VIRGJËRESHAT SHQIPTARE NË KËRKIM TË VENDIT ANTROPOLOGJIK (II)

nga Ilir Yzeiri

Malësia shqiptare, për të cilën po flasim, është një zonë malore, me pak burime jetese, me njerëz të ashpër që, si kuptim të jetës, kanë nderin dhe luftën. Shtrihet në pjesën veriperëndimore të vendit dhe kufizohet me Malin e Zi, dhe Kosovën. Aty mund të gjenden shtresëzime të larmishme kulturore dhe historike, por, në thelb, studiuesit mendojnë se është ruajtur një lloj esence sui generis, mjaft e lashtë, që përmban elemente të jetës antike, patriarkale, përzier me aplikimin e kristianizmit sublim. Vendi dhe hapësira arkitekturore ose «l’étendue ou la localisation», ose topika, siç thoshte Fuko, shënjohen me dy shënja kryesore – shtëpia dhe kisha. Gjithë hapësira tjetër fizike është në gjendjen natyrore të papërpunuar. Megjithëse ajo hapësirë ka njohur disa luftëra e pushtime, ka qenë shumë e vështirë që, në organizimin e jetës së atyre malësorëve, pra, në utopinë e institucioneve shoqërore, të përfshiheshin edhe modelet e ardhësve, pra, të përfshihej në hapësirën utopike ndonjë kod apo ndonjë tërësi kodesh që mund t’i kishte asimiluar. Nga kjo pikëpamje, hapësira e këtij habitati duket si e ngrirë dhe e pandryshueshme. Në këtë mjedis gjenden edhe ato që Mark Ozhe (Marc Augé) i quante « jo vende ». Natyrisht, nuk ishin aeroportet, spitalet apo metrotë, por kullotat e përbashkëta apo udha.

Kanuni është si një kod që rregullon të gjitha anët e jetës, dhe ai qëndron i ankoruar vetëm në një artefakt – te fjala, te ligjërimi. Ai është një dispozitiv unik dhe i vetëm që rri i brendashkruar te fjala. Madje, në kanun ka një kapitull të posaçëm për fjalën, e cila vështrohet nga pikëpamja e pragmatikës gjuhësore dhe asaj i njihet atributi që fjala është veprim. Në këtë hapësirë fizike që përbëhet nga shtëpitë, kisha, udha, kullotat, toka e bukës apo lëndina, lumi e përroi, Kanuni shërben si një kod që rregullon jo vetëm trafikun e jashtëm, por edhe atë të brendshëm. Kjo hapësirë mund të gëzohet vetëm në qoftë se anëtarët e këtij habitati do t’i binden Kanunit, kësaj thënieje ligjërimore që duket se shqiptohet nga ajo që në komunikim quhet zëri off, nga një autoritet sublim, që ka statusin e atij që thotë të vërteta të padiskutueshme. Në fakt, unë vetë kam pyetur veten disa herë se cili është autori i kësaj thënieje, i këtij teksti. Ajo që duket në vështrim të parë, përngjan me autoritetin pagan të kuptimit të jetës, që ka si parim barazinë sociale. Në anën tjetër, meqenëse ky autoritet vendos në qendër figurën e mashkullit, përkatësisht të djalit apo të burrit, kjo të shtyn të mendosh se këtu gjenden elemente të forta të patriarkatit, por, në rastin e virgjëreshave, ndonjë studiues ka parë aty edhe elemente të matriarkatit të hershëm apo të amazonave të hershme.

Ndërkaq, duke vështruar mënyrën se si e rregullon Kanuni qarkullimin në këtë hapësirë të djalit apo të vajzës, vëren se, edhe në këtë rast, kjo formë komunikimi, disa herë, ka pamjen e po atij modeli që e ndeshim në shoqëritë europiane në shekujt e Mesjetës. Dora D’Istria, në veprën e saj të famshme «Des femmes par une femme», e zbërthen në mënyrë të plotë kontekstin historik dhe tërësinë e autorëve që përcaktojnë thënien për vendin e femrës në hapësirën antropologjike europiane. Por, në qoftë se hapësira është edhe marrëdhënie që ndërtohet në raportin e unit me tjetrin, apo siç thoshte Fukoja, edhe në raportet e unit me trupin e tij, atëhere vendi dhe hapësira e mashkullit dhe femrës në Malësinë e Veriut, që ne po analizojmë, është e përcaktuar, qysh në fillim, që në lindje, me utopinë e dyfishtë dhe kontrastuese të gëzim/zhgënjimit. Kur lind djalë, ai përshëndetet me krisma pushke, në shenjë gëzimi, dhe të gjithë të afërmit vijnë e përshëndesin familjen që u bë me djalë. Nëse lind vajzë, ky është një zhgënjim i madh për familjen dhe utopia e ndërtuar, me këtë rast, është një hapësirë trishtimi dhe zhgënjimi. Disa e lidhin këtë traditë me kodin fetar muhamedan .

Vajza malësore nuk merr edukim tjetër përveç atij të shtëpisë. Mirëpo, në ndryshim nga vajzat e qyteteve, ato malësore, janë më të lira. Në qoftë se do të përmendnim përsëri Fukonë, do të thoshim se hapësira tranzitore e vajzës nuk përbëhet nga loja apo simbolika e kuptimit të botës sipas seksit të saj. Vajza, që në moshë të vogël, projektohet në utopinë e heqjes dorë nga esenca e saj si femër. Ajo edukohet se do të jetojë në një hapësirë që nuk ka mundësi ta zgjedhë. Atje do ta dërgojë autoriteti që mban jetën e saj ; që është babai, vëllai ose cilido mashkull i afërm në vijë gjaku në mungesë të tyre. Në paradigmën e shkëmbimit metaforik, djali dhe vajza mund të çiftëzohen që në moshë të vogël, madje, edhe para se të lindin. Autoriteti që kryen këtë shkëmbim është babai, në mungesë të tij vëllai i madh, dhe në mungesë të meshkujve të shtëpisë, ata nga vija e gjakut. Në qoftë se djali dhe vajza, të fejuar në moshë të vogël, ndodhen në të njëjtin zotërim të kishës, ata gjithmonë e shmangin njëri-tjetrin, sepse deri sa të martohen ata nuk duhet ta shohin njëri-tjetrin.

Martesa bëhet në mënyrë të verbër dhe pas dasme pyesin : si i ka dalë nusja ? Martesat brenda fisit janë rreptësisht të ndaluara. Në Kanun thuhet se deri në katërqind breza nuk mund të bëhen krushqi brenda gjakut. Nëse do t’i referoheshim teorisë së Levi-Strosit, do të thoshim se në kanun, funksioni i femrës si shenjë është ai i nënës, dhe i riprodhimit. Madje, në shoqërinë konservatore të malësorëve shqiptarë, aftësia e saj për t’u konvertuar në nënë çmohet më shumë se virgjiniteti i saj. Një seri normash kanunore synojnë ta ruajnë virgjinitetin e saj derisa të shkojë te burri. Këto norma parashikojnë edhe rastin kur një vajzë e fejuar mbetet me barrë nga një i tretë. I fejuari mund ta divorcojë të fejuarën, por ai nuk e ka për turp kundrejt fisit apo vllazërisë që ta marrë për grua atë që thuhet se ka dalë me marre. Gruaja dashurohet dhe respektohet vetëm si nënë dhe më shumë akoma kur është nënë djemsh. Bukuria sensuale nuk bën pjesë në utopinë e marrëdhënieve mashkull /femër. Për malësorin gruaja duhet të jetë me trajta burrërore të forta e të lidhura. Shterpësia e gruas është fatkeqësia më e madhe e saj, e familjes së burrit, dhe e asaj të gruas. E veja që do të martohet gjen burrë lehtësisht. E veja që është nënë fëmijësh nderohet më shumë se vajza e virgjër. Edhe nderi është relativ dhe varet nga amësia. Por edhe kur bëhet nënë, sipas frymës së Kanunit, gruaja mbetet shërbyese e burrit. Ajo është dhe mbetet nëna jo e fëmijëve të saj, por e fëmijëve të burrit. Gruaja, për hir të këtij funksioni, pra të funksionit grua-nënë, fiton të drejtën që të gëzojë frytet e tokës së djalit nëse mbetet e ve. Hiq këtë, fëmijët i përkasin burrit dhe gjakut të tij pa përjashtim. «Gruaja farë tagrit s’ka as mbë plang, as në shtëpi» . Ajo, siç do të thoshin marksistët, është e zhveshur nga e drejta mbi pronën dhe mjetet e prodhimit dhe nuk trashëgon asgjë.

Në Kanun kjo shpjegohet me tri arsye që sipas disa studiuesve reflektojnë epokën e lashtë të matriarkatit. Kanuni thotë se gruaja nuk trashëgon asgjë, që të mos dynden nipërit në pasurinë e dajave. Një trashëgimi eventuale e gruas në pasurinë e vëllëzërve të vet, mund të shkaktonte vendosjen e nipave në trojet e dajave. Kjo, thonë studiuesit, është një normë prepatriarkale dhe na dëshmon se në këtë hapësirë dikur ka kaluar matriarkati.

[vijon]
© 2018, autori. Të gjitha të drejtat të rezervuara.

DORA E NGROHTË

Shfletoj ca nga librat që kam rreth e rrotull në shtëpi në Tiranë. Vepra nga autorë të huaj, të përkthyera në shqip, që për ndonjë arsye ose ndonjë tjetër kanë përfunduar tek unë – ca të blera, ca të dhuruara.

Lexoj në faqet e copyright-it:

Ky projekt realizohet falë ndihmës financiare të Komisionit Europian.

Kjo vepër u botua me ndihmën e Ministrisë së Arsimit, Kulturës dhe Sporteve të Spanjës.

Botimi i këtij libri u mbështet nga Instituti Francez në kuadër të programeve të tij të ndihmës për botime.

Ky botim u mbështet nga Österreichische Kooperation in Wissenschaft… [etj.]

Botimi i këtij libri është mbështetur financiarisht nga Zyra e Marrëdhënieve me Publikun e Ambasadës së SHBA-së në Tiranë.

Ky libër u përkthye falë ndihmës financiare për përkthim, lëshuar nga Ministria e Punëve të Jashtme italiane.

E kështu me radhë: ky libër u mbështet, ky libër u ndihmua, ky libër u financua, ky libër u pagua…

Mund të mbushja faqe me këto pohime dhe të bëja statistika; por po mjaftohem këtu të spekuloj se një numër i madh botimesh nga gjuhë të huaja, që hidhen në tregun e librit shqip – me përjashtim të best-sellerëve tip Danielle Steel dhe të projekteve hobby individuale (“do ta përkthej vetë Nietzschen”) – financiarisht e sjellin bukën me vete.

Pastaj i marr këta libra, që i ka mbështetur krej harta e botës me gjithë OKB-në brenda, dhe u shoh çmimet. Siç e prisja – sepse një pjesë edhe i kam blerë vetë – çmimet janë të njëjta me ato të librave të tjerë, të themi autorëve vendës (librat e mi, për shembull).

Pyes veten: atëherë çfarë është mbështetur këtu?

Sepse për nga cilësia e letrës ose e tipografisë ose e libërlidhjes ose e kopertinës, asgjë nuk i dallon këto produkte nga të tjerat – ato që nuk gëzojnë mbështetjen e NATO-s dhe të Frankofonisë.

Dikush do të priste që serumet financiare t’i kalonin drejtpërdrejt publikut, si zbritje çmimi: por kjo nuk ndodh (besoj se nuk ndodh).

Dikush tjetër do të gjykojë se paratë e dhuruara nga ambasadat, institutet, ministritë dhe komisionet u shërbejnë botuesve për të mundësuar nxjerrjen në treg të librave të autorëve shqiptarë, mes tyre edhe unë (“nuk po shitet hiç”).

Në atë rast, edhe në librat e mi duhej të shënohej që “ky libër është mbështetur me ndihmën – e tërthortë – të Institutit Suedez të Bukinistikës”. Por as këtë nuk e kam parë gjëkundi.

Ndonjë keqdashës, do të thoshte se me ato të ardhura mbahen shtëpitë tona botuese si biznese fitimprurëse (a pensar male si fa peccato ma ci si azzecca).

Nuk kam ndonjë provë për këtë; aq më tepër që “dihet” se shtëpitë botuese i mban mbi ujë libri shkollor.

As jam në gjendje të them nëse këto burime financuese kanë ndikim në zgjedhjen e titujve që përkthehen. Me logjikë, një institucion publik i një shteti të caktuar u shërben interesave të atij shteti, përfshi këtu edhe interesat kulturore; të cilat jo doemos përkojnë me interesat e kulturës pritëse.

Më duket e vështirë, për shembull, që “Zyra e Marrëdhënieve me Publikun e Ambasadës së SHBA-së në Tiranë” të mbështetë përkthimin në shqip të një libri amerikan që vë në dyshim versionin shpjegues zyrtar të 9/11.

Por mund ta kem gabim.

Në disa raste thuhet shkoqur se me paratë e financimit është mbështetur përkthimi – jo botimi. Edhe unë kam përfituar ndonjëherë nga bujari të tilla, dhe jam paguar për përkthime shuma që, si autor, as do t’i kisha parë në ëndërr.

Çfarë më ngushëllon këtu është se edhe autori i librit që kam përkthyer (në rastin tim, Lacan-i), nuk ka marrë asnjë kacidhe nga shitjet e librit të tij të përkthyer në Tiranë.

Sikurse nuk ka marrë asnjë kacidhe enti që e pat financuar atë përkthim.

Edhe atëherë kur paratë dihet kush i jep, sërish nuk dihet mirë kush i fut në xhep.

Tani, për të kaluar nga fusha e spekulimeve në realitet, gjasat janë që në Shqipëri, për një kategori librash, shtëpitë botuese gjithnjë të dalin me humbje: ngaqë publiku mbetet gjithnjë relativisht i vogël në numër, madje edhe për vepra që i drejtohen një mase të padiferencuar lexuesish.

Dhe nëse botimet nga autorë të huaj mbështeten haptazi nga shtetet dhe institucionet përkatëse, kam të drejtë të pyes se kush i mbështet autorët vendës dhe si.

Ndihma financiare publike deri më sot nuk ka munguar krejt; por modeli i kësaj ndihme mbetet i llojit demonstrativ: në kuptimin që nuk arrin të luajë ndonjë rol domethënës në nxitjen dhe kultivimin e produksionit letrar.

Institucionet që e kanë këtë barrë në Shqipëri nuk mund ta mbështetin librin shqip, brenda vendit, në të njëjtën mënyrë siç mbështetin përkthimin dhe botimin e librit shqip jashtë vendit.

(Për shembull: Shtëpia botuese që përktheu dhe hodhi në treg Ndërhyrjet e z. Shyti në Greqi përfitoi nga një ndihmë financiare e Ministrisë së Kulturës të Shqipërisë; por nuk do të kishte kuptim që, ta zëmë, Ndërhyrjet e z. Shyti në shqip të ishte botuar me ndihmën e Ministrisë së Kulturës ose të ndonjë institucioni tjetër të ngjashëm).

Prej kohësh kam sugjeruar që libri shqip (i autorëve shqiptarë) të subvencionohej nga fondet publike në momentin e shitjes me pakicë – në kuptimin që një pjesë e çmimit të përballohej nga ato fonde.

Kjo do të kërkonte edhe që të bëhej qartazi dallim midis librit shqip të përzgjedhur për botim nga vetë enti botues dhe librit shqip të botuar me mbështetjen financiare të autorit përkatës. Kjo mund të realizohej (a) duke e shpallur haptazi, mu në faqen e parë, që “ky libër botohet me financimin e autorit (tezes së autorit)” dhe (b) duke mos i lejuar shtëpitë botuese që të botojnë edhe ashtu, edhe kështu; ose duke e bërë të detyrueshme, me ligj, që botimet e tipit “vanity” (ose të paguara prej autorëve) të bëhen nga shtëpi botuese të specializuara për këtë punë.

Mbase ashtu do të mundësohej që edhe librat e botuar me paratë e ambasadave dhe të instituteve kulturore të huaja të botoheshin, po ashtu, nga të njëjtat shtëpi botuese të specializuara për vanity press. Dhe pastaj do të flasim prapë.

 

© 2018, Peizazhe të fjalës™. Të gjitha të drejtat të rezervuara. Ndalohet rreptësisht riprodhimi në media të tjera elektronike. Lutemi bëjeni share në rrjetet sociale.

STËRGJYSHES SIME TË SHTRENJTË, EVDHOKSISË!

nga Eleana Zhako

Ti vdiqe në 1994. Gjyshi, dhëndri yt, vdiq në 1992. Gjyshja, bija jote, vdiq në 2017. Të tre i përkisnit një fshati të vogël minoritar, ngjitur me “Lazaratin e tmerrshëm”. Ju kujtohet kur gratë e Lazaratit, kokulura, të heshtura e punëtore, kalonin me mushkat e tyre ngarkuar me çaj mali e bimë të tjera, e ne i thërrisnim me nofkën Mika? Asnjëherë s’e mora vesh kuptimin e këtij emri. Ekzistonte një kod i heshtur paqeje mes banorëve të dy fshatrave. Unë u rrita me idenë, që ata flasin një gjuhë te ndryshme nga ne, që ndryshe nga ne janë myslimanë, por që kishte edhe pak të krishterë. Të krishterët lazaratas vinin më lehtë në shtëpitë tona.

Të kujtohet kur të pyeta: Mitera[1] je greke apo shqiptare? Dhe ti me një buzëqeshje të pafajshme më the në greqisht, po ndoshta shqiptare, se jetojmë në Shqipëri. Por më thuaj një fjalë shqip i them. Mirëmëngjes dhe faleminderit, ishin të vetmet fjalë, që dinte. Ah jo, më the pastaj, di dhe ujë, bukë, shtepi (pa ë). Gjysh, e mban mend në përrallat që nxirrje nga mendja jote, sesi personazheve u vije ca emra të çuditshëm, Hysen e emra të tjerë nga burrat e qytetit ku jetoje? Dhe qeshnim të gjithë bashkë. Ti u rekrutove nga ushtria italiane në Shqipëri, por dezertove, dhe për muaj të tërë strehoheshe te familje të huaja, që mos të të ekzekutonin. Ato familje që të shpëtuan nga vdekja, kanë qenë gjithmonë miq për kokë, shpëtimtarët tanë, që vazhdojmë t’i nderojmë përmes nyjave të fundit që na lidhin me nipërit e mbesat e tyre. Po pse dezertove? – të pyeta. Duhej të isha 10 vjeç. Por s’mund të vrisja grekë më the, s’mundesha. Atëherë papu[2] nuk kisha dëgjuar fare për Vorio Epirin, nuk e dija që ekzistonte dhe ky emër. Ti më mësove shkronjat e alfabetit grek, të lexoja e të shkruaja greqisht, prindërit e mi s’u desh të merreshin me mua. Vetëm im atë, që më jepte ndonjë libër që gjente në greqisht dhe kështu mund të praktikoja gjuhën e shkruar.

Minoritetet për nga natyra e tyre, janë një fenomen i komplikuar, një bashkësi njerëzish që s’resht kurrë së kërkuari të drejtat që mendon se i takojnë, s’ka rëndësi në këto të drejta janë më pak ose më shumë legjitime në sytë e shumicës. I tillë është rasti, pothuajse i gjithë minoriteteve në vendet ku jetojnë. Janë gjithmonë në kërkim të së drejtave të mohuara, ndryshe nuk mund të përligjet ekzistenca e tyre; ndryshe pushojnë së qeni minoritet me tipare specifike. Të gjitha vendet, që përfshijnë minoritete në trojet e tyre “etnike”, legjitimojnë ekzistencën e tyre kombëtare dhe shtetërore mbi konceptin e autoktonisë, dhe vetvetiu minoritetet, nuk përkojnë me konceptin e tyre të autoktonisë. Gjithë shtetet kombëtare pretendojnë që minoritetet janë mish i huaj, që duan apo s’duan, duhet të mësohen me ekzistencën e tyre; ndërsa minoritetet, nga ana tjetër, besojnë që arbitrarisht u është paracaktuar një destinim i padëshiruar, pa vullnetin e tyre. Në vetëdijen kombëtare të një shqiptari, ngjan e natyrshme që shqiptarët që jetojnë në shtetet me të cilat kufizohet Shqipëria, të kenë qenë gjithmonë aty, ndërsa minoritetet që ndodhen në territorin shqiptar, të kenë ardhur në periudha të caktuara historike.

Po përqendrohem në rastin e shqiptarëve, pasi shqiptarët a priori konsiderojnë që nacionalizmi është tipar i fqinjëve, i helenizmit, sllavizmit, por jo i shqiptarizmit. Megjithatë, nëse nacionalizmi i fqinjëve ka edhe ngjyrime agresive, që shoqërohet me fuqizimin e ekstremit të djathtë, nacionalizmi i shqiptarëve është shndërruar në element dekorativ të krenarisë kombëtariste. Duket sikur Shqipëria ka si trademark “shqiponjën dykrenare”, flamurin “autochthonous” dhe të kuqen e gjakut. Por në Greqinë e Agimit të Artë, asnjë flamur i Greqisë së Madhe ose Vorio-Epirit nuk zbukuron dyqanet turistike të Greqisë.

Pas rënies së komunizmit në Shqipëri, dolën në pah dhe identitet e ndryshme, që fshiheshin nën petkun e sistemit të mëparshëm. Ashtu si dhe në vendet e Europës lindore, të nesërmen, njerëzit u zgjuan të shpërbërë, të çorientuar, në kërkim të një boshti të ri unifikues. Minoritarët që emigruan në Greqi, papritmazi kuptuan që nuk dallonin nga emigrantët e tjerë. As gjuha, dhe as malli për Greqinë, nuk mjaftonin që të ndiheshin pjesë e pandashme e atdheut të tyre grek. Tëhuajtja nga Greqia, por edhe nga Shqipëria, solli një rikonceptim të identitetit të tyre grek, i cili u ndërtua mbi nevojën për të shkëputur lidhjet me elementin shqiptar. Kjo bëhej më e dukshme te brezat e rinj, të cilët duke mos patur kontakt me gjuhën dhe realitetin shqiptar – në ndryshim nga brezat e mëparshëm që ishin dygjuhësh, minoritarët që shkuan në Greqi në moshë të vogël ose lindën atje, njohin vetëm gjuhën greke – nuk mund të vetëpërcaktoheshin si shqiptarë me origjinë greke, si grekë me nënshtetësi shqiptare, si homogjenë të lindur në Shqipëri ose si greko-shqiptarë. Kur prezantoheshin si homogjenë, shumë herë kjo provokonte sjellje të stilit, “si shqiptar, si vorio-epirot” ose u thuhej, që kamuflonin origjinën e tyre shqiptare, për t’u hequr si grekë. Për shumë minoritarë, që gjyshërit, etërit apo të afërmit e tyre, qenë burgosur përgjatë komunizmit me akuzën për agjitacion e propagandë greke, kjo ishte si përdhosje e identitetit të tyre. Por nga ana tjetër, me transformimet post-komuniste në Shqipëri dhe luftën e Kosovës, u përforcua dhe retorika kombëtariste, ku minoritarët historikisht trajtohen si çifçinj të përjetshëm, ndërsa shqiptarët si latifondistë të përhershëm.

Në çdo teori krahasuese të marrëdhënieve greko-shqiptare, minoritarët merren si shembull ilustrues sulmi e antisulmi. Në variantin shqiptar, minoriteti grek është një pakicë njerëzish zhurmëmëdhenj e mosmirënjohës, në variantin grek, një zgjatim i politikës së tyre të jashtme dhe peshës morale të së shkuarës. Ndërsa në disa gazeta të djathta greke, minoritarët viktimizohen, duke nxitur frymën antishqiptare, në shumë analiza shqiptare, politikat ndaj emigrantëve shqiptarë në Greqi, krahasohen me politikat e shtetit shqiptar ndaj minoritetit grek në Shqipëri. Këto lloj analizash, nuk përqendrohen në politikat e shtetit grek ndaj emigrantëve, por kanë si strumbullar minoritetin. Një shqiptar që jeton dhe punon në Greqi prej shumë vitesh, duhet të gëzojë nënshtetësinë greke në bazë të ligjit, jo sepse një minoritar grek gëzon të drejta në Shqipëri, që s’i kanë shqiptarët në Greqi. Teorisë së vjetër greke të Vorio – Epirit, i kundërvihet teoria e Shqipërisë së Madhe, e cila, edhe arvanitasit e Atikës nuk i paraqet si popullsi shtegtare dhe ushtarake, që u vendos atje në shekujt e kaluar, por si pasardhës të pellazgëve, që jetonin në ato vise, më parë dhe se grekët e lashtë; ndërsa minoritetin grek, si shqiptarë të greqizuar.

Sado e çuditshme që të tingëllojë, në periudha të caktuara gjatë viteve ‘2000 në Tiranë, ndodhte që të më pyesnin persona të rastësishëm, përse flisja greqisht me kushërirën time dhe, që duhet të respektoja gjuhën e vendit. Ndërkohë, në Athinë, pavarësisht se s’mund të ndihesha shumë komode, nuk kam ngurruar të flas shqip, edhe kur ndodhte të hasja ndonjë vështrim të vëngër. Madje, në një farë mënyre më dukej argëtuese dhe më shtohej dëshira për të folur në shqip. Në Greqi, është më e lehtë të ndash nacionalistin nga jo nacionalisti, të majtin nga të djathtin, anarkistin nga nacionalisti. Ndërsa në Shqipëri, këto ndarje ngjasojnë me korridore komunikuese, ku lehtësisht mund të kalosh nga një korridor në tjetrin, në varësi të rrethanave. Njerëzit në Shqipëri akuzojnë grekët për nacionalistë, ndërkohë që vetë vlojnë nga stereotipe nacionaliste.

Në moshën 14-vjeçare, në një kamp fëmijësh në Selanik, një gazetare greke më bëri pyetjen idioteske, që në rast se fillonte lufta Greqi – Shqipëri, cilën anë do zgjidhja. E befasuar nga pyetja, i përgjigjem që s’më pëlqen lufta dhe s’do dija ku të fshihesha. Atëherë akuzoja veten për përgjigje të mefshtë, burracake, as mish as peshk, por pas kaq vitesh, të gjithë atyre grekëve dhe shqiptarëve, që i shikojnë njerëzit si ushtarë të njërit apo tjetrit atdhe, do u përgjigjesha, njëlloj. Pyetjet militariste rreth një lufte hipotetike, ziejnë në kokat e gjithë atyre të cilët njerëzit që s’i përshtaten konceptit të tyre njëngjyrësh për atdheun i konsiderojnë si “hebrenj” hipotetikë.

Besoj te ai njeriu, në qoshen e rrugës, që kur heq kapelën dhe të përshëndet, të tjerët e shtyjnë dhe e përqeshin.

Dhe bashkë me të, lartësohem dhe unë.

Besoj te zbuluesit e mëdhenj, te poetët, që me një gjest, arrijnë të ndryshojnë gjeografinë dhe fatet e shkruara.

(Tassos Leivaditis)

(c) 2018, autorja.


[1] Nënë në greqisht. Në këtë rast ka kuptimin e stërgjyshes, Nënëmadhes, ndryshe në shqip.

[2] Gjysh në greqisht.

PËR TEATRIN, PREJ NJË PËRKTHYESI

nga Eda Derhemi

Këto ditë kam pritur, me një lloj padurimi dhe ankthi, të reja nga shfaqja teatrale “Maskuar”, dramë e autorit bashkëkohor izraelit Ilan Hatsor, që po shfaqet në teatrin eksperimental Kujtim Spahivogli, pjesë e kompleksit tradicional të Teatrit Kombëtar në zemër të Tiranës. Nuk ka publicitet, as diskutime, as kritikë. Një poster e pak njoftime të përcipta në media, dhe opinione në FB prej aktorëve në dramë.

Për shumë arsye e pres kështu. Së pari, sepse shfaqja “Maskuar” po përdor një hapësirë teatrale zyrtarisht “të mohuar” ose së paku “të diskutueshme” në kuptimin diskursiv dhe real: është në teatrin që është dhe s’është, në një hapësirë surreale; e pres edhe sepse shfaqet në një sallë paralele me destinacionin formal të përkushtuar fillimisht për teatrin, Turbinën. Kësisoj gjithçka që shfaqet në Teatër vihet në opozitë direkte me Turbinën dhe diskursin qeveritar që Turbinën e zbukuron me drita, përkëdheli të ligjëruara, dhe furnizim me shfaqje. Kështu teatri si art popullor bëhet rishtas zëdhënës i Tiranës tradicionale dhe rezistente kundër një Tirane të shërbyer nga lart e të etiketuar si më e mirë, do apo s’do ti. Kështu, një hapësirë teatrore klasike më prestigjioze se Turbina, salla tjetër ku pak më parë përfundoi Festivali mbarëkombëtar teatror [i cilësuar prej të shumtëve si një shfaqje e mediokritetit ku rriten artet tona që katapultohen në skenë në forma skuadronesh për të kompletuar kalendarët zyrtarë ose për të përforcuar ideologji dhe manovra politike e ekonomike], ka një shans të ri t’i tregojë publikut se salla e teatrit tradicional prodhon cilësi. Turbina ka bekimin zyrtar, madje më shumë se bekimin: ka prezencën, publicitetin, mbështetjen e institucioneve. Jam e bindur që Festivali mbarëkombëtar teatror i mbledhur pas 20 vjetësh, me shfaqje që, nga sa lexoj, ishin të përzgjedhura keq, të papjekura e të papërgatitura, është një sajesë e organizuar nga veglat e qeverisë për të konfirmuar dhe normalizuar Turbinën dhe për të mënjanuar e diskriminuar hapësirën në Teatrin e vjetër. Qartësisht ata thonë: mblidhuni këtu, këtu, këtu! “Festë” e pagëzuan festivalin teatror, sado që niveli ishte i trishtuar. Dhe sidomos, mos shkoni ATJE, tek rrënoja propagandistike fashisto-komuniste, shëmtaraqe, që s’i vlen kujt, e që e kanë mbytur minjtë!

Sado transparent, skenari i kësaj “vënieje në skenë” është ngacmues, edhe i dalë boje qoftë. Ndërkaq, është e qartë se zgjidhja e mirë për teatrin që bashkon çdo mendje pa interesa ekonomikë a politikë, do ishte që godina e vjetër të ribëhej duke ruajtur sa më shumë formën dhe kujtesën e saj, Turbina të vazhdonte të funksiononte si skenë multiformëshe spektaklesh të ndryshme, dhe nëse duhej që patjetër ndonjë arkitekt europian me emër, të sillte fluturat e veta moderne në Tiranë, bujrëm[i] edhe atij! Veçse pastaj, për të justifikuar këto hapësira, duhen përgatitur aktorë e regjisorë cilësorë, duhen prodhuar drama e komedi shqip që u flasin shqiptarëve, duhen trimëruar kritikët që kanë frikë të analizojnë, duhen rritur drejtorë trupash që nuk u shërbejnë partive… etj. etj. Ose siç thonë në ca fshatra: ka punë puna!

Më intereson shumë si shkon shfaqja “Maskuar” edhe sepse dy prej aktorëve kryesorë të saj, A. Derhemi dhe A. Trebicka, disa muaj më parë i kthyen krahët Lëvizjes për Mbrojtjen e kompleksit të Teatrit Kombëtar, sido që, së paku Derhemi ka qenë energjikisht i lidhur me mbrojtjen e godinës dhe kundërshtar i trajtimit qeveritar të teatrit, kohë para se kjo lëvizje të krijohej. Jam kureshtare sepse nuk isha krejt e qartë për argumentet e grupit fillestar të aktorëve si kundërshtarë të shembjes, dhe as si braktisës të Lëvizjes. Nuk mendoj se i paraqitën ndonjëherë qartë e plotë në krahun racional idetë e veta, sido që emocionalisht qenë gjithë kohën të pranishëm dhe funksionalë. Por, të shohësh këto dy grupe njerëzish, një herë pjesë e së njëjtës forcë qytetare, që deklamojnë në dy mënyra të ndryshme mbrojtjen e së njëjtës pasuri të qytetit, ndërsa e shohin njëri-tjetrin si kundërshtarë kur i ndajnë fizikisht vetëm pak metra, të jep një ndjesi të keqe të mungesës së komunikimit. A shkojnë të shohin teatër ata të Lëvizjes? A rrinë të dëgjojnë ç’thuhet në grumbullin para Teatrit ata të shfaqjes? Po publiku: a shkon nga njëri krah në tjetrin? Apo i tregojnë gishtin e mesit njëri-tjetrit?

Nga reagime të fundit duket se nga kjo Lëvizje mund të shfaqet edhe një Parti. Në atë rast, edhe në paçim një parti të re e kritike, më të drejtë se ekzistueset, nuk ka se si të jetë më lëvizja që nisën artistët. Si shumë lëvizje, ajo po përfundon në diçka tjetër. Do doja që kauza e teatrit (që është edhe kauza e Tiranës), të ishte e artistëve dhe qytetarëve, të mbetej politike pa u bërë politikane. Sepse s’ka parti a politikan që besoj dhe jam skeptike ndaj të ardhmëve. E, as nuk besoj se qeveria do tërhiqet për shembjen; besoj se interesat që luhen aty janë shumë të mëdha, e do sajojnë fishekzjarrë hutues dhe presin me ditë e javë e muaj sikur ta kishin harruar për çastin e duhur, por në fund do bëjnë çfarë duan. Ndaj  besoj edhe se dashuria për qytetin si shtëpia ku njerëzit krijojnë komunitet bazuar në kulturën e mirë, u gëzohen shekujve të shkuar dhe edukohen për vitet që ndjekin, ku ushqejnë barazinë, paqen e vet dhe shpresën për fëmijët, është një koncept që nuk ka tagër institucional tek ne; besoj se zona e teatrit është veç një pjesë e vogël e një plani më të madh për qytetin që është i pamençur, i pabukur, tahmaqar e jonjerëzor.

E kam pritur me padurim e ankth shfaqjen “Maskuar” edhe sepse unë jam përkthyesja e kësaj drame. Ma kërkuan dhe e bëra me dashurinë që çdo përkthyes ka për shkronjat që i bën ushqim e shtrat për aq kohë sa merret, e lufton me to t’i bindë e riformësojë që të japin të njëjtin efekt të origjinalit. Është dramë e vështirë, me shumë energji dhe një kompleks marrëdhëniesh që nisin në një rrugë të gjerë ku ka vend për të gjithë subjektet të ecin për krah, dhe mbaron në një vrimë të ngushtë ku gjithsesi duhet të vazhdojnë të mbeten qenësorë e të dukshëm po aq subjekte e probleme sa në fillim të dramës. Kjo është mënyra se si rritet emocioni, si rëndohet atmosfera aq sa nuk merr dot më frymë, si kalohet nga dialogu i përditshëm në fjalën fatale, nga vëllazërimi në vëllavrasje, nga qarja ndaj pushtuesit në mëkatin vdekatar, nga qetësia e natës prishur nga plumbat, në ferrin e përhershëm të humbjes së njeriut më të afërt si edhe idealit. I gjithë ky ankth që rritet aq sa bëhet makth për spektatorin, jehona indirekte thirrëse ndaj shqiptarit që të mos bëhet vegël politike në këto ditë të vështira, por të ruajë dinjitetin dhe vlerat njerëzore e qytetase, përcillen nga fjala. Dhe unë e bëra fjalën në shqip, dhe pastaj ia dhurova regjisorit dhe aktorëve. Nuk desha asgjë në këmbim, sigurisht, por padyshim nuk mendova se pasi u dhashë pjesën në dorë, e pasi kisha shënuar me naivitet foshnjor sugjerime për regjisorin, aktorët e skenografët (sepse, sipas meje, unë isha Papa i Hatsorit mbi skenë, dhe e njihja dramën më mirë se kushdo tjetër), nuk do më thoshin as urime, dhe as faleminderit pas shfaqjes.

Dita e premierës mbaroi. Pyeta prindët e mi në Skype si doli shfaqja. Ata ishin të entuziazmuar, e nisën të më tregonin se për çfarë fliste drama (?!). Pastaj më thoshin “shumë e mirë, por pak e rëndë si pjesë”. Ime më sa s’qante! Sinqerisht në fillim humba qetësinë. Ata e dinë mirë se dramën e kam përkthyer unë. Përse ma shpjegonin sikur unë të mos e kisha idenë përse flitej?! Ta kishin harruar thua nën magjinë e skenës?! Më bëri përshtypje e njëjta gjë dy javë para shfaqjes kur fola me njërin prej aktorëve që më kish kërkuar t’i përktheja dramën: “është shumë e ndërlikuar historia, dhe ka fjalë thënë në fillim, të cilave veç në fund ua sheh rëndësinë dhe kuptimin, si edhe ngjarje paralele që ndodhin në kohë reale, ndaj vënia në skenë është një sfidë e vërtetë…”. Kështu më tha mua që e kisha krijuar atë dramë në shqip, e, që të lidhja ato situatat e ndërlikuara që tani, me saktësinë e vet, mahnitnin aktorin, kisha ndenjur ditë e netë duke e rrotulluar çikrikun e mendimeve që të gjeja fjalën dhe shprehjen e duhur, e të përcillja intensitetin e tensionin e fuqishëm të dramës. Prita se mos regjisori, Milto Kutali, një burrë i mençur, regjisor i hollë e i zgjuar, do më shkruante një email të më thosh urime edhe mua… që si të isha ndonjë krijesë e letërsisë iluministe, kësaj radhe e kisha shtyrë shpresën përtej kufijve realistë, dhe kisha besuar se meritoja kaq shumë. Pastaj thashë, epo pas premiere e kanë festuar; në mos Miltoja, dy aktorët kryesorë, të njohur e të stërvitur në rutinat teatrale, do më uronin apo falënderonin.

Pastaj e ripashë gjithçka prej një tjetër pozicioni, e ndoshta më afër së vërtetës. Dhe gjithçka u reduktua në një racionalizim drejt problemit sistemik. Çështja është që askush nuk meriton të konsiderohet përgjegjës për ç’më vrau mua. Problemi është shumë më bazal se aq: ai lidhet me mosvlerësimin e përkthyesit në shoqëri, sidomos të atij që përkthen një vepër dramatike me të cilën pastaj ngrihen figura me fytyra aktorësh, që publikët e ndryshëm me të drejtë i njohin më fort sesa përkthyesit. Për fat unë nuk punoj si përkthyese, dhe e mbaj familjen me një tjetër punë. Por ha kompekaj ndonjëherë dhe s’më rrihet pa e kthyer në shqip diçka që e dua shumë kur e lexoj. Dhe, as sot që shkruaj këtë shkrim, nuk jam pishman për këtë. Por dua ta them fort, në emër të atyre që përkthejnë për të mbajtur kalamajtë dhe dinjitetin e vet: shqipes, më shumë se shumë gjuhëve të tjera, i duhen përkthyesit. Duke mos ua njohur vlerën e duke i harruar, bëjmë një padrejtësi shoqërore e profesionale, u japim hapësirë përkthyesve të këqij që shpesh përkthejnë tjetër për tjetër në shqip, kalojnë pa u skartuar dhe u marrin vendin njohësve të mirë të gjuhëve dhe teorive të përkthimit; e sidomos, duke mos vlerësuar përkthyesin, u presim krahët aq e aq veprave të mrekullueshme që duhet të flasin në shqip për shoqërinë tonë, sot ende të egër e të vuajtur.

E mos më pyesni ç’mendoj për dramën “Maskuar”, se nuk e kam parë, nuk ma kanë komentuar, dhe as kam pasur fatin të lëçis ndonjë kritikë që nuk është shkruar ende. Unë thjesht e përktheva.

(c) 2018, autorja.


[i] E kuptoj që këtu ekspertët do më bërtasin se s’marr vesh nga administrimi shtetëror e privat, nga ekonomia dhe llogaritë, nga buxheti problematik shqiptar, dhe se duhet medoemos të ndërtohen Kullat ogurzeza që të paguhen shpenzimet për një teatër të ri. Por s’ka asgjë që më bind se e vetmja mënyrë e qeverisë për të shpëtuar një gjë që ka jetuar me ne për gati 100 vjet, gjë realisht e potencialisht të bukur, është që ta shëmtojmë e përçudnojmë atë.

MOS MA TREGO SI MBARON

Një lajm i pazakonshëm, këtë herë nga Antarktida: një studiues rus, një farë Sergei Savicki, plagosi me thikë kolegun e tij Oleg Beloguzov, i zemëruar se ky… po ia tregonte fundin e romaneve policeskë që lexonte.

Me sa duket, në këto stacione të rrethuara nga bora dhe akulli, leximi është një lloj teknike në mos për të mbijetuar, të paktën për të ruajtur mendtë e kresë. Dhe ndryshe nga ca rusë të tjerë, që nuk e heqin nga dora Hegelin ose Berdjajevin, Sergei parapëlqente letërsinë policore.

Për fat të mirë, viktima nuk përfundoi si shumë nga personazhet e librave që lexonte; shpëtoi paq, edhe pse i lënduar. Ndërsa Olegun e dërguan “pako postale” në St. Petersburg, ku e kanë vënë në arrest shtëpie.

Vështirë se për këtë ngjarje do të shkruhet kurrë ndonjë roman policor. Përveçse në stilin e Kafkës.

Pse revoltohemi kur na e tregojnë fundin e romaneve të tilla, ose të filmave të ngjashëm? Vështirë të ndodhë njëjta gjë, të themi, po të na zbulojnë si mbaron Mali magjik i Mann-it, Doktor Zhivago i Bulgakovit, Robinson Kruzoi i Defoe-s dhe aq më pak My Struggle, i Karl Ove Knausgård-it.

Çfarë kanë të përbashkët veprat, të cilave nuk duhet t’ua dimë fundin, që t’i shijojmë?

Ndoshta atë që quhet “suspense” – ose ankthin se çfarë do të ndodhë më pas, e që shpesh i mbivendoset dëshirës intelektuale për të marrë vesh, nëpërmjet arsyes, zgjidhjen e misterit, por pa e suprimuar.

Në anglishte, romanet dhe filmat policorë i quajnë edhe “whodunnit” – “kush e bëri”.

Libra të tillë – po mjaftohem me librat – nuk na pëlqejnë aq kur i mbarojmë, ose kur e marrim vesh identitetin e fshehur të vrasësit/vjedhësit/spiunit/terroristit; por kur mundohemi, krah për krah detektivit (policit, shkencëtarit), që ta gjejmë.

Na pëlqen aventura intelektuale e hulumtimit, ose zbulimi i së vërtetës, nëpërmjet mënjanimit të gjithçkaje të rreme.

Dhe jo vetëm: e vërteta është edhe e mirë; sa kohë që synimi është për të gjetur – dhe neutralizuar – dikë që bën keq, ose keqbërësin.

Në jetën reale, një detektiv do të ishte njeriu më i lumtur sikur t’ia dinte “fundin” hetimit të vet – ose ta identifikonte autorin e krimit.

Por një roman ku detektivi e gjen keqbërësin menjëherë nuk mund ta kënaqë lexuesin – i cili kërkon në roman jo aq të vërtetën (fiksionale), sa rrugën që e afron tek e vërteta.

T’i thuash dikujt fundin, është si t’i ofrosh një vrapuesi të maratonës një vend në makinë – ose më mirë, si ta hipësh këtë me zor në makinë.

Jo vetëm është hulumtimi i krimit aventurë intelektuale; por edhe pyetja “kush e ka bërë” ngacmon mendërisht një masë të madhe njerëzish.

Kush e la frigoriferin të hapur? Kush i harroi çelësat tek dera përjashta? Kush ishte në telefon? Kush i derdhi maces mjaltë në kokë? Kush ia fshehu babait bastunin? Kush ishte ai tipi në makinë? Kush e solli Doruntinën? E kështu me radhë.

Nuk është aq fjala për të gjetur fajtorin: me përkufizim, fajtorë jemi të gjithë; sa për t’u bindur se fajtori edhe mund të gjendet.

Çfarë bashkëtingëllon mirë me bindjen tonë – sekrete – që fajin për gjithçka nuk shkon mirë me jetën tonë e ka një i tretë atje përtej; dhe se çdo hap drejt një të vërtete çfarëdo (kush ia liroi telin kitarës?) është edhe hap drejt identifikimit të burimit të së keqes universale.

Prandaj edhe leximi i një romani të tillë (thriller, mystery, adventure) do kuptuar edhe si një lloj lutjeje.

Ka lexues që nuk durojnë dot dhe “ia lexojnë fundin” veprës që kanë në dorë – zakonisht ngaqë vepra i ka mërzitur, ose ka dështuar në funksionin e saj për ta mbajtur lexuesin ngjitur.

Ka të tjerë, përkundrazi – kjo më ka ndodhur mua më se një herë – që e kanë lënë romanin pa mbaruar, sepse nuk kanë dashur të marrin vesh zgjidhjen.

Zgjidhja është zakonisht antiklimaktike – nëse vetë fabula është e mirë. Edhe ngaqë, krejt papritur, të gjitha versionet e së vërtetës me të cilat ti, si lexues, po luaje deri atëherë, kolapsohen në një të vetëm.

Në një kuptim, ti që e shijove veprën sa kohë që nuk e dije fundin, nuk do ta shijosh dot fundin.

Aq më tepër që, një roman i këtij zhanri, si çdo libër në hard copy, eksplorohet gjatë leximit edhe si objekt, ose në “gjeografinë” e tij. Kur ti nis të lexosh, ti e di që je në fillim edhe ngaqë faqet që ke lexuar (ato që i ke në të majtë), janë shumë pak në krahasim me faqet që do të lexosh.

Përkundrazi, kur i afrohesh mbarimit, këtë nuk ta sinjalizon aq narrativa, sa fakti që faqet që të kanë mbetur pa u lexuar (ato që i ke në të djathtë) sa vijnë e pakësohen.

Libri “të lajmëron” që është duke i ardhur fundi. Dhe kjo ndikon në mënyrën si po e lexon.

Më ka ndodhur që të lexoj libra të tillë, të cilët kanë pasur si shtesë pjesë nga romani i ardhshëm i autorit (të themi 30-40 faqe). Këta libra më kanë “gënjyer” – sepse fundi u ka ardhur disi befas.

E njëjta gjë ndodh edhe me librat në format elektronik, të cilët të lajmërojnë përqindjen që ke lexuar, ose sa të mbetet (por të paktën këto njoftime mund t’i fikësh, që nga cilësimet).

Dua të them: në romane të këtij zhanri (mystery, thrillers, adventure, crime) pika se ku ndodhesh, në vijën narrative, të jep informacion për narrativën vetë, ose të modulon pritjet e tua si lexues.

T’i thuash dikujt si mbaron një roman, një film, një seri televizive në anglishte quhet spoiler: dhe spoilers janë problem serioz, për sajtet dhe forumet ku komentohet vepra në fjalë. Aq serioz, sa deri edhe producentët dhe autorët u druhen; meqë kur ka një leak për një vepër tejet me popullaritet, ekziston gjithnjë rreziku që publiku t’i kthejë shpinën.

E morëm vesh si mbaron, të thonë. Edhe pse pakkush do ta pohonte se po e lexon një libër, a po e sheh një film a serial TV thjesht për të marrë vesh si mbaron.

Që këtej edhe paradoksi i incidentit grotesk në Antarktidë: viktima ishte përpirë në lexim, për t’i dalë librit në fund; por kur miku i vet ia rrëfeu fundin, lexuesi zemërak e qëlloi me thikë për ta vrarë.

Një reagim ekstrem, por që duket sikur provon se produkte të tilla – libra, filma, seriale TV – nuk i konsumojmë për të marrë vesh “të vërtetën” (fiksionale), por për të mos e marrë vesh. Ose që, si me thënë, mosdija është motori që na shtyn përpara si konsumatorë të narrativës.

Paradoksi i goditjes me thikë në Antarktidë na sugjeron kështu një paradoks tjetër, më abstrakt, që ka lidhje me qasjen tonë, si lexues a shikues, ndaj së vërtetës narrative.

Përjetimi i ka disa ngjashmëri me çfarë na ndodh kur shohim një ndeshje futbolli – ose në çdo sport tjetër agonistik. Nëse na intereson thjesht “fundi”, atëherë nuk ka arsye të humbim kohë duke e parë lojën; e megjithatë, “fundi” (ose rezultati) është vetë synimi i lojës.

Argumenti vjen e bëhet më i qartë, po të kemi parasysh çfarë ndodh me një ndeshje të regjistruar, ose më mirë, dallimi në përjetim midis rastit kur ti nuk e di rezultatin (ose “fundin”) dhe kur e di rezultatin.

Nëse ti je duke parë një ndeshje të regjistruar, por je kujdesur që të mos ia marrësh vesh rezultatin, dhe ndërkohë dikush vjen dhe ta thotë… nuk përjashtohet që edhe ty të të shkojë mendja – po them mendja – te thika.

Një roman i tipit thriller (ku po përfshij për lehtësi edhe romanet policore, mystery, aventurë, spy stories një pjesë të atyre të fantashkencës, etj.; sikurse edhe filmat dhe serialët televizivë përkatës) konsumohet si të ishte ndeshje sportive e regjistruar. Me të vetmin dallim rrënjësor, që ndryshe nga ç’ndodh me ndeshjen, rezultati ose fundi i një produkti fiksional është gjithnjë trivial.

(Ose trivial për botën ku jeton ti si lexues. Nëse Reali e humb ndeshjen, mund të mos e fitojë kampionatin dhe ty si tifoz i Realit të duhet të jetosh me këtë për ca kohë; por nëse personazhi yt i preferuar rezulton të jetë vrasësi serial, atëherë ti e mbyll librin dhe të lejohet që ta harrosh.)

Zakonisht veprat që e mbajnë lexuesin a shikuesin të lidhur pas tyre me truke narrative (whodunnit, cliff-hangers, etj.) nuk mbahen si art i mirëfilltë dhe as si pjesë e ndonjë kanoni kulturor. Janë më tepër produkte argëtuese, që synojnë të zbavitin një numër maksimal njerëzish – në rastin tonë, duke u stimuluar kuriozitetin.

Pa çka se kurioziteti është virtyt po aq intelektual sa edhe kapaciteti për analizë, imagjinata ose aftësia për të arsyetuar.

Çfarë ndodhi me rusët në Antarktidë mbase na ndihmon të kuptojmë se shumë prej nesh kuriozitetin si përjetim e shijojnë shumë më tepër se zbulimin ku na çon kurioziteti.

Kjo mbase edhe ngaqë gjithnjë jemi në kërkim të diçkaje që s’e gjejmë dot kurrë, me përkufizim.

© 2018, Peizazhe të fjalës.™

METAFIZIKËS SË NJË QYTETI

nga Lazjon Petri

U bë mbi një javë që kam lexuar librin “Metafizika e një qyteti”, shkruar nga Vladimir Toroveci dhe botuar nga Libraria Kotti në vitin 2014 dhe më vjen natyrshëm të shkruaj diçka për këte vepër letraro-filozofike. E di që është e vështirë të japësh përshtypjet përmbledhëse për një libër dhe jam i vetëdijshëm për anshmërinë dhe subjektivitetin e këndvështrimit tim, por po guxoj ta sprovoj veten dhe po e nis duke thënë që ky libër i zë vend, për të mos u pluhurosur, raftit të librave të leximdashësit të thekur të kasolles së fshatit më të humbur, po aq sa edhe biblotekës më të madhe të Kinës. E them këtë sepse, për mua, përsiatja filozofike, didaktike, analitike dhe përshkrimore e kësaj vepre gëzon bash përmasa lokale dhe universale.

Duke qënë korçar, u ndjeva i përkëdhelur që në qëndisjen e dukurive të trajtuara, Z. Toroveci ka për strumbullar vetë njerëzit, vetë korçarët: ata që nuk jetojnë më, por që do kishin qenë nder dhe krenari për çdo qytet të botës, sikundër ata që sot janë shpirti dhe zemra e qytetit- artistët në njërën anë dhe njerëzit e pazëshëm, por punëdashës dhe guximtarë të devotshëm në anën tjetër. Ti jeton në të njëjtin qytet, i njeh dhe ja u ke ní zanin personazheve në fjalë dhe ndjen plot mirënjohje dhe dëfrim të përkorë kur lexon mes rreshtash t’u vihet pikërisht atyre drita e vëmendjes dhe vlerësimi për veprën e tyre, aq sa edhe kur disa syresh tashmë kanë ndërruar jetë, ja vlen të mos dëshpërohesh që na ikën por të gëzohesh që i kemi patur.

Si shqiptar dhe qytetar i botës, leximi i “Metafizikës së një qyteti” jo vetëm të bën të ndjesh respekt për mirëbërësit Lakçe dhe Turtulli, liritë, shprehitë artistike të Vasillaq Kolevicës, Roland Karanxhës, Sotiraq Kuqalit, Llazi Serbos, qytetarinë dhe integritetin e Gjergji Vretos, përkushtimin e Kostaqe Dudas dhe Benon Progrit, vizionin e Myftar Grabockës, por, leximi i këtij libri, të bën edhe të mëkosh intelektualisht plagët e ndryshme shoqërore: dhunën, mungesën e meritokracisë, vandalizmin, tredhjen e intelektualëve dhe institucioneve, primitivitetin e turmave dhe partishmërinë e skajshme, si edhe shterpësinë e prodhimit të elitave të virtytshme dhe të përunjura.

Toroveci jeton me sytë në pulsin e qytetit. Here të duket sikur vullnetarisht shqetësohet dhe tregon kujdes për t’i matur tensionin qytetit dhe tjetër here mishërohet në energjinë dhe dridhjet e vetë këij pulsi. Aq empatik është ai ndaj dukurive të ndryshme, sa në rastin e dëmtimit të statujave ai shkruan “…shoh ëndërra të frikshme. Mizëri statujash dhe skulpturash të revoltuara, mbledhur shesheve dhe dyerve të pushtetit, çirren e protestojnë, jo në emrin tonë, po në emrin e atyre që kanë ikur dhe atyre që do të vijnë”. E duket, sikur ende pa larë syte, me t’u zgjuar, autori pyet: -“A nuk keni frikë zotërinj barbarë se një ditë ata do të kërkojnë shpagimin e merituar…?”

Nga koha e gjimnazit tim mbaj mend se në një nga orët e letërsisë, mësuesja e dashur Liljana Jahollari, na thotë që nëse Kadareja ka përdorur 6-7 mije fjalë në të gjitha veprat e tij, nga një analizë e bërë “Lumit të Vdekur” të Jakov Xoxes, vetëm tek kjo vepër dilnin mbi 10 000 fjalë shqipe. Kjo gjë m’u kujtua edhe gjatë leximit të “Metafizika e një Qyteti”, sidomos kur hasesha me fjalët e përzgjedhura me aq kujdes dhe kumt nga autori si: tis, osh, shëlbesë, magjiplotë, gjakon, llokoçitet, ngërthehet, gjerb, ofshanë, jehu, rrëmet, tahmin, orvatet, këlshejt, oshënar, lëtyra, përjargiet, i këndellur, mugullon, përhiten, e stisur, kallp, ngashënjen, gufon, kuturis, mëtues/mëtoj, siujdhesë, zbyth, apo shpagim. Po kështu, proza në fjalë, ndonjëherë të përqafon siç vetëm poemat dinë të përqafojnë sepse janë të panumërta togfjalëshat si: “…retë nuk mund të thahen dot në tel si rroba të sapolara; …drita është e pakët, por e paepur; …kridhem në vramëndje dhe ftilloj …metafora lëbyrëse dashurie; …kish mëtuar të plazmonte shpirtin e Serbos; …shërbëtorë të kastruar; apo …avunturierë me tharm Perëndish…”

Vladimir Toroveci me këtë vepër na kujton që ashtu si çdo njeri është shpirt dhe trup, edhe qyteti ka përmasën e vet fizike dhe metafizike dhe shpirti i çdo qyteti janë njerëzit e tij jetëdashës dhe idealistët e vërtetë, të cilët shndërrohen në luftëtarë të paepur për të mbrojtur vlerat e të bukurës, të mirës dhe të dobishmes. Dhe sa i takon Korçës Lule të vlerave të shumëfishta, por edhe si shembull simbolik i kësaj vepre, Toroveci, e ndien mision të pamundur t’i thurrë ditirambe fizikës: rrugëve me kalldrëm, bulevardit me kangjella apo blireve të erëndshëm pa treguar me parë respekt dhe mirënjohje për dritën metafizike: vetë njerëzit. Për të, “flatrat e këtij shpirti janë të shtrira në të gjitha kontinentet, ku frymojnë e rropaten, bijtë e tij më të mirë…”

© Lazjon PETRI, 30 Tetor 2018

Shënim: Autori jeton në Korçë dhe punon në lëmin e përkthimit, kërkimit shkencor, mësimdhënies, udhërrëfimit dhe menaxhimit të projekteve shoqërore dhe mjedisore.

VIRGJËRESHAT SHQIPTARE NË KËRKIM TË VENDIT ANTROPOLOGJIK (I)

nga Ilir Yzeiri

Virgjëreshat shqiptare janë gra që zgjedhin të jetojnë si burra. Për këtë, ato betohen para një jurie prej dymbëdhjetë vetësh që nuk do të shkelin virgjërinë. Disa prej tyre ndërrojnë edhe pamjen, duke prerë flokët dhe duke u veshur me rroba meshkujsh. Ato fitojnë statusin e mashkullit dhe kanë të drejtë të bëjnë një jetë më të lirë ; mund të mbajnë armë, mund të dalin në mal të kullosin bagëtinë, të sillen si meshkujt, madje duke gëzuar edhe disa nga kënaqësitë e këtyre, si pirjen e duhanit apo alkoolin.

Është një dukuri relativisht e vjetër që, sipas studiuesve shfaqet diku nga shekulli XVII dhe prek zonat e Veriut të Shqipërisë, Malësinë e Madhe, Malin e Zi dhe Bosnjen. Ajo është vënë re nga albanologë të huaj, si Hahn apo udhëtarë të ndryshëm, si Durheim, dhe është përshkruar edhe nga misionarë katolikë që shërbenin në këto zona, dhe kishin interesa për studime etnologjike e antropologjike[1].

Pas rënies së komunizmit, në Shqipëri numëroheshin dhjetëra virgjëresha të cilat, shumë shpejt, u gjendën të rrethuara nga kureshtja e pothuajse të gjitha mediave të globit. Gazetarë, fotografë, e lloj-lloj kuriozësh, vërshuan në Shqipëri për t’i parë nga afër dhe për të gjurmuar jetën e tyre. U botuan artikuj, pothuajse, në të gjitha të përditshmet e mëdha të globit si « New York Times », « Daily Mail », u prodhuan dokumentarë, filma, u botuan libra artistikë dhe në vitin 2000, një antropologe angleze, Antonia Yuong, boton librin Women Who Become Men[2].   Qoftë kjo autore, qoftë edhe gazetarë apo dijetarë të ndryshëm që janë marrë apo po merreshin me këtë dukuri, në fillim, u joshën nga ideja se pas këtyre virgjëreshave, mund të fshihej një formë e fshehtë e homoseksualitetit, e lashtë, dhe e panjohur më parë. Mirëpo, shumë shpejt, ata vunë re se kjo dukuri, në rastin shqiptar, lidhej me një institucion tjetër. Për ta shpjeguar fenomenin, më parë, duhej kuptuar se çfarë ishte Kanuni, dhe cili ishte vendi i femrës në të.

« Fjala kanun, siç thotë poeti i madh kombëtar shqiptar, Gjergj Fishta, s’ka dyshim se etimologjikisht rrjedhë prej fjalet greqishte kanon qi don me thanë mastar – njajo vegël drunit a e nonji brumit tjetër, qi vjen me tërhjekë viza të drejta. Metaforikisht shenjon shtillin e ligjvet gojdhanse e të pakodifikueme, mbas të cillave hecte dikur hullija e jetës e e veprimit të popullit shqiptar»[3]. Ishte një lloj Kushtetute e malësorëve shqiptarë, jo e shkruar, që ekzistencën e kishte në ligjërimin e folur. Ishte Ligji themelor që rregullonte jetën e fisit, të malësorëve shqiptarë në mungesë të institucioneve juridike e shtetërore. U mblodh dhe u sistemua në një tekst të vetëm nga prifti franceskan Shtjefën Gjeçovi në vitet 1910-1925. Është përkthyer në shumë gjuhë të botës dhe është bërë objekt studimi, interpretimi dhe gjykimi gjithfarësh. Në fakt, Kanuni të ofron vështrime të shumëllojta dhe mund të lexohet nga shumë anë.

Për fat të keq, deri tani, në më të shumtën e herës, ai është parë vetëm si një kod që rregullonte jetën e ashpër të malësorëve shqiptarë, e cila mbështetej kryesisht te gjakmarrja, ngaqë edhe një nga kapitujt e rëndësishëm të tij titullohet « Gjaku ».

Ky dokument i letërsisë gojore shqiptare, vetëm në disa raste është bërë objekt i studimeve moderne të etnologjisë strukturaliste apo vështrimeve të tjera të mëvona[4]. Në të shumtën e herës ai është interpretuar vetëm në rrafsh ideologjik dhe në kuadër të shkollave etnologjike nacionalromantike. Në ndonjë rast tjetër, ai është parë si justifikim për teoritë përjashtuese, racore aq të përhapura në Ballkan. Por, edhe vetë shkenca shqiptare nuk e ka vështruar dhe analizuar në mënyrë të plotë këtë dokument kompleks të kulturës shqiptare që vijon të ketë ndikim ende në jetën e sotme të shqiptarëve.

Po le të kthehemi në argumentin tonë.

«Virgjëreshat e betuara» mund të vështrohen nga disa anë. Do të ishte me shumë interes të shiheshin ato nga pikëpamja e utopisë së trupit, teoria e njohur e Fukosë (Foucault), e shtjelluar në vitin 1961 në një konferencë radiofonike.

« Dans cette conférence Foucault souligne qu’à notre époque l’espace se donne à nous sous la forme de relations d’emplacement (voisinage entre éléments, problème du stockage et de la démographie) et non plus sous celle de  l’étendue ou de la localisation : « L’espace dans lequel nous vivons, par lequel nous sommes attirés hors de nous-mêmes, dans lequel se déroule précisément l’érosion de notre vie et de notre histoire, cet espace qui nous ronge et nous ravine est en lui-même un espace hétérogène » (1984, p.1572). (« Në këtë konferencë Fuko nënvizon se në epokën tonë hapësira na është dhënë në formën e marrëdhënieve të vendqëndrimit (fqinjësi mes elementesh, problemet e ruajtjes dhe të demografisë) dhe jo më në formën e shtrirjes apo të vendit. «Hapësira në të cilën ne jetojmë, prej së cilës ne jemi të tërhequr jashtë vetes sonë, në të cilën shtillet saktësisht erozioni dhe historia e jetës sonë, kjo hapësirë që na bren dhe na fundos, është, në vetvete, një hapësirë heterogjene – përkthimi im I.Y. »

Do të ishte me interes të shihej raporti i vendit antropologjik të virgjëreshave në raport me vendin antropologjik të femrës shqiptare në përgjithësi dhe, të dyja bashkë, të vështroheshin në raport me vendin antropologjik të mashkullit. Levi-Stros (Lévi- Strauss), në studimet e tij të antropologjisë strukturaliste u mor me sistemet e lidhjeve farefisnore dhe vuri re se ky sistem është ndërtuar jo në nivelin terminologjik, emërtues, por funksionon në çift : grua/burrë, baba/djalë, motër/vëlla. Ashtu si ligjërimi, farefisnia është sistem komunikimi. Ndalimi i incestit është rregulli thelemelor që lind njeriun në jetën kulturore. Ai ndalon marrëdhëniet e djalit me nënën, motrën, vajzën, por, nga ana tjetër, ai ka mundësi t’i shkëmbejë ato ose t’ia japë dikujt tjetër. Po virgjëreshat e betuara çfarë vendi zënë në këtë shkëmbim shenjash ? Në Kanun raporti mashkull/femër paraqitet në një formë brenda së cilës shtresëzohen disa kuptime, dhe, në raportin femër/ mashkull, Kanuni shqiptar reflekton një gjendje të lashtë të jetës shoqërore që gjendet, fjala vjen, edhe te popujt gjermanikë. Aty, vendi i femrës, disa herë, plotësohet me figurën e mashkullit. Virgjëreshat janë një ilustrim i qartë i këtij sistemi.

Po të kemi parasysh përcaktimin që i bënte Sokrati njeriut, si tërësi tripjesëshe, pra biologjike, vullnetëse dhe sensuale, dhe po të vështrojmë figurën e femrës siç paraqitet në kanun do të vërejmë se ajo shfaqet vetëm në dy pjesë, në atë biologjike dhe në atë të vullnetit. Ana sensuale mungon. Në fakt, ajo shfaqet në një drejtim të kundërt, shfaqet në pasionin për vëllain.

Dukuria që po analizojmë, mund të vështrohet edhe nga anë të tjera. Nëse do të kemi parasysh Osvald Dykronë (Osvald Ducro) dhe teorinë e tij të karakterit juridik të akteve të ligjërimit, mund të pohojmë se aktet ligjërimore, të realizuara nga thëniet e neneve të kanunit, veprojnë me një status të posaçëm juridik, në kuptimin që aty, gjithmonë, është dikush që thotë apo artikulon disa të vërteta sublime, dhe të tjerët, gjithmonë, janë të detyruar të binden. Kanuni është nga rastet e veçanta në të cilat bashkëfolësi nuk kryen asnjë proces inferencial për të kuptuar mesazhin. Thëniet e realizuara përmes aktit të ligjërimit në kanun, janë thënie që, po të kemi parasysh  Emil Benvenist (Emil Benveniste) dhe studimin e tij për kohët e foljeve në gjuhën frënge, u përkasin thënieve historike dhe janë të paankoruara. Ato kanë si tregues gjithmonë vetën III, dhe gruaja është gjithmonë vetëm në rolin e tjetrit të papërcaktuar. Ajo nuk kthehet asnjëherë në rolin e «unë», në kuptimin që ajo vetëm pohon dhe nuk është e përfshirë në feedback. Në këtë rast, komunikimi duket se është njëdrejtimësh, ashtu si modeli telegrafik i komunikimit. Qoftë në tekst, qoftë në praktikë, gruaja është një “ajo”, nuk është asnjëherë një «unë» apo një «ti».

Në Kanun femra paraqitet në tri pamje : vajzë, grua, nënë. Aty thuhet : «Grueja shqiptare farë trashëgimi s’ka te prindja, as më plang as në shpi, kanuja e xen gruen si nji tepricë në shpi»[5]. Si grua, ajo nuk gëzon asnjë të drejtë trashëgimie. Në funksionin e tretë, në atë të nënës, ajo i fiton disa nga të drejtat dhe bëhet figurë qëndrore që lidh të gjithë paradigmën e familjes. Në këtë rast asaj i kthehet një pjesë e përmasës sensuale që i ishte mohuar në fillim. Djali e ka dashurinë për nënën ndjenjën më të lartë. Po ashtu, ajo merr edhe disa nga cilësitë e administratores së familjes dhe gëzon një farë pushteti. Ajo thirret «zonjë shtëpie».

[vijon]

© 2018, autori. Të gjitha të drejtat të rezervuara.


[1] Dr. Ernesto Cozzi, La donna albanese,  ANTHROPOS, Revue internationale d’ethnologie et de linguistique, Sonderabdruck, band VII, 1912, Wien, Osterreich, p.309-335.

[2] Antonia Yuong, Oxford[u.a.] Berg 2000

[3] Gjergj Fishta, Parathanë, 3. Kanuni i Lekë dukagjinit, KANUNI I LEKË DUKAGJINIT, Shtëpia Botuese KUVENDI, shtypur GEER, Tiranë, gusht 2001, f. XXV.

[4] Shih Albert Doja “Le sexe de la naissance: Masculin/féminin dans la société traditionnelle albanaise”Ethnologie française nouvelle serie, T. 25, No. 4, Mélanges: Politique – musique – enfance (Octobre-Décembre 1995), pp. 650-667 Published by: Presses Universitaires de France https://www.jstor.org/stable/40989578 Page Count: 18

[5] Kanuni i Lekë Dukagjinit, vep. e cit., NYE I NJIZETËT, Trashëgimi i grues shqyptare, f. 14

Batutat

Shprehje plot humor që të shkrin gazit nga ana e politikanëve shqiptarë, të cilët, ia drejtojnë ato (batutat) si njëri-tjetrit, ashtu edhe popullit. Sipas medias shqiptare, batutat janë të shumta lartë e poshtë, por...