fonderive , që janë fare pranë. Eshtë prodhim i kapaciteteve të madha dhe ai u përpoq t’i shumëfishojë asortimentet që bëhen me të, por jo gjithnjë pati suksesin e sobave prej gize, disa variante të të cilave janë si vepra arti që zenë vend me dinjitet nëpër kuzhina.

Vizitë e një interesi që nuk e prisja, madje tashmë nuk kisha më fare dëshirë t’i  ngjitesha kodrës që të shpinte në kështjellën e Guise-ës, për të cilën kishim ardhur deri aty.

…………………………

*Fotot janë të miat. Fotoja ballore është pamja e jashtme e Pallatit social. Shtatorja e patronit është ngritur aty që me kohë, por kur gjatë L1B qyteti u pushtua nga gjermanët, ata si punë të parë morën dhe e shkrinë për të bërë topa me të (ka të ngjarë në fonderinë e tij). Qyteti megjithate i ngriti prapë një tjetër pas lufte. Veçse erdhi L2B. Gjermanët e pushtuan edhe nje herë qytetin, dhe nxituan të çmontojnë dhe shkrijnë përsëri shtatoren e Jean-Baptiste André Godin. Edhe këtë herë do ta kenë shkrirë te fonderia e tij, që është vetëm nja 50 metra larg, por prapë shoqëruesi ynë kruan kokën dhe parapëlqen të mos më përgjigjet. Qyteti, i vetedijshëm për rolin e tij, i ngriti edhe një shtatore tjetër. Shpresojmë se kjo që shihni ju do të qëndrojë më gjatë se dy të parat.

*Rri e vras mendjen të kuptoj nëse emri në shqip gizë i aliazhit të njohur të hekurit me karbonin (shumë karbon, deri 6-7%) ka ndonjë lidhje me qytetin e Guise-ës, ku ai prodhohej me shumicë e që vendasit (qytetarët e tij) vërtet e shqiptojnë guizë, por që të tjerët, dhe madje historikisht është thirrur gizë. Në frëngjisht termi përkatës është fonte. Por kur në këtë aliazh karboni paraqitet në formë petëzash grafiti, atëhere quhet fonte grise (shqipto: grizë). Edhe kjo grizë e dytë mund të mos jetë kaq   pafjashme sa duket. Ec te zgjedhësh…

 

LETËRKËMBIMI I JOKLIT ME NOLIN

nga Agim Vinca

(Dëshmi mbi përpjekjet e Nolit për shpëtimin e albanologut të famshëm nga kthetrat e nazizmit)

Në fillim të viteve ’40 të shekullit të kaluar (XX), ndërmjet albanologut austriak, dr. Norbert Joklit dhe poetit, intelektualit e klerikut shqiptar, Fan S. Nolit, është zhvilluar një letërkëmbim, për të cilin lexuesit shqiptarë nuk janë të informuar në mënyrë të plotë e të saktë.

Po kush ishte Norbert Jokli? Dr. Norbert Jokli (1877-1942) është pa dyshim  një nga albanologët më të mëdhenj të të gjitha kohëve, në mos më i madhi. Për të mund të thuhet me plot gojën se tërë jetën ia kushtoi studimit të gjuhës shqipe. (Kur e patën pyetur se përse nuk martohej, ngaqë ishte beqar, ai qe përgjigjur: “Unë jam martuar me një nuse shumë të bukur – gjuhën shqipe!”). Me formim indoevropianist, Jokli i takonte plejadës së madhe të linguistëve gjermanë, që i çuan përpara studimet albanologjike, veçanërisht në fushën e etimologjisë, të fjalëformimit dhe të marrëdhënieve të shqipes me gjuhët e tjera. Mbrojti tezën e autoktonisë së shqiptarëve si komb, duke e konsideruar djep të parë të tyre Dardaninë antike, pra Kosovën e sotme, ndërsa sa i përket origjinës së gjuhës shqipe bëri përpjekje të bënte një sintezë të tezave ilire e trake.[1] Punën e tij më të madhe në jetë, Fjalorin etimologjik të gjuhës shqipe, nuk arriti ta përfundonte për shkak të vdekjes së parakohshme.

Jokli ishte, siç dihet, me origjinë çifute, prandaj pas aneksimit të Austrisë nga Gjermania naziste në vitin 1938 (Anschluss-i famëkeq), atij, sikurse edhe shumë të tjerëve, iu rrezikua seriozisht jo vetëm karriera shkencore, por edhe vetë jeta. I vetëdijshëm për rrezikun që e priste, albanologu i famshëm, që jetonte e punonte në Vjenë, shestonte të largohej nga Austria dhe të vendosej në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ku në vitet e Luftës së Dytë Botërore patën gjetur strehë shumë krijues e intelektualë gjermanë, në mesin e të cilëve edhe Brehti, Herman Brohu, Cvajgu (në Meksikë) e shumë të tjerë.

Për këtë qëllim, në dhjetor të vitit 1940, Jokli i drejtohet me një letër mikut të tij shqiptar në Amerikë, të përndritshmit Fan S. Noli, me anë të së cilës kërkonte nga ai që ta përdorte ndikimin e tij për t’ia bërë të mundur angazhimin në ndonjë nga universitetet amerikane dhe, rrjedhimisht, edhe vendosjen në Amerikën e madhe.[2]

Noli, pa humbur kohë, iu përvesh punës. U shkroi letra njerëzve që njihte në universitetet amerikane dhe veçanërisht në Universitetin e Jelit dhe të Prinstonit, por nuk pati sukses. Në një letër që merrte si përgjigje nga profesori i njohur i Universitetit Prinston, Harold Bender, ky i fundit e vlerësonte lart Joklin si dijetar, duke e quajtur, madje, “dijetarin më të mirë në botë”, por shtonte se “tani për tani nuk mund të bëjmë asgjë për pranimin e tij në Prinston”. Përgjigje të vakëta ose edhe kurrfare pat marrë edhe nga adresat e tjera në të cilat qe drejtuar, por përpjekjet e Nolit për ta shpëtuar mikun e tij dhe të gjuhës shqipe nuk pushuan. Pas heshtjes ose përgjigjeve kurtuaze nga universitetet, që s’ishin tjetër veçse një refuzim i kulturuar, Noli bëri përçapje edhe pranë Departamentit të Shtetit për punën e Joklit, por nga Ministria e Jashtme mori përgjigjen se këtë punë do të duhej ta rregullonte konsullata amerikane e Vjenës.[3] Por, siç do të shihet nga letra e dytë e Joklit drejtuar Nolit, ajo e vitit 1941, që edhe është objekt i këtij punimi, Konsullata amerikane në Vjenë u tregua tepër indolente dhe e papërgjegjshme.

Kur pa se nuk kishte rrugëdalje tjetër, Noli iu drejtua qeverisë shqiptare të kohës, asaj që ishte, sado që qeveri kuislinge. U desh më tepër se një vit që të merrte përgjigje dhe përgjigjja ishte, së paku formalisht, një sihariq i vërtetë. Dr. Norbert Jokli, shkruante në letrën që mori Noli më 10 shtator 1941, falë angazhimit të ministrit të arsimit, Ernest Koliqit, ishte emëruar drejtor i Bibliotekës Kombëtare të Tiranës me një rrogë mujore prej 30 napolonash dhe së shpejti do t’i dërgohej pasaporta që t’i bëhej e mundur ardhja në Shqipëri.[4] Njeriu që i shkruante Nolit, një nëpunës i Zyrës shqiptare pranë qeverisë italiane në Romë (Sadik Hito), thoshte se këto të dhëna i kishte mësuar nga ish-nxënësi i Joklit, Eqrem Çabej, i cili atëbotë ndodhej në kryeqytetin italian.

Lajmet nga Shqipëria, të cilën Jokli e kishte vizituar për herë të parë dhe të fundit në vitin 1937, të bënin të shpresosh se odisejada e albanologut me nam do të merrte fund, por nuk qe e thënë. Nuk thuhet më kot se mes fjalëve dhe veprave shtrihet një det i tërë. Kështu ndodhi edhe në këtë rast. Pasi dështuan përpjekjet për strehim në Amerikë, albanologut të famshëm nuk iu bë e mundur të shkonte as në Shqipëri, me gjithë fjalët e mëdha që kishin ardhur prej andej dhe kështu mbeti në mëshirën e fatit.

Por, para se të vazhdojmë me shtjellimin e mëtejshëm të këtij subjekti, t’i kthehemi pak tekstit të letrës për të cilën e kemi fjalën. Pas letrës së parë dërguar Nolit në gusht të 1940-s, Jokli do t’i shkruante edhe një letër të dytë, më të gjatë, “të përndritshmit peshkop”, natyrisht pasi kishte marrë më parë përgjigje nga ai.

Kjo letër mban datën 31 tetor 1941. Është e shkruar me dorë, me penë, me një shkrim shumë të bukur. Shikuar nga aspekti gjuhësor, letra është shkruar në variantin geg, por një variant paksa i zbutur, ku ka, aty-këtu, edhe ndonjë element të toskërishtes.

Nga përmbajtja e saj mund të shihet se letra në fjalë kishte një synim konkret dhe krejt praktik: largimin e letërshkruesit nga Austria dhe vendosjen e tij në Shtetet e Bashkuara, kërkesë kjo që në rastin e Joklit nuk u realizua.

Nuk kuptohet mirë se ku kishte ngecur puna, por është e qartë se kërkesa e Joklit hasi në murin e rregullave burokratike, të cilat nuk janë specialitet vetëm i vendeve të prapambetura e autoritare, por edhe i vendeve të zhvilluara e demokratike si SHBA-të etj. (Në letër thuhet se dhënia e lejes për strehim në SHBA është kompetencë ekskluzive e Zyrës së Punëve të Jashtme të Departamentit të Shtetit në Uashington, por nuk lihet pa u çikur indolenca e Konsullatës amerikane në Vjenë, e cila “nuk më lajmëroi përmbi arritjen e dokumentave”).

Emigrimi në SHBA në atë kohë, qoftë edhe kur ishte fjala për personalitete si Jokli, nuk ishte punë aspak e lehtë. Në raste të tilla kërkohej, përveç të tjerash, që dy shtetas amerikanë të bëheshin dorëzanë për personin që kishte paraqitur kërkesën: njëri, që do të garantonte për “karakterin dhe moralin e tij” (fjala është me siguri për bindjet politike) dhe tjetri për “rrethanat landore”, çka nënkupton gjendjen financiare të paraqitësit të kërkesës, pra kapitalin që posedonte ai. (Në çdo vend të botës, e aq më shumë në një shtet kapitalist si SHBA-të, kjo është një kërkesë krejt normale).

Në fund të letrës dërguar Nolit, Jokli përshëndet, përveç tij, edhe dy amerikanët, të cilët kishin shfaqur gatishmërinë të bëheshin garantë për të, duke i falënderuar, si thotë me një fjalë të vjetër shqipe, për “mirëdashjen”.

Letra e Joklit paraqet interes jo vetëm nga pikëpamja e informacionit, por edhe e gjuhës dhe stilit. Në të hasen disa fjalë e shprehje të vjetra shqipe, të cilat sot pothuajse janë harruar ose zhdukur, si: i përshëndritshëm, mirëdashës, hirësi (fjalë e zhargonit fetar), dorëzanë (për garant), ndiesi, mirëbamës, mirënjohtësi, shprehja “lus ndjesën” (tue lutun ndjesën) e të tjera të ngjashme.[5]

“Tue Ju shprehun, Hirësí, ndiesít mâ të nxehta të mirënjohtësís s’eme për të gjitha ç’keni bâ për mue edhe tue Ju lutun ndjesën për kaq mundime qi Ju shkaktoj, mbetem, Hirësí, i Jueji me nder të madh Dr. Norbert Jokl” – përfundon  letra e Joklit dërguar Nolit.

Kjo ishte letra e fundit që shkroi Jokli në jetën e tij. Atëbotë ishte 62 vjeç. Një vit më vonë nuk do të ishte më. Ca thonë se u hodh nga treni kur po e shpienin në kamp të përqendrimit, kurse disa të tjerë se vdiq në kamp në rrethana të panjohura. Ishte koha e holokaustit, që mori miliona jetë njerëzish, në mesin e të cilëve edhe shumë shkencëtarë e intelektualë të shquar. Horhe Semprun Maura, një nga intelektualët më të njohur të kohës sonë (kundërshtar i regjimit të Frankos, i arratisur në Francë, i deportuar gjatë LDB-së, ministër i kulturës në qeverinë socialiste të Spanjës etj.), thotë se kujtimi për intelektualët e mëdhenj hebrenj të Evropës qendrore është një nga tiparet e identitetit evropian. Judaizmi evropian, sipas këtij mendimtari spanjoll që shkruan frëngjisht, ishte “një laborator i vërtetë intelektualësh të mëdhenj me qasje universale e kozmopolite dhe me aftësi profetike e mesianike”, ndërsa si ilustrim përmend treshen: Marksi-Frojdi-Ajnshtajni.[6]

Jokli mund të quhet pjesë e kësaj tradite brilante dhe, ç’është më me rëndësi për ne, edhe e traditës së ndritur albanologjike në botën gjermanishtfolëse.

Noli bëri çmos që t’ia zgjaste dorën e ndihmës mikut të tij dhe albanologut në zë, dr. Norbert Joklit, por nuk pati sukses. Kohërat ishin të turbullta dhe as Noli vetë s’ishte plotësisht i sigurt atje tek ishte, ngaqë nuk mungonin as ata (dallkaukët smirëzinj nga radhët e shqiptarëve), që e akuzonin tek autoritetet amerikane për “flirt me komunizmin” (herë-herë, madje, edhe me fashizmin), duke e quajtur “bolshevik” dhe “antiamerikan”![7]

Autoritetet gjermane e bënë veshin të shurdhër ndaj kërkesave të shumta për shpëtimin e Joklit, sepse e kishin në listat e njerëzve që duhej të likuidoheshin. Në vitin 1942 (data e saktë nuk dihet), njeriun me syze, që jetën e kishte kaluar mes librave e dorëshkrimeve (Jokli ishte kryebibliotekar në Universitetin e Vjenës, ku edhe ligjëronte si pedagog i jashtëm për shqipen, baltishten etj.), e arrestojnë  në shtëpinë e tij në Vjenë, e ngarkojnë në një kamion, bashkë me të tjerë dhe nuk dihet se ku e çojnë. Kurrë nuk u mor vesh tamam se ç’ndodhi me të, por nuk është vështirë të merret me mend se gjuhëtari i njohur e pësoi fatin e miliona njerëzve anembanë botës në vorbullën e luftës. U zhduk pa gjurmë nga ata që dhunën e bënë ligj e kanun, duke përfunduar ndoshta edhe në krematorium. Bashkë me të u zhduk edhe biblioteka e tij e pasur, të cilën Jokli shestonte t’ia dhuronte Shqipërisë, si dhe kryevepra e tij, Fjalori etimologjik i shqipes, që ishte vepër jetësore e këtij albanologu të madh.

Vdekja e Joklit, edhe pse në njëfarë dore ishte vdekje e paralajmëruar (në vitin 1938 Jokli u largua nga puna dhe iu mor e drejta e botimit), shkaktoi pikëllim të thellë te miqtë e tij, shqiptarë e të tjerë, ku bënte pjesë edhe imzot Noli, kurse për albanologjinë dhe shkencën në përgjithësi ajo qe një humbje e madhe dhe e pakompensueshme.

Në vazhdim po japim tekstin e plotë të letrës së Joklit dërguar Nolit si dhe faksimilin e saj. 

Vjenë, 31 Tetuer 1941

Hirësí,

I Përshëndritshmi Peshkop.

Letra mirëdashëse e Hirësís së Juej më rá në dorë mjaft shpejt. Prej thelbit të zêmrës Ju lutem me i pranue falënderimet e mija má të nxehta edhe má të përzêmërta për gjithë përpjekjet edhe mundimet qi s’keni kursye në punën teme. S’do ta harroj kurr këtë njerëzí bujare të Hirësís së Juej qi më ep zêmër edhe gajret. Vetëm për këtë letër të Hirësís së Juej po marr lajmin përmbi 3 “Affidavit”-e qi keni pasë mirësín me më dërgue. Mjerisht Konsullati Amerikan në Vjenë nuk më lajmëroi dot përmbi arritjen a përmbi eksistencën e këtyne dokumentave të rândësishme. Edhe kështu shkuen kot, së pakut për orë e për ças, mbassi ndë shtiellin e verës së këtij moti 1941 Konsullatat Amerikane u mbyllnë edhe rregullimet përmbi ardhjen ndë Shtetet e Bashkueme u ndryshuen. Ndërsá kam marrë vesht këtu ndë Vjenë ndër ditët e fundit – edhe mbas së ardhmes së letrës së Hirësís së Juej i mora informata – vetëm Zyrja e Punëvet të Jashtme ndë Ëashington âsht ngarkue me dhânë lejet për immigrimin. Dy qytetarë amerikanë kanë për të qênë dorëzânë, njâni sá për karakterin e moralin e atij qi dishron me ardhun në Amerikë, tjetri nën pikëpamjen e rrethanavet lândore. Ndë qoftë qi Hirësíja ka mundësín me plotësue veprimin e deritashëm mirëdashës për mue mbas caktimeve të naltpërmenduna të rá, do të Ju isha mirënjoftës shum. Qysh prej të çuemit të telegramit tem gjendja e eme s’u ndërrue dot.

Me mallëngjim kujtimet e mija shkojnë edhe te dy Zotní: Elias Mitchell në Jamaica Plain, Mass., edhe Theodore Pako në Manchester, N. H. (U. S. A.), të cilët pa më njoftun personalisht ma dhanë dorën ndihmëse të vet. Tue mos ditun për fijë e për pê drejtimet e këtyne mirëbâsëve, s’më mbetet asgjâ se me Ju lutun, Hirësí, me i dërgue nd’emën tem falënderimet e mija mâ të sinqerta.

Tue Ju shprehun, Hirësí, ndiesít mâ të nxehta të mirënjohtësís s’eme për të gjitha ç’keni bâ për mue edhe tue Ju lutun ndjesën për kaq mundime qi Ju shkaktoj,

mbetem, Hirësí,
i Jueji
me nder të madh
Dr. Norbert Jokl

(c) Autori.

Shënim: Ky shkrim i prof. Agim Vincës është botuar më parë në përmbledhjen me ese (Po)etika e fjalës, ZZ, Tetovë 2010. Po e risjellim këtu me rastin e botimit të librit të Joklit Studime përmbi etimologjinë dhe fjalëformimin e shqipes, i cili del këto ditë nga Botimet “Çabej”, në përkthimin e prof. Eqrem Çabejt.


[1] Fjalori enciklopedik shqiptar, Tiranë 1985, f. 435.

[2] Noli u njoh me Joklin në vitin 1915 në Vjenë dhe, siç pohon vetë, ai e nxiti t’i botonte veprat e përkthyera të Shekspirit, që ai vetë ngurronte t’i botonte, sepse “nuk i pëlqente”. “Doktor Jokli u entuziazmua prej tyre dhe më shtyu t’i botoja këta libra me çdo kusht”. Shih: Fan S. Noli, “Këshilla për shkrimtarët e rinj”, Vepra 5, Tiranë 1988, f. 285.

[3] Shih: Dr. Masar Kodra, Fan Noli në rrjedhat politike të shoqërisë shqiptare (1905-1945), “Rilindja”, Prishtinë 1989, f. 120.

[4] Po aty, f. 121.

[5] Të themi se kjo trajtë e lashtë e foljes “kërkoj ndjesë” haset edhe në poezinë e Azem Shkrelit, te vjersha Letër një miku, në të cilën, ndër të tjera, thuhet: “Lus ndjesën tënde të më lerë të vogël/ Të mendoj e të hesht si dua”.

[6] Enver Robelli, Anija pa kapiten, “Koha Ditore”, 1 qershor 2010, f. 10.

[7] Nasho Jorgaqi, Jeta e Fan S. Nolit II, OMBRA GVG, Tiranë 2005, f. 310.

 

DHELPRA DHE UJKU

Fjalori i shqipes i vitit 1980, shprehjen e lagu, s’e lagu bishtin (dhelpra) e shpjegon kështu: “hahen kot, bëjnë fjalë a grinden për diçka fare pa rëndësi.” Ndonjëherë kjo shprehje reduktohet në e lagu s’e lagu (si në shembullin “u bë kjo punë e lagu s’e lagu”), për të përcaktuar një situatë ku palët humbin kohë duke debatuar çikërrima.

Frazeologji të tilla – të cilat ruajnë një gjallëri të veçantë në shqipen e folur – vijnë në trajtë rrëfimesh të kondensuara: mjaft t’u shtosh “ujë”, dhe ato shndërrohen në histori të shkurtra morale ose shembullore, që ilustrojnë një parim etik, një mësim praktik, një këshillë urtësie. Kështu edhe ndihmojnë për ta tipizuar një situatë specifike, duke e përfshirë në një kategori më abstrakte dhe relativisht të fiksuar. Për shembull, shto ujë e shto miell kondenson një mini-narrativë, për një amvisë që, në kërkim të një rezultati perfekt, prodhon brumë në sasi industriale; dhe që mund të përdoret, mes të tjerash, për të ilustruar çfarë njihet edhe si “ligji i rendimenteve zbritëse” (law of diminishing returns).

Kush nuk e njeh procedurën të përftimit të brumit (që edhe ajo është një lloj rrëfimi), do ta ketë praktikisht të pamundur ta interpretojë dhe ta përdorë drejt frazeologjinë përkatëse.[1] Shprehje të tilla funksionojnë si shenja algjebrike rrëfimesh të cilat pritet që folësit t’i njohin tashmë; dhe marrin kuptim zakonisht duke iu referuar rrëfimeve përkatëse. Janë pjesë e pasurisë leksikore të një gjuhe, por sjellin me vete elemente të rrëfimit, të cilat kanë pasur aq sukses në rrjedhë të kohës, sa janë algjebrizuar. Që këtej edhe pamundësia e përkthimit të drejtpërdrejtë, sa kohë që përkthimi nuk e sjell me vete narrativën e nënvendosur.

Për shembull, shprehja anglisht speak (talk) of the Devil i referohet origjinalisht një situate imagjinare ku dikush zë djallin në gojë dhe ky i shfaqet; dhe që këtej edhe supersticionit se djalli nuk duhet përmendur. E përkthyer literalisht në shqipe, kjo shprehje nuk do të thotë asgjë. Pëkundrazi, në shqipe do të thonim: kujto qenin, bëj gati shkopin; çfarë njëlloj nuk mund të përkthehet literalisht në anglisht. Në latinishte do të kishim: lupus in fabula, në spanjishte Hablando del rey de Roma (por la puerta asoma)! Domethëniet janë praktikisht të njëjta dhe të gjitha aludojnë te një marrëdhënie gati mistike midis ligjërimit dhe realitetit ose te fuqia invokative e fjalës; por forma leksikore (metaforike) e shprehjeve në gjuhë të ndryshme dhe referenca e tyre narrative ndryshon.

Edhe shprehja e lagu s’e lagu i fton biseduesit të sjellin në vështrim një rrëfim të shkurtër, ku dy vetë diskutojnë nëse një dhelpër, duke kaluar një vijë uji, e lagu apo nuk e lagu bishtin. Diskutimi vetë është trivial dhe pa rëndësi, por diskutimi, si çdo diskutim tjetër, është edhe përplasje egosh; prandaj edhe në ndonjë version të këtij rrëfimi dy palët vënë duart në armë.

Histori të tilla të kondensuara ka me mijëra – dhe i gjen të mishëruara në frazeologji, fjalë të urta, gjëza dhe të tjera forma diskursive kompakte. Kondensimi nga njëra anë shkurton kohë dhe ekonomizon energji, sepse lejon zëvendësimin e një rrëfimi të plotë me një grup të vogël fjalësh; por nga ana tjetër, u jep rrëfimeve (narrativave) status “leksikor”, duke i nxjerrë nga diskursi dhe duke i kodifikuar në gjuhë.

Oraliteti, si formë me të cilën kultura ndërfaqet me gjuhën, detyrohet të negociojë me një numër të madh produktesh diskursive, për të vendosur se cilat do të ruhen dhe cilat do të hidhen tej. Nëse unë i tregoj dikujt se fluturimi me avion zgjati nëntë orë, kjo ngjarje nuk ka gjasë të interpretohet si me domethënie praktike ose morale dhe as të regjistrohet si e tillë nga kujtesa “orale”, në trajtën e një frazeologjie ose proverbi. Rrëfimi im si akt, dhe produkti i këtij akti ose historia e rrëfyer, do të hidhen tutje sapo të konsumohen në çast.

Që rrëfimi im si tekst (oral) të mbahet mend, duhet që folësit ta konsiderojnë me rëndësi; dhe t’ia përcjellin njëri-tjetrit, mundësisht deri atëherë sa vetë rrëfimi të kondensohet (kondensimi ndihmon për të kursyer kohë dhe energji në komunikim; riprodhimin e një historie tashmë të mirënjohur e zëvendëson vetëm përmendja e saj, ose vektori intertekstual). Kjo ndodh shumë rrallë – por nëse ndodh, rrëfimi dikur individual do të mbijetojë i fosilizuar, ose i kondensuar në një trajtë leksikore të përbërë. Për shembull, historia e një gomari që kish ngecur në baltë dhe nuk e nxirrnin dot derisa erdhi i zoti dhe e nxori, do të mbijetojë në proverbin i zoti e nxjerr gomarin nga balta.

Kjo që ndodh me rrëfimet ose historitë është, pra, një lloj seleksioni darvinian, ose survival of the fittest stories; oraliteti ruan dhe përcjell vetëm ato njësi narrative që i shërbejnë – çfarë do të thotë se trajtat e kondensuara janë detyrimisht dhe ipso facto me vlerë për komunitetet që i përdorin, ngaqë i ndihmojnë magazinimit dhe transmetimit të dijes praktike (dhe supersticionit), të normave morale dhe të sjelljes, të rregullave të bashkëjetesës, e kështu me radhë.

Kështu do të ketë ndodhur edhe me historinë – ose anekdotën – që qëndron pas shprehjes e lagu s’e lagu; ajo është mumifikuar dhe pastaj kodifikuar në fjalor, meqë folësit e kanë gjykuar si me dobi për të përcjellë një qëndrim a mësim specifik, rreth mënyrës si (nuk) duhet diskutuar. Dhe pikërisht: tema e muhabetit për bishtin e dhelprës është triviale, por mësimi moral se diskutimet triviale janë humbje kohe jo. Përkundrazi.

Kur një histori për një debat a diskutim “pa bukë” kodifikohet në trajtën e një precepti diskursiv ose mësimi praktik a moral, duket sikur përftohet një paradoks: sepse diskutimi fillestar aq i kotë madje banal, për bishtin e dhelprës, e humbet kotësinë që nga momenti kur fillon të sillet si shembull i kotësisë. Edhe pse, në të vërtetë, paradoks nuk ka: njëlloj sikurse koncepti i ngjyrës së kaltër nuk është vetë i kaltër, dhe sikurse fjala e kaltër nuk ka ngjyrë të kaltër, edhe një frazeologji që i referohet kotësisë nuk është ajo vetë e kotë. Tek e fundit, po të kish qenë e tillë, do ta kish skartuar seleksioni.

© 2018, Peizazhe të fjalës™. Ndalohet riprodhimi pa lejen e një adminstratori të faqes.


[1] Disa prej këtyre shprehjeve kanë mbijetuar vetëm margjinalisht, sepse i kanë humbur lidhjet me rrëfimin e origjinës, të paktën për shumë folës: e tillë do të ishte, sa për të sjellë një shembull, harro mushkë Valarenë, të cilën Fjalori i 1980-ës e jep si “s’është më ajo kohë, iku ajo kohë (kur dikush e kishte çdo gjë të lehtë)”, edhe pse sot praktikisht të paktë janë ata që e dinë historinë që i qëndron prapa dhe vargjet e këngës “Harro mushkë Valarenë/ se Ali Pashën e prenë”.

UJËT NGA LART

Everett Hughes flet diku për “ndarjen morale të punës” (the moral division of labor) – një koncept që përfshin, mes së tjerash, bindjen se sa më lart të jetë dikush në një hierarki, aq më të larta do t’i ketë atributet morale ose virtytet.

Në disa institucione, si në ushtri, prej rangjeve të ulëta pritet që të besojnë se kryekomandantët dhe oficerët e gradave më të larta janë automatikisht më të virtytshëm se ata që kanë poshtë vetes; edhe pse kriteri i vlerësimit moral nuk mund të jetë kryesor për promovimin (rritjen në gradë). Diçka e ngjashme ndodh në spitalet dhe klinikat, ku infermierët dhe sanitarët i gjykojnë mjekët kryesorë jo vetëm si të aftë profesionalisht, por edhe tejet të virtytshëm.

Ndarja morale e punës politike është tipike për regjimet autoritare dhe totalitare, ku populli nxitet të besojë se “ujët lart buron i kulluar, por turbullohet rrugës”; në Shqipërinë e viteve 1945-1990 kjo do të përkthehej me thënien se “Enver Hoxha nuk i di këto gjëra”, ose “nuk ia thonë atij”, për të krijuar dhe përforcuar pastaj mitin se “të madhin” e lënë në hije, meqë edhe virtyti i tij përthyhet në vesin e atyre që e rrethojnë. Këtë mit e ka pasë përforcuar fakti që udhëheqësit më të lartë kishin prerogativën e veprimit arbitrar, që mund të binte ndesh me ligjin dhe që, në rrethana të caktuara, përkonte me klemencën,[1] në kuptimin që i madhi: mbreti, komandanti, perandori, i shfaqej popullit si burim i mirësisë.

Sot ka gjasa të ndeshet e kundërta, dhe pikërisht që populli të kultivojë bindjen se ata në krye janë më të pavirtytshmit, maskarenjtë, horrat, mashtruesit, përvetësuesit, zhvatësit dhe të paskrupujt; të cilët vetëm ashtu ia dalin të qëndrojnë në pushtet. Bashkëfajtore për këtë hata të public relations janë edhe mediat, të cilat jo rrallë shërbejnë si kasë rezonance për insinuata nga më të paverifikueshmet, kundër liderëve politikë; shpesh të ushqyera nga kundërshtarët e tyre.

Këtë përmbysje e ka lehtësuar iluzioni se udhëheqja sot po komunikon lehtë me popullin poshtë, falë edhe teknologjisë bashkëkohore (rrjeteve sociale, etj.); ndryshe nga distanca shpesh e pakapërcyeshme që kujdeseshin të ruanin me subjektet e tyre udhëheqësit e djeshëm.

Pa çka se një proverb i atyre kohëve thotë se “familjariteti pjell përçmim”.

Publiku që i sheh krerët politikë me dhjetëra herë çdo ditë në televizion, herët a vonë do ta humbë respektin për ta. Vetë krerët nuk kanë aq nevojë për respekt, sa kohë që kanë të siguruar votat dhe mbajnë në duar vulat. Shkurt, tani të gjithë e kanë të lehtë të pranojnë se standardi i lartë moral nuk shërben më si kriter i promovimit në politikë.

Aq më tepër që publiku sot po stërvitet – në mënyrë të pamëshirshme – me idenë e rrejshme se flamurin e rreckosur të virtytit e tundin vetëm humbësit. Në këto kushte, edhe akuza se “ata lart vjedhin me të dy duart” shpesh nuk vjen nga vetëdija e atij që e dënon vjedhjen, por nga vetëdija e atij që ndihet i pazoti për ta realizuar vjedhjen.

Çfarë e pëson keq në këtë mes është shpresa se diçka mund të rregullohet: nëse dje padrejtësia shihej edhe si efekt anësor i keq-informimit (“ah sikur ta dinte ai i madhi”), sot shihet si efekt anësor i realitetit, ose nënprodukt normal i pushtetit.

Tradicionalisht, instancat më të larta të pushtetit janë ruajtur nga kontakti i dendur me “masën poshtë”, duke dalë në skenë vetëm në momente të caktuara; përndryshe, sekreti ka qenë i parapëlqyer ndaj gjithëpranisë, sepse sekreti lë shteg për shpresën. Edhe kur u është dashur të ushtrojnë arbitraritetin, shtresat e larta e kanë bërë këtë fshehurazi, kur kanë parashikuar kundërshtimin e subjekteve; dhe haptazi, kur ka qenë fjala për të ushtruar klemencën ose ngjallur simpatinë e përgjithshme.

Me fjalë të tjera, arbitrariteti i kreut ose i krerëve të pushtetit është mirë të shprehet si favorizim i të voglit ndaj paanshmërisë së ligjit, jo si ndërhyrje e dëshpëruar për të siguruar ligjshmërinë atje ku mekanizmat rutinë të ushtrimit të pushtetit kanë dështuar; ose më keq akoma, për të konfirmuar raportet e forcës, nëpërmjet imponimit brutal.

Por ndarja morale e punës nuk është se është tërhequr nga skena; vetëm se, në momentin e tanishëm, po shfaqet si perceptim i pushtetit si burim i arbitraritetit dhe i amoralitetit. Shumë njerëz pastaj kërkojnë të dalin nga sistemi, duke emigruar ose duke u izoluar, sepse nuk shohin ndonjë mënyrë tjetër kundërshtimi të së keqes.

(c) 2018, Peizazhe të fjalës. Ndalohet riprodhimi pa lejen e një administratori të faqes.


[1] Thuhej se kur merrte pjesë Enver Hoxha në mbledhjet e Presidiumit të Kuvendit Popullor, nuk miratohej asnjë nga dënimet me vdekje të propozuara nga instancat më të ulëta. Kjo mund të ketë qenë edhe dizinformim i Sigurimit të Shtetit.

1X10: NË ZEMËR TË SEKRETIT

Titulli: Në zemër të sekretit: udhëtim në Korenë e Veriut
Autori: José Luís Peixoto
Përktheu nga origjinali: Ermira Danaj
Botimet Odeon, 2017

 

 

 

 

1.

Në vitin 1979, në Pyongyang u publikua një libër i titulluar Rreth fjalëve të nderuara që mund të përdoren për udhëheqësin kamarad Kim Il-sung dhe përdorimi i saktë i shprehjeve që i referohen udhëheqësit të madhërishëm. Në këtë libër gjenden të organizuara mënyrat se si duhet të flitet për Kim Il-sung-un. Shprehja më e përdorur nga të gjitha është « udhëheqës i madhërishëm », e pasuar nga shprehje si « udhëheqësi atëror », « udhëheqësi i përhershëm », « babai i kombit », « gjenerali gjithmonë fitimtar », ose një shprehje më popullore « dielli i njerëzimit ».

Ekziston gjithashtu një listë e shprehjeve të përdorura për Kim Jong-il-in, ku më e shpeshta është « udhëheqësi i dashur », por gjithashtu mund të thirret si « komandanti suprem », « gjenerali i dashur », « ylli ndriçues » ose « ylli ndriçues i malit Paektu ».

Kjo shprehja e fundit më pëlqen më shumë, sepse më kujton historinë e lindjes së tij. Sipas biografisë zyrtare, Kim Jong-il lindi në një barakë në malin Paektu, zona më e lartë e territorit, dhe në atë çast një yll i rënë përshkoi qiellin dhe e ktheu dimrin në verë, duke krijuar në ajër një ylber të dyfishtë. Po, po, një ylber të dyfishtë.

Udhëheqësi i madhërishëm lindi në vitin Juche 1, udhëheqësi i dashur lindi në vitin Juche 30. Në 1997-n, Juche 86, qeveria vendosi të përdorë një kalendar të ri, kalendarin Juche, viti i parë i të cilit ishte 1912. Ose ndryshe, viti kur lindi Kim Il-sung-u.  Koha kish filluar me lindjen e tij.

Një argument më shumë për ta vizituar Korenë e Veriut në këtë datë. Do të isha i pranishëm në ndërrimin e parë të shekujve Juche. Dhe sigurisht që festa nuk do të ishte më e pakët edhe pse i festuari nuk jetonte më. Nga një anë, trupi i tij vazhdon të jetë i balsamosur në Pyongyang brenda një mauzoleu gjigand, ku më parë gjendej zyra ku ai punonte. Nga ana tjetër, kushtetuta e vendit e njeh Kim Il-sung-un si Kryetarin e Përjetshëm. Ose ndryshe, si ai që zyrtarisht nuk vdes e nuk do të vdesë kurrë.

 

 

2.

Nëse paanshmëria është gjithnjë e pamundur, në Korenë e Veriut është edhe më e pamundur.

Shpesh duket sikur askush nuk e ka informacionin e plotë. Askush. Nuk ka një individ të vetëm që të ketë gjithë informacionin mbi atë që ndodh në të vërtetë. As në këtë anë të kufirit, as përtej tij, as udhërrëfyesit, as shërbimet sekrete, madje as vetë udhëheqësi.

Gjithnjë e më tepër e ndieja se më kish mbetur veç roli i dëshmitarit haluçinant, që përpiqej të dallonte realitetin real nga ai retorik vetëm nëpërmjet instinktit.

Jo rastësisht kisha vendosur të rilexoja Don Kishotin në Korenë e Veriut.

Njëlloj si ai, më mjafton t’i qëndroj besnik të vërtetës që njoh e që i besoj. Ndoshta në jetë është gjithmonë kështu. Sinqeriteti na shpëton nga vetvetja.

Nëse jam duke shkruar këto fjalë do të thotë që jam i gjallë.

 

 

3. 

Si burrat edhe gratë kërcenin në të njëjtën mënyrë: ngrinin krahët deri te kraharori dhe, duke i mbajtur horizontalisht, i valëzonin lehtë, si të imitonin fluturat. Në të njëjtën kohë lëviznin majtas e djathtas, sipas dëshirës, pa ndonjë rregull të caktuar. Edhe pse nuk kapeshin pas njëri-tjetrit, dukeshin sikur kërcenin bashkarisht nëpërmjet shikimeve dhe buzëqeshjeve që shkëmbenin me njëri-tjetrin. Këtë buzëqeshje dhe shikim e kishin edhe vizitorët e grupit tim.

Kur muzika mbaronte, pa e ndalur buzëqeshjen, duartrokisnin dhe merrnin pak veten nga lodhja e kërcimit. Euforia kthehej përsëri që në notat e para të muzikës, që vinte nga një gramafon kinez prej plastike të ndritshme.

Të huajt dukeshin shumë të habitur. Me siguri kishin lexuar të njëjtët libra si unë. Pjesa më e madhe e këtyre librave thoshin se koreanoveriorët kishin urdhra të qarta që të mos vendosnin asnjë kontakt me të huajt. Madje shkruhej se kur një të huaji i ndodhte ndonjë aksident, vendasit e kishin të ndaluar t’i jepnin ndihmë.

Nuk m’u desh shumë që t’i bashkohesha festës. Më ftoi një i ri rreth të njëzetave, i krehur mirë, me këmishë të hapur, me një tufë çelësash varur te rripi i mesit, që vallëzonte në stil të lirë, një përzierje valleje tradicionale me kërcim modern.

Në këtë çast, ajo që shkruhej në libra nuk i përshtatej realitetit. Nëse i ishte përshtatur ndonjëherë, nuk ndodhte më kështu. Dhe realiteti më rrethonte.

Shpesh, njerëzit këndonin me zë të lartë ndërsa kërcenin. Një ndër këngët që përsëritej më shpesh, që e identifikova pak më vonë, ishte Balada e Singosanit. Fakti që e njoha këtë këngë tregon se sa e kufizuar ishte larmia e këngëve. Në Korenë e Veriut, muzika përmblidhet në disa tema me origjinë popullore, tema që glorifikojnë regjimin dhe veprat revolucionare.

 

4.

Na shpjegoi që, njëherë, Kim Il-sung-u kishte bërë një vizitë në Indonezi. Në një kopsht botanik, ndeshi në një lule shumë të bukur, por të panjohur. Presidenti Sukarno i shpjegoi se ishte një bimë e re, ende pa emër, e kështu që për nder të tij do e quante me emrin Kim Il-sung. Kim Il-sung-u, duke qenë mjaft modest e refuzoi këtë ide, por Sukarno këmbënguli me forcë që udhëheqësi koreanoverior e meritonte këtë nder për shkak të gjithë të mirave që kish bërë për njerëzimin. Udhërrëfyesi na shpjegoi gjithashtu që, në vitet 1980, një botanist japonez krijoi një lule dhe vendosi t’ia kushtojë Kim Jong-il-it. Kjo bimë lulëzon në kohën e ditëlindjes së udhëheqësit dhe simbolizon dituri, dashuri, drejtësi dhe paqe. Thënë ndryshe, disa prej vetive të udhëheqësit të dashur.

 

 

5.

Në Korenë e Veriut askush nuk do të flasë për hotelin Ryugyong. Sapo shqiptohet emri, nuk ka më asnjë reagim, personi që ti ke pyetur rri në pritje, a thua se nuk kish dëgjuar asgjë.

Kur ndërtimi i hotelit filloi në vitin 1987, të gjithë flisnin për të. Ishte madje një ndër temat e rëndësishme. U bënë edhe pulla me pamjen e hotelit, që ndër të tjera tregonte epërsinë e koreanoveriorëve: popullit, shtetit dhe udhëheqësit. Hoteli Ryugyong do të ishte rreth njëqind metra më i lartë se qiellgërvishtësja që një kompani koreanojugore kish ndërtuar në Singapor e që, në atë kohë, ishte hoteli më i lartë në botë. Në atë kohë mendohej se hoteli Ryugyong do të përfundonte në vitin 1989.

Ndërkohë, në Berlin u rrëzua një mur dhe data e 9 nëntorit të vitit 1989 pati pasoja të mëdha për Piongiangun. Përveç kësaj, vështirësitë teknike e vonuan edhe më tepër ndërtimin. Në vitin 1992 ndërtimi i hotelit u ndal. Arsyet e mundshme: mungesë parash, mungesë energjie, mungesë kapacitetesh për t’i ngjitur makineritë dhe materialet në katet më të larta.

Kjo është periudha kur uria e madhe kaploi Korenë e Veriut. Në fundin e viteve ’80, Bashkimi Sovjetik i kërkoi Koresë t’i kthente borxhin që në të vërtetë Koreja nuk kish mundësi ta paguante. Në vitin 1991, me rënien e Bashkimit Sovjetik, ndihma për Korenë e Veriut u ndërpre në mënyrë të menjëhershme dhe bujqësia koreanoveriore nuk ishte në gjendje të prodhonte ushqimet e nevojshme për vendin. Për disa kohë u ndihmua nga Kina, e cila në vitin 1993 garantonte 68% të ushqimeve dhe 77% të karburanteve të konsumuara në Korenë e Veriut. Më pas, si pasojë e problemeve të vetë Kinës, edhe kjo ndihmë u ndërpre në mënyrë të vrazhdë.

Kur flasin për periudhën e urisë, ose « rrugëtimin e mundimshëm », koreanoveriorët ua vënë fajin përmbytjeve dhe embargos imperialiste. Në fakt, vendi vuajti edhe prej përmbytjeve të jashtëzakonshme që në vitin 1995 shkatërruan të gjitha produktet bujqësore e pothuaj 85% të prodhimit hidroelektrik të vendit.

Pavarësisht se cilat ishin shkaqet, pasojat ishin të tmerrshme. Ka një hendek të madh mes burimeve të shtetit dhe atyre të organizatave ndërkombëtare mbi numrin e të vdekurve nga uria, përkatësisht 240 mijë dhe 3,5 milionë. Hendeku është i madh, por, sidoqoftë, numri i vërtetë është i një tragjedie të skajshme. Mbase duhet ta përsëris dhe njëherë: në dekadën e fundit të shekullit XX, në Korenë e Veriut kanë vdekur nga uria midis 240 mijë dhe 3,5 milionë njerëz.

Në të njëjtën kohë, sipas burimeve mediatike japoneze, u harxhuan rreth 750 milionë dollarë për ndërtimin e strukturës dhe pjesës së jashtme të hotelit Ryugyong.

E kështu, një ndërtesë më e lartë se kulla Eiffel u bë e padukshme.

Nuk ndodhej në asnjë hartë të qytetit e, ndonëse mbizotëronte horizontin e qytetit, nuk shfaqej në asnjë nga fotografitë e shumta zyrtare të qytetit. Hoteli Ryungyong iu sillte udhëheqësve kujtime të zymta.

 

 

6.

Televizori ishte me telekomandë. Para se të flija mendova ta ndez. Si kudo tjetër në Korenë e Veriut, kishte vetëm një kanal. Në të gjitha numrat e telekomandës dilte i njëjti kanal, i njëjti program. Të ndërroje numrat e telekomandës e të shikoje të njëjtin kanal e shtonte ankthin e mungesës së alternativës. Ishte sikur çdo herë ti shtypje një buton me shpresën se imazhi do të ndryshonte e, më pas, zhgënjeheshe kur të dilte i njëjti kanal, i njëjti kanal, i njëjti kanal.

Por ky ankth nuk zgjati shumë sepse pak më vonë ikën dritat. Kështu që përdora elektrikun e dorës me bateri që kisha marrë me vete. Lexova disa faqe të Don Kishotit.

Unë, në Kaesong, lexoja Don Kishotin, nën dritën e një elektriku të vogël xhepi, mbi një dysheme që përvëlonte.

 

7.

Zonjusha Kim ishte e shqetësuar:

No pictures, please.

Ndërkohë që askush nuk e kishte mendjen, hyra në dyqan.

Dyqani kishte shumë hapësirë, por shumë pak mallra. Kishte një grumbull qesesh plastike me lule të mbështetura në një cep, rafte me disa shishe nëpër to. Të gjitha mallrat e tjera ishin mbi banak. Brenda kutive kishte qepë, karrota. Kishte hudhra, kunguj, qepujka, thasë me kimchi, domate dhe një arkë me banane. Këto ishin të gjitha produktet në dyqan. Nga sytë e shitëses, duart e kapura nga mbrapa, kuptohej se në dyqan nuk kishte shumë lëvizje.

Ishte edhe një peshore e vjetër, e lyer me të kuqe. Të gjitha kutitë e kishin çmimin të shënuar sipër, por unë nuk mund të blija gjë.

 

8.

Në Librarinë e Gjuhëve të Huaja, shumica e librave ishin veprat e plota të Kim Il-sung-ut dhe Kim Jong-il-it të përkthyera në gjuhë të ndryshme, ose vepra mbi liderët, gjithashtu në gjuhë të ndryshme. Hapësira e romaneve dhe novelave ishte e vogël. Bleva nga një ksombël të çdo libri në këtë seksion: një antologji të rrëfenjave popullore të përkthyer në frëngjisht, të titulluar « Legjendat e Piongiangut »; në anglisht, një poemë të gjatë epike të titulluar « Mali Paektu »; një roman me titull « Deti i përgjakur », i përshtatur sipas operas së famshme revolucionare; një novelë me temë nga koha e luftës, « Populli i fshatit luftarak », shkruar nga drejtori i nënkomitetit të prozës në Komitetin Qendror të Sindikatës së Shkrimtarëve të Koresë; një përmbledhje tregimesh të autorëve të ndryshëm me titul « Një mëngjes si gjithë të tjerët », ku tregimi i parë flet se si vetë udhëheqësi i madhërishëm zgjidhi problemin e një kooperative bujqësore dhe shpërbleu përpjekjet e një shoqeje të re.

 

9.

Shtëpitë ishin ndërtuar para pesë vitesh. Tetëdhjetë e dy metra katrorë secila. Ajo ku hymë ne, banohej nga një familje prej katër personash, prindërit, një vajzë dhe një djalë. Çastet më të rëndësishme të jetës ishin të pranishëm në mur: fotografi e dasmës së prindërve, e fëmijëve të vegjël, më pas prindërit me kolegët në punë dhe, më pas, djali në ushtri.

Pavarësisht gjithë këtyre detajeve personale, shtëpia dukej si e pabanuar. Sirtarët ishin me rroba, uniforma ishte e hekurosur, por përsëri shtëpia më ngjante e pabanuar.

Fëmijët flinin në sallon, aty ku ndodhej edhe aneksi. Prindërit flinin në dhomë, e cila ishte e zbukuruar me tre kalendarë të varur në mur, një kalendar me Kim Il-sung-un, një me Kim Jong-il-in dhe një me Kim Jong-suk-un, nëna e Kim Jong-il-it. Ndërsa në sallon, njëri nga muret mbante portretet e dy udhëheqësve. Kjo ishte vula e vetme e shtëpive koreanoveriore: të gjitha shtëpitë kishin një mur me portretet e udhëheqësve dhe në këtë mur nuk duhet të kishte asgjë tjetër.

 

10.

Kur ngrita përsëri sytë tek ekrani, kish filluar transmetimi direkt i fishekzjarreve përgjatë lumit Taedong.

Dukej i mrekullueshëm edhe nëpërmjet televizorit. Pas nja pesëmbëdhjetë minutash, u bë e qartë se ishte gjynah që ishim aq afër por edhe aq larg diçkaje kaq madhështore.

Nuk e di se si u mor ai vendim aq papritur. Di që, nxitimthi, zonjusha Kim dhe zoti Kim na thanë se nëse donim të shihnim fishekzjarrët nga afër duhet të dilnim në atë çast. Dolëm të gjithë.

Pak minuta më vonë, autobusi ishte parkuar në krah të Pallatit të Madh Popullor të Studimit. Na thanë se duhet të ktheheheshim kur të mbaronin fishekzjarret.

Pas gjithë atyre ditëve, e kishim fituar besimin e shoqëruesve tanë.

Zemra ime ndodhej brenda meje. Të gjitha dritat ishin të fikura. Vrapova i vetëm drejt lumit Taedong. Kishte me mijëra e mijëra njerëz në brigjet e tij. Përmes asaj errësire të dendur kaloja përmes njerëzve. E vetmja dritë vinte nga qielli, nga sasia e jashtëzakonshme e fishekzjarreve që vërviteshin prej gati një ore përgjatë kilometrave të lumit. Aty, në atë errësirë të plotë, askush nuk e ulte zërin apo shikimin në praninë time. Prania ime nuk ndihej. Gjatë atyre minutave isha koreanoverior. Pati edhe njerëz që më drejtoheshin, më thoshin ndonjë gjë, pa pritur përgjigje nga unë. Kjo, që dukej kaq pak, për mua ishte gjithçka. Më mbushi të tërin.

SHQIPTARËT

tregim nga Ermanno Cavazzoni (marrë nga vëllimi Vite brevi di idioti, Feltrinelli, 1994)

(përktheu Arben Dedja)

Naldo Govi ishte punonjës i stelës bashkiake. Atë mbasdite në stelë një qen ia kish mbathur; iu qepën pas në të përpjetë për plot një orë e gjysmë, ai dhe një koleg kapës qensh; e zunë në majë të kodrës, ku qeni, ama, u nxeh dhe e kafshoi Govi-n në kërci. Kjo ndodhí me sa duket e tronditi, apo ndoshta ishte me kohë i tronditur. U kthye në shtëpi dhe i tha të shoqes: “Mirëdita; ç’dëshiron?”. Dhe e shoqja: “Erdhe? me budallallëqet e tua”; në biseda e përdorte shpesh këtë formulë. Ai e shihte: s’i bëhej ta kish parë ndonjëherë; e shoqja nuk ish ndonjë kushdi çfarë. Prandaj Govi po mendonte: “Kjo qenka e çmendur; duhet t’i lëshoj pe”. Dhe në fakt e shoqja ishte e pakrehur dhe me një rrobë të vjetër që përdorte kur pastronte shtëpinë. Pra nuk ngjante me një zonjë për së mbari. “Kjo është një e çmendur vagabonde – mendoi – që kujton se banon këtu.” Pastaj Govi nuk nxorri zë se ndjente një si djegësirë në lukth. Në kuzhinë seç ish një burrec i shkurtër, ishte i biri, por nuk e njohu. Kujtoi se pat ardhur aty bashkë me gruan. Burreci, ama, as që u kthye ta përshëndesë; se çfarë po hante, djathë. Nuk i përzuri ngaqë seç kish diçka që s’po i kujtohej. Për shembull çelësat ku i kishin gjetur. Dhe nuk kishin frikë nga ai. Bile i dukeshin si zotër shtëpie.

Kështu qysh atë ditë e çdo mëngjes sa zgjohet vë re që këta robt janë gjithmonë në kuzhinë; sidomos burreci i kall krupën, se po i dirset qimja dhe e ka fytyrën tërë puçrra me qelb. Po s’e bën veten. Gruaja është gjithnjë në merak që burreci nuk ha aq sa duhet. Janë familja e vet, por ai tashmë nuk i njeh. Thotë ndonjëherë gjëra koti rreth kafesë me qumësht, dhe ndërkaq i vështron tek lyejnë bukën me gjalpë dhe burreci ha salsiçe.

Dikur iu bë se vinin nga Shqipëria, dhe mos ai kishte firmosur hutimthi ndonjë letër ku angazhohej t’u hapte derën. Bile seç kish firmosur një letër në favor të refugjatëve, kjo i kujtohej, i kujtohej edhe kolegut të stelës bashkiake, Zamboni-t. Të cilit i thoshte: “Kam refugjatë në shtëpi. Një burrë dhe një grua”. Zamboni thoshte: “Doemos. E firmose”.

Familjarët nuk e kishin kuptuar që ai nuk i njihte më, u dukej vetëm si më i vagullt në të folur. E shoqja gjithnjë e kish kujtuar për një copë idioti, siç edhe ia përsëriste; shpesh ama mendonte që ishte edhe më shumë se aq.

Pastaj meqë Govi vuante nga ulçera gastroduodenale, kishte thirrur doktorin, doktor Prini-n, nga i cili pra u mor vesh rasti, që përndryshe do të kish mbetur në hije (dhe askush s’do të dyshonte). “Janë andej ata robt – i thoshte doktorit – një mesogrua, pastaj një burrec – i biri – që ta shpif.” Doktor Prini e vizitonte, rrinte e dëgjonte tërë interes, mos ishte ndërlikim i ulçerës. Ulçera në raste të skajshme mund të çrregullojë edhe mendjen. Govi thoshte që burreci ishte i gjatë një metër e pesëdhjetë dhe që ai përpiqej t’i rrinte larg se lëshonte një si erë najloni elastik. Vishte rroba nga Kryqi i Kuq ndërkombëtar. “Zakonisht – pyeste – a janë të dezinfektuar?” Edhe gruaja seç vinte një erë të papërcaktuar, era spital. “Mos ndoshta – pyeste – është era e ndonjë sëmundjeje të tyre?” Kjo gruaja vërtitej nëpër shtëpi si në shtëpinë e vet, në Shqipëri. Nga një anë mirë se përgatiste përditë vezë të skuqura apo qofte shumica taksur për burrecin. Kur tepronin, hante edhe ai. Burreci të përlante, siç bëjnë shqiptarët; po ashtu edhe gruaja. Vinin përpara një mal me qofte dhe ia fillonin t’i gëlltisnin; pastaj pinin dhe gëlltisnin prapë edhe dhjetë minuta të tjera. Nganjëherë u duhej më shumë kohë, se e bënin me radhë: qofte – vezë të skuqura. Ai ia dilte të hante edhe pak vezë të skuqura, që nuk ishin keq, me thënë të drejtën. Ama burreci e shikonte qënçe, edhe gruaja e shikonte si dikë që s’meriton gjëkafshë. Këta dy shqiptarët ia kishin pushtuar shtëpinë dhe e përdornin ditën si fërgesëtore, si fjetore natën. Sidomos gruaja flinte me të në një shtrat. “Më mirë kjo se burreci,” ia bënte Govi, edhe pse nuk e gjente dot cili ia shpifte më shumë. Gruaja në shtrat ishte e zhurmshme, sidomos kur merrte frymë. Edhe nga dhoma tjetër dëgjohej frymëmarrja e burrecit, që kishte zënë divanin. Situata i ngjante një fushimi. Por problemi ishte ky: çfarë kishte firmosur? Nuk mund të informohej pak doktori me takt? – e pyeste gjatë vizitës – pa lënë të kuptohej që desh të tërhiqej? Bile-bile – desh që doktori të pyeste – sa kohë rrinë shqiptarët zakonisht? Nuk paska për ta kampe përqendrimi? Këta shqiptarët thoshte ia rëndonin ulçerën, se tashmë hante vetëm gjëra të fërguara.

Pastaj, pavarësisht moshës së njomë, edhe i biri pati një suspekt ulçer, ndoshta një formë kongjenitale, dhe filloi të mos i njihte më prindërit. Këto na i kumton doktor Prini. Zgjohej natën, pa e dikur ç’orë ish; atëhere vërtitej nëpër shtëpi me një djegësirë në lukth dhe gjente në dhomën ngjitur dy njerëz që flinin në të njëjtin shtrat. Shtrydhte trurin për të gjetur cilët ishin. Pastaj u afrohej t’i shikonte më nga afër dhe në gjysmëhije i dukej se ishin një burrë dhe një grua. Burri gërhiste nga pak. Rrinte aty ca kohë për ta studiuar, studionte edhe gruan. Nuk e kuptonte nga kishin hyrë. Për të ishte mister. I ngjanin si një çift bashkëshortësh që kishin ardhur t’i flinin te shtëpia. Ndoshta një çift i pastrehë, apo i pabanesë. Pastaj i shihte ditën; gruaja rrinte gjithë kohës në kuzhinë dhe fërgonte; ai (i biri) hante fërgesat; ajo fërgonte akoma. Pastaj kthehej burri që ish pak i shogët dhe hante edhe ai, babëzisht, sidomos po të qe ve e skuqur; paskëtaj ngrohte stomakun me dorë dhe thosh që keqtreste. Meqenëse shpesh dëgjonte burrin të përmendte këtë Shqipërinë e largët, kujtonte se e kishin andej origjinën.

Doktor Prini ka bindjen që thelbi i këtij rasti është ulçera, në një formë të trashëguar që jep kretinizmin e pjesshëm lipomnemonik (domethënë me lënie kujtese). Thotë që shpesh në familje ndodh të mos e njohësh sho-shokun, pa dalë në shesh kjo. Thelbi i muhabetit janë të fërguarat, helm për organizmin. Doktor Prini po shkruan enkas një shënim që do të dalë te Revista e Higjenës dhe Profilaksisë.