ARTI I KRIJIMIT LETRAR (II)

Mendime përpara një interviste

Nga Italo Calvino

(përktheu Gresa Hasa *)

Ҫdo mëngjes i them vetes: “Dita e sotme duhet të jetë e frytshme” – dhe pastaj ndodh diçka që më pengon të shkruaj. Sot… Ҫfarë kam për të bërë sot? Ah, po! Supozohet që do të më intervistojnë. Kam frikë se romani im s’do të bëj asnjë çap përpara. Gjithmonë ndodh diçka. Ҫdo mëngjes jam i vetëdijshëm se do t’ia dal ta çoj të gjithë ditën dëm. Gjithmonë do ketë diçka për të bërë: të shkoj në bankë, në postë, të paguaj disa fatura… gjithmonë një ngërç burokratik me të cilin më duhet të merrem. Teksa jam jashtë, kryej edhe pazarin e ditës: blej bukë, mish ose fruta. Fillimisht, blej gazetat. Me t’i blerë këto, njeriu ulet t’i lexojë sapo kthehet në shtëpi – apo të paktën t’u hedhë një sy titujve kryesorë që më pas të bindet se s’ka asgjë të vlefshme për të lexuar. Përditë i them vetes se leximi i gazetave është humbje kohe, por pastaj… s’bëj dot pa to. Janë si një drogë. Me pak fjalë, vetëm pasdite ia dal të ulem në tryezën e punës, ku janë bërë kapicë letrat që presin t’u përgjigjem, nuk e di më prej sa kohësh, e kjo është një tjetër pengesë për t’u kapëryer.

Më në fund, ulem të shkruaj dhe këtu fillojnë problemet e vërteta. Nëse nis diçka nga e para, çka është pjesa më e vështirë, por edhe nëse punoj me një tekst që e kam nisur një ditë më herët, përfundoj gjithmonë në një rrugë pa krye, ku një pengesë e re duhet tejkaluar. Dhe vetëm pasdite vonë filloj më në fund të shkruaj fjali, t’i korrigjoj ato, t’i fshij, t’i ngarkoj me fjali të tjera të panevojshme dhe të rishkruaj. Pikërisht në këtë çast bie zilja e telefonit ose e derës dhe një mik, përkthyes ose gazetar shfaqet. Meqë ra fjala… Këtë pasdite… Intervistuesit… Nuk e di nëse do të kem kohë të përgatitem. Mund edhe të improvizoj, por kam përshtypjen se një intervistë duhet përgatitur paraprakisht, në mënyrë që të tingëllojë spontane. Rrallë një intervistues bën pyetje që ti nuk i pret. Kam dhënë shumë intervista dhe kam arritur në përfundimin se të gjitha duken njëlloj. Mund të jap gjithmonë të njëjtat përgjigje, por besoj se duhet t’i ndryshoj ato, pasi për çdo intervistë diçka ka ndryshuar ndërkohë ose tek unë ose në botë. Një përgjigje që mund të ketë qenë e saktë herën e parë, mund të mos jetë e tillë herën tjetër. Kjo mund të jetë baza e një libri. Mua më jepet një listë me pyetje, gjithmonë të njëjtat; çdo kapitull do të përmbante përgjigjet që unë do të jepja në kohë të ndryshme. Ndryshimet do të përmbanin përgjigjet që do të jepja në kohë të ndryshme. Atëherë ndryshimet do të shndërroheshin në itinerarin, në historinë që protagonisti përjeton. Ndoshta në këtë mënyrë mund të zbuloj disa të vërteta për veten time.

Por duhet të shkoj në shtëpi – pas pak do të vijnë intervistuesit.

Zoti më ndihmoftë!

(vijon)


(*) Origjinali: Italo Calvino, The Art of Fiction, The Paris Review no. 130

VIRTYT DHE MARRËZI

Sapo nisa t’i lexoj kujtimet e Mustafa Greblleshit botuar tani së fundi, ndesha në këtë pasazh:

Pushtimi fashist italian më gjeti nxënës në gjimnazin e Tiranës. Prindërit dhe profesorët patriotë të shkollës na e kishin rrënjosur thellë në gjak dhe në shpirt dashurinë e pakufishme për atdheun. Kaq e fortë ishte kjo dashuri, sa djaloshi Xhemal Rexha, i cili porsa kishte kryer Akademinë Ushtarake, vrau veten me të shkelur italianët tokën tonë. Gjithashtu e pakufishme ishte edhe urrejtja që kishim për pushtuesit e trojeve tona.

Një djalë i ri që vret veten për diçka të rëndë që i ndodh atdheut – kur ishte hera e fundit që dëgjuam për një kob të ngjashëm?

Xhemal Rexha kish kryer Akademinë Ushtarake, çfarë na bën të përjashtojmë patologji mendore të rënda; mund të ketë qenë me depresion të thellë, por që zgjodhi pikërisht atë ditë për t’i dhënë fund jetës, të vë në mendime.

Ne sot e kemi të vështirë për ta kuptuar një akt të tillë: jo vetëm ngaqë nuk do të na shkonte mendja për vetëvrasje po të na pushtohej hipotetikisht Shqipëria; por edhe se nuk e përfytyrojmë dot se çfarë mund të ketë menduar ai djalosh atëherë.

Kanë ndërruar kohët, kanë ndërruar edhe njerëzit. Çfarë nuk ka ndërruar, është zhargoni ose feja kombëtariste, ose fakti që fëmijëve në shkollë ende u kërkohet të zotohen që “të japin jetën/të derdhin gjakun për atdhe.”

Greblleshi shkruan se “prindërit dhe profesorët patriotë të shkollës na e kishin rrënjosur thellë në gjak dhe në shpirt dashurinë e pakufishme për atdheun” – këtij pohimi, edhe po t’i heqësh klishetë, edhe po t’i heqësh patetizmin, edhe po t’i heqësh llakun, diçka i mbetet; siç na e provon jo aq autori i kujtimeve, sa akti i Xhemal Rexhës.

Do të kenë qenë vite kur pavarësia e Shqipërisë ende përjetohej si vlerë supreme; gjë që për ne sot rroket me shumë vështirësi, meqë ne jemi mësuar ta ndajmë tashmë pavarësinë tonë si individë, si familje, si komunitete, nga pavarësia e shtetit, të së cilit jemi qytetarë. Deri edhe ata që shprehin admirim, haptazi ose fshehurazi, për filozofinë dhe praktikën politike autarkike të viteve të Enver Hoxhës, e bëjnë këtë edhe ngaqë nuk gjejnë më lidhje midis atyre viteve dhe aktualitetit.

Përndryshe, sot jo vetëm shqiptarët ikin me mijëra nga trojet e tyre dhe nuk e kthejnë kokën pas; jo vetëm nuk e kanë për gjë t’i vënë aftësitë e tyre, ndonjëherë unike, në shërbim të “atdheve” të tjera; jo vetëm qeveritë e njëpasnjëshme, të së gjitha ngjyrave, i trajtojnë pasuritë e patundshme të truallit si të ishin kartëmonedha; por edhe vetë nocioni i një Shqipërie “të mosvarme” është zhvendosur nga realiteti në sferën e imagjinatës dhe të mitit.

Edhe në prag të pushtimit italian, në 1939, ishin të tjerët, “të huajt” që e bënin ligjin në Shqipëri; dhe klasa sunduese jetonte me rrogat, honorarët dhe florinjtë që vinin nga jashtë – praktikisht njëlloj si kjo e sotmja. Shqipëria e rinisë së Greblleshit dhe të Xhemal Rexhës nuk ishte më shumë e pavarur se jona tani. Çfarë ndryshon mes këtyre dy periudhave, dhe nuk është pak, është që atëbotë njerëzit ende besonin në idealin patriotik dhe mbase ishin gati të flijoheshin për të.

Dhe kur e shihte flamurin kombëtar të rrëzuar përdhé, ndokush mund edhe të mendonte se jeta nën të huajin nuk kish më kuptim të jetohej.

Madje në periudhën e Mbretërisë, varësia ndaj të huajit ishte më fort pasojë e korrupsionit të elitave, se ç’është sot; dhe jo sepse sot elitat qëndrojnë moralisht më lart, por sepse bota e sotme është shumë më e ndërvarur se e atëhershmja, në çdo pikëpamje: politike, ekonomike, sociale.

E megjithatë, njerëzit besonin në atdhe dhe në flamur, dhe vjershat patriotike i recitonin me zemër; dhe programin e Rilindjes ende e përdornin si Bibël të kombëtarizmit shqip, jo si armë kundër armiqve të tyre privatë.

Ne tani, kur dëgjojmë për këtë Xhemal Rexhën që vrau veten “me të shkelur italianët në tokën tonë”, menjëherë themi me vete se nuk do të ketë qenë mirë nga trutë. Atë që Greblleshi, dhe shumë të tjerë me të, e quanin si manifestimin më të lartë të virtytit patriotik, ne nuk e kemi për gjë ta interpretojmë si shenjë të marrëzisë.

Dhe ndoshta kjo është e keqja e madhe e bashkëkohësisë: që shprehjen ekstreme të virtytit nuk e dallojmë dot më nga patologjia mendore; në kuptimin që sublimen tani ne jemi gati ta gjejmë e ta përjetojmë vetëm në letërsi, në mit dhe në fe, por jo më në realitet. Pa e kuptuar që edhe kjo që bëjmë është në vetvete patologjike, heqim një vijë ndarëse të prerë mes imagjinares dhe reales, duke e pranuar pa të keq, këtë të fundit, si vendin gjeometrik të prakticitetit, egoizmit dhe pafytyrësisë.

Cili prej nesh do të vriste sot veten vallë, po të përballej, një ditë të bukur, me tanket ruse në sheshin “Skënderbej”?

Ky shndërrim nuk prek vetëm qëndrimin ndaj kombit dhe atdheut; por kur prek qëndrimin ndaj kombit dhe atdheut, bëhet flagrant dhe na tërheq vëmendjen. Përndryshe, do parë si pasojë e një prirjeje të përgjithshme për eliminimin masiv të virtytit, në bazë të një filozofie primitive, pragmatike, e cila e sheh virtytin si të panevojshëm, në një botë filistinësh, të sunduar nga tregu dhe mendësia e tregut.

Çfarë edhe i bën patetike përpjekjet e sotme të kombëtaristëve, në politikë dhe në kulturë, për t’iu drejtuar publikut me të njëjtën gjuhë dhe të njëjtën retorikë që përdorej gjatë periudhës së Rilindjes: jo vetëm që shumë nga këta kombëtaristë nuk janë të sinqertë në predikimet dhe përbetimet e tyre, por edhe publiku do t’i shohë si demagogë dhe mashtrues, po të mos i shohë si të marrë.

ROMAN LABIRINT, INT INT NTT

nga Oltion Kadaifçiu

Fjalor udhëzues për misterin e dosjeve (Toena 2015). Nga Bashkim Shehu. Roman labirint. Fjalor, roman labirint. Apo roman labirint fjalor?

Libër që ka në kopertinë një pikturë të Escherit, ku dy duar vizatojnë njëra tjetrën. Ai mjeshtër i iluzionit e solli në lëmë të syrit një kundërshti të shkakësisë së jashtme e njëkohësisht prej vetes, ndërsa më tej në libër lexuesit i thuhet se ky fjalor është një labirint dhe ky labirint një fjalor prandaj hyrjet e tij mund të zgjidhen sipas nevojës ose rastit. Vetëm se rendi është shkronjor.

Ndjek një renditje prej fjalori. Dhe ky refuzim i të shkuarit të rrjedhës pas filli kësaj i shërben, kultivimit të një rendi. Arkivi, Begirova (Anahanëm), bakri…malli, merimanga, nokturn këshilli, paralele botët, pasqyra…. rëra, i rikthyeri… uji, e vërteta e hapjes së dosjeve, zjarri, zoti. Emra e ca personazhe.

Fjalori i dosjeve, ka plot 47 hyrje. Fillon te shkronja A, e arkivit, dhe mbaron te shkronja Z. Tek zoti. Që në fakt ishte identiteti ku rrekej të mbërrinte protagonisti, Naun Gjika, njëri nga personazhet e veprës, kur zbatonte njërën nga diagnozat e veta. Dhe zoti është i përfytyrueshëm tre sojesh: si parapërcaktues deri në detaj ose dhënës i lirisë për të zgjedhur mes të mirës e të keqes, e pastaj ca letra bixhozi i gjenden në dorë lojtarit. E pastaj Naun Gjika.

Në mos gabofsha më të gjatat hyrje në renditje janë, ajo e labirintit kozmik, pastaj vjen këshilli nokturn, pastaj Kvasnjikovi, pastaj Naun Gjika. (30, 27, 17, 15) Por, Naun Gjika është gjithandej. Nëpër rrjedha të gjata me të është Festimi.

Nuk duhet treguar shumë nga libri se mund të inatosen lexuesit për largim të tepërt të misterit mjegullues e surprizës finale, por pa dyshim ky nuk është rasti duke pasur në sy bollëkun, ndaj na duhet të nisim me fillimin.

Nëse shpërfillim disi pjesën ku thuren ngjarjet personale që ua mbajnë peshën faqeve disi më të dedikuara, na duhet ta nisim tek zëri i tretë, bakri:

“Hijet e të vdekurve, rrugës për në banesën e amshuar, pasi zhduken brenda një guve që kanë hapur vetë në të gjallë të tyre në shpatin e një mali të pasur me mineral bakri, zbresin në thellësi të malit dhe aty furnizohen me bakër. Domethënë me ujë, që ta kenë për ta pirë gjatë rrugës së mbetur. Bakri shndërrohet në ujë duke u shëmbëllyer në pasqyrat prej bakri që hijet e të vdekurve kanë me vete, …”

Kjo qenka pjesë e besimit te pirustët, ilirë që kanë jetuar në Shqipërinë veriore e ku, mes të tjerash, besimi te Zotat qenka edhe i tillë. Por aty, pastaj na thuhet se ishte Ministria e Brendshme, me aparatin e saj represiv policor, që shfrytëzon të dënuar, nëpër miniera bakri me një të pesëmbëdhjetën e rrogës së punëtorit të shumshfrytëzuar të minierës.

Më vonë Festim Diamanti në intervistë për “populli po” thotë se megjithëse mbajtja e dikujt nën mbikqyrjen e nevojshme zbuluese e korrektuese kushtonte goxha. Një komentues ofendonte ish të dënuarit, që gjithsesi paskëshin arritur t’ia fusin popullit.

Dhe “populli jo”, që boton artikullin e Naun Gjikës që e nis si i çmenduri Gurufi i Gujumit një bir i zgjedhur i zotit, një usta i madh.

Naun Gjika një ish drejtues i lartë i arkivës. Shef i saj. I kish dhënë dikur dorën Festimit e ish bërë bamirës i tij nëpër shkallë hierarkike e nën urdhra të ndonjë ministri a zëvendësministri. Festimi qe në grup shoqërimi drejt së panjohurës për shokun Naun. Por nuk i dha të njohur. E ministri ia hoqi mbështetjen Festimit, por u bind se edhe ca kohë Nauni nuk rrezikonte atdheun me çmendurinë e tij gjithsesi në kontroll.

Dhe po ky Naun për zbatim të diagnozës së vet pasi rënies së regjimit, dikur nëpër 97-ën e keqe, vihet ta bëjë prap një arkiv me letra të mbledhura rrugëve hedhur diku në një hije ku rastësia mezi i humbte.

E gjithë kjo është e zhytur në rrjedhën e librit nëpër mitologji e besime, lajthitje e lexime e kuriozitete, nëpër ndonjë ironi për narrativa mburravece të origjinarizmës ndër shqiptarëve me krijim mitilogjish e besimesh (ndoshta), e gjëra të tilla, derdhet në një kthim në tematikat e librit, si vuajtja e përndjekja, funksionimi i komunizmit në sektorë të ndryshëm të aparateve represive, e se sa i kotë është ky kthim në dosje, kur vragat në jetët e njerëzve janë ato që kanë rëndësi.

Aty ka e ilirë e dogonë, hebrenj, malezë, kinezë e grekë, siberianë. Shkencëtarë fizike me origjinë shqiptare që ndoshta lajthisin, rusë që kërkojnë babin në Tiranën e formave radikale të adaptimit me thëllimet e flladet e tregut, tashmë si organizues psikologjik e pastaj edhe organizativ. Ministra. Gazetarë e gazetare që futen në ngjarje, krijojnë një marrëdhënie, rriten, vriten, e plot të tjerë.

Pra nuk mund të ankohemi aspak për larmi të fantazisë. Fjalori ka vend për të gjithë dhe ofron një karashtisje të rrjedhave të rrëfimit në një rend modernisht rastësor. Por, megjithëse larg boshtit të shumëfishtë të subjektit të veprës, secila pjesë nuk e humbet përkatësinë në romanin që është fjalor, pa çka se për një mister për ca dosje.

Nuk mund të ankohem as për endje të fjalisë e tekstit. Madje më duhet të pranoj se shija e fjalisë, sa pa u lodhur lexuesi, është e këndshme. Se varet pastaj si e do monokromatizmin aromatik, që unë gjykoj të jetë shpërndarë nëpër vepër . (Në kuptimin që rrëfimi është kryesisht prej jashtë personazhit. Një mbikqyrje e afërt, deri brenda mendimeve të personazhit për ndodhira të një karakteri të caktuar. Si një dosje. Pa u lodhur për të thënë ndonjë gjë tjetër veç asaj që është objektiv i kryerjes së komunikimit. Edhe rrëfimet për larmitë e botës prapë janë shkruar informim-isht.)

Një stil i shpejtë profesional që mbledh në një hije të realitetit të përbashkët atmosferën e vet. Ndoshta dhe i pranishëm në realitet, por prapë nëpër individualitete të pazakonta që e lundrojnë lumin metalik të mendimeve. Personazhet nuk kanë forma e shtat. As lëvizjet e tyre nuk ndodhin. S’ka erëra. S’ka drita. Gjithçka avancon në rrafsh estetik nëpër intelektualishten dhe etikishten absurdomagjike të normalizuar prej realitetit jashtëzakonisht të larmishëm.

Dhe gjykimet e mëdha janë përzier si citime gjithandej nga pak. Ja ç’thuhet diku afër fundit prej Naun Gjikës në përshkrim të dosjeve, pasi ishte kalamendur deri atëherë si somnambul nëpër ngjarje e mendime kryesisht të sëmura ose distopike:

“… Flitet shumë e shkruhet shumë, i tha, se kemi pasur dosje për të gjithë. Por këto janë përralla, numri i dosjeve ka qenë shumë i kufizuar, sepse edhe numri i njerëzve për të cilët qe e nevojshme të hapeshin dosje ishte shumë i vogël, sepse armiqtë qenë shumë të paktë dhe po kështu nuk qe e nevojshme të kishim shumë bashkëpunëtorë, së paku kështu gjykohej. …”

Ndërprerë prej një trilli gjysmë-poetik, për simpatinë shqiptare ndaj gjermanëve, për të pasurit e rregullit, për mbajtjen pa shkatërruar të dosjeve të vdekurve e kalamendet mes të vdekurish e të gjallësh, që sorollaten nëpër gjithë librin, zoti Shehu thotë se Naun Gjika vazhdon:

“… Shkatërrohen disa, krijohen disa të tjera që i zëvendësojnë, dhe është njëlloj si të jenë po ato që u shkatërruan, ashtu sikurse çdo njeri me dosje, armik apo bashkëpunëtor qoftë zëvendësohet me një armik apo me një bashkëpunëtor tjetër, sepse në këtë shkatërrim dhe krijim të vazhdueshëm dosjesh ndodh njëlloj si me qelizat e trurit, të cilat gjithë duke u ndërruar edhe duke u zëvendësuar e ruajnë kujtesën e qelizave që s’janë më.”

Ndërkohë e vetmja dosje për të cilën marrim vesh është njëra që tregon për shqiptarin që dashuroi shoqen Bagirova, e që ia solli Kvasnjikovit Festimi. Ky personazh nuk zbulohej a ish armik o bashkëpunëtor, por kish vekur, siç edhe thuhej në rrëfimin më lart; dhe për të vdekurit dosja ruhej. Por një mister.

Ky gjurmim i qëndrimeve të një dimesioni historik-politik është një intrigë ndihmuese për promovimin e veprës, apo është një ndjenjë e sinqertë kurioziteti për ato të shkreta dosje? Se vepra siç thamë është duke u derdhur nga lloj-lloj rrjedhash. Një dashuri e pafat ose të paktën një marrdhënie seksuale e mirë e shqiptarit me shoqen azere Bagirova ka sjellë të birin e tij në vendlindjen e babait të panjohur. Kvasnjikovin. Gazetari, gazetarja, Festimi, Nauni prapë. Tranzicioni. Bakri.

Zoti Shehu në ndonjë kafe me diell paradite ka vendosur para një kapuçinoje që numri i faqeve nuk do të jetë kurrën e kurrës nën 250. Në fakt ai u dorëzua tek 246-ta, por kaq mund t’ia falë vetes secili shkrimtar që ka ndërmarrë këtë objektiv. Por ne duam rendjen e pandërgjegjshme pas muzës, zoti Shehu. Ç’është ky tru i një gruaje gjashtëdhjetë e ca vjeçare që nevojitet për ta kuptuar veprën? Ajo është vetëm një apo bëhet fjalë për diçka të veçantë që e kanë fituar prej një eksperience, që e kishin të gjitha të ngjashme. Ose një shumësi prej tyre? Ku ta gjejmë ne atë? Ç’është kjo thashethemnajë që mund ta ketë pjellë librin si shi a si rrufe? Zoti Shehu i ngre gjithë këto pyetje si radikale të atij momenti në tekst, por pa vazhda të dukshme. Në fakt duhet riparë nëse këto janë pjesë e realitetit të Gjikës apo për librin e Shehut, por kjo është një surprizë për vetë lexuesin.

Libri ka nevojë për gjetjen e hapit të duhur prej lexuesit në atë mori lëvizjesh që të shijohet. Unë e pata lexuar librin kur mori çmimin e Ministrisë së Kulturës me të njëjtën seri shkrimesh në mendje, por edhe ai edhe një lexim i dytë ca më vonë, me të njëjtin qëllim, nuk më bënë të di nëse e pata lexuar librin. Shpresoj kjo siguri e kësaj here të jetë e justifikuar (megjithëse edhe mund të mos jetë ndonjë siguri kushedi se çfarë).

Libri pa dyshim ofron të gjitha kushtet që të pëlqehet, por po deshe, edhe të kritikohet.

SHTATË KATET E GRAVE

nga Tinka Kurti

Ne po mendojmë për të mirën e tyre. Ato do të dalin keq. Nuk duam që ato të humbin kaq shumë. Ndaj po i anashkalojmë këtë herë. Nuk mund të qëndrojnë kaq lart. Ky kat është për burrat, ato mund të vendosen një kat më poshtë. Është për të mirën e tyre. Kështu do të përfshihen. Kjo nuk do të thotë izolim. Aty janë më adekuate. Më të përshtatshme. Do të ndihen më kompetente. Nuk mund të flasin prej kaq lart. Nuk e përballojnë dot. Të shkretat, nuk dinë. Ato, të paemrat do t’i krahasojnë me ne, shkëlqimplotët. Ja, aty në katin e gjashtë, të gjithë do të jemi më rehat. Këtu, mezi na nxë ne. Vërtet, peizazhi i qytetit nuk do të duket gjithaq bukur, por për to mjafton. Këtu qëndrojnë vetëm ata që janë gati të dalin nga kjo ndërtesë.

Kësilloj, është gjendja e grave. Sikurse të ishin në një spital. Bash sikur spitali t’i kishte shtatë katet në tregimin e Dino Buxatit. Katet janë të ndara në bazë të nivelit të sëmundjes. Ata që janë më së paku të sëmurë, vendosen në katin e shtatë. Varësisht, prej reagimit të organizmit, mund ta dalin që prej aty, ose të zbresin më poshtë. Më poshtë, nënkupton që sëmundja ka përparuar. Askush nuk të thotë se ti je keq dhe po zbret për shkak të keqësimit të sëmundjes. Asnjë nuk ta pranon se, nëse pajtohesh të zbresësh një kat, gjasat do të jenë që të shkosh edhe disa kate më poshtë. Ngjitja për në të shtatin, veç sa shtyhet. Nganjëherë arsyetimet janë teknike, nganjëherë shëndetësore, por me kujdes tejet të madh. Mund të ndodhë që arsyetim të jetë, vendndodhja e aparatit të rrezatimit, mund të jetë problemi me ngrohje, por gjithmonë mendohet për më të mirën e grave. Jo, brutalisht. Butësisht. Janë fjalëmbël ata që të vënë poshtë e më poshtë. Ndërkohë që gratë zbresin. Prej poshtë nuk dëgjohen gjëmimet e tyre. Dhe, pas një kohe nuk i numëron më katet, por merresh me shkallët. Fillon të arsyetosh se të gjitha katet, nga katër mure kanë. Dhe ja, ndodhesh në katin e parë. Rruga për të dalë prej godinës, është prej lart.

Pyetja e personazhit të Buxatit vret ende shumë thellë: sa vite na duhen për t’u ngjitur deri lart? Duke pranuar të zbresim, do ta shtyjmë me shekuj cakun, që është dalja nga spitali.

ARTI I KRIJIMIT LETRAR (I)

përktheu Gresa Hasa*

Me të dëgjuar për vdekjen e Italo Calvino-s në shtator 1985, John Updike u shpreh, “Calvino ishte një shkrimtar sa dashamirës po aq edhe brilant. Ai e shpuri prozën letrare në vende ku s’kishte qenë më parë dhe njëkohësisht e ktheu atë në origjinën e mrekullueshme e fillestare të rrëfimit.” Në atë kohë Calvino ishte shkrimtari më i shquar italian, romanet dhe tregimet e të cilit kishin ndikim përtej Mesdheut.

Dy vite më parë, The Paris Review pati autorizuar një intervistë me Calvino-n për rubrikën “Shkrimtarët në punë’’, e cila ishte parashikuar të zhvillohej nga William Weaver, përkthyesi i tij afatgjatë në anglisht. Kjo intervistë nuk u përfundua kurrë, paçka se më vonë Weaver e rishkroi parathënien e saj në formën e një kujtimi. Më tej, The Paris Review fitoi të drejtat e transkriptit të një interviste të Calvino-s të inçizuar me video (prodhuar dhe drejtuar nga Damien Pettigrew dhe Gaspard Di Caro) si dhe një biografi nga Pietro Citati, kritiku italian. Kjo që vijon – këto tri përzgjedhje dhe një transkript i mendimeve të Calvino-s përpara intervistës – janë një kolazh, një portret i tërthortë i autorit.

  • Rowan Gaither, 1992

Italo Calvino ka lindur më 15 tetor 1923 në Santiago de Las Vegas, një periferi e Havanës. I ati, Mario, ishte agronom i cili kishte kaluar disa vite në vendet tropikale, më së shumti në Amerikën Latine. E ëma e Calvino-s, Eva, me prejardhje nga Sardenja, ishte gjithashtu shkencëtare, botaniste. Fill pas lindjes së djalit të tyre, Calvino-t u rikthyen në Itali dhe u vendosën në Liguria, rajonin e origjinës së profesor Calvino-s. Teksa Calvino rritej, ai e ndante kohën ndërmjet qytetit bregdetar të San Remos, ku i ati drejtonte një serë ekperimentale për rritjen e luleve, dhe shtëpisë së familjes në fshat, ku Mario Calvino nisi i pari rritjen e qitrove dhe avokadove.

Shkrimtari i ardhshëm i kreu studimet fillestare në San Remo dhe më pas u regjistrua në departamentin e bujqësisë në Universitetin e Torinos, ku nuk rezistoi më gjatë se deri në sezonin e parë të provimeve. Kur gjermanët pushtuan Ligurian dhe pjesën e mbetur të Italisë veriore gjatë Luftës së Dytë Botërore, Calvino-ja dhe i vëllai gjashtëmbëdhjetë vjeçar i bënë bisht rekrutimit fashist dhe u bashkuan me partizanët.

Më pas Calvino nisi të shkruante, kryesisht mbi përvojën e periudhës së luftës. Ai botoi tregimet e tij të para dhe në të njëjtën kohë iu rikthye studimeve universitare duke kaluar nga bujqësia në letërsi. Gjatë kësaj periudhe ai shkroi romanin e tij të parë, “Il sentiero dei nidi del ragno” me të cilin mori pjesë në një konkurs të organizuar nga Botimet Mondadori. Romani nuk u përzgjodh fitues në konkurs, por shkrimtari Cesare Pavese ia paraqiti atë botuesit torinez Giulio Einaudi, i cili e pranoi, duke vendosur kështu një marrëdhënie me Calvino-n që do të vazhdonte përgjatë gjithë jetës së tyre. Kur ky roman doli në dritë më 1947, vit në të cilin Calvino-ja mori diplomën e universitetit, ai kishte filluar tashmë të punonte për Einaudi-n.

Bota letrare italiane në periudhën e pasluftës ishte thellësisht e angazhuar në politikë me Torinon – si kryeqendër industriale – pikën e saj kyçe. Gjatë kësaj kohe, Calvino iu bashkua Partisë Komuniste Italiane dhe raportonte në të përditshmen e saj mbi kompaninë Fiat.

Pas botimit të romanit të parë, Calvino-ja pati disa orvatje të mundimshme për të shkruajtur një të dytë, por novela Il visconte dimezzatodoli në shtyp në vitin 1952, vetëm pesë vite më vonë. E financuar nga Elio Vittorini dhe e botuar në një seri librash të shkrimtarëve të rinj me titullin I gettoni, vepra u lëvdua menjëherë nga kritikët, edhe pse shkëputja nga stili më realist i romanit të parë u kritikua nga partia, prej së cilës ai dha dorëheqjen më 1956 kur Bashkimi Sovjetik pushtoi Hungarinë. Po në këtë vit Calvino botoi një koleksion të qenësishëm të përrallave popullore italiane. Në vitin pasues ai nxorri në dritë “Il barone rampante” dhe më 1959 “Il cavaliere inesistente”. Këto dy novela, së bashku me “Il visconte dimezzato”, janë përmbledhur në vëllimin “I nostri antenati”. Më 1959 ai botoi Le cosmicomiche dhe në 1979 doli romani (ose antiromani) i tij “Se in una notte d’inverno un viaggiatore”. Punët e fundit të botuara sa ishte në jetë qenë romani “Palomar” (1983) dhe përmbledhja me tregime “Amori difficili” (1984),

Calvino-ja vdiq më 19 shtator 1985 në një spital në Siena, trembëdhjetë ditë pas një goditjeje iskemike.

Për herë të parë Italo Calvino-n e kam takuar në një librari në Romë, dikur në pranverën e 1965 – siç më rrëfen kujtesa – të dy kishim veshur kostume të lehta. Unë jetoja në Romë prej më shumë se një dekadë asokohe. Calvino-ja ishte kthyer në qytet përkohësisht vetëm së fundmi, pas një periudhe të gjatë në Paris. Ai më pyeti befas – nuk ka qenë kurrë njeri i kortezive – nëse do të më pëlqente të përktheja librin e tij më të fundit, “Cosmicomiche”. Megjithëse nuk e kisha lexuar, iu përgjigja menjëherë, po. Mora një kopje përpara se të dilja nga libraria dhe ndërkohë ramë dakord të takoheshim disa ditë më vonë.

Ai po jetonte me familjen e tij në një apartament të vogël, të risktrukturuar vetëm së fundmi, në lagjen mesjetare të qytetit në afërsi të Tiberit. Si shumë shtëpi të Calvino-s të cilat do t’i zbuloja më vonë, apartamenti të krijonte përshtypjen sikur ishte pjesërisht i mobiluar, gati bosh; më kujtohen muret e bardhë të palëmuar sikurse derdhja e rrezeve të diellit në dhomë. Biseduam për librin të cilin e kisha lexuar ndërkohë. Mësova që ai kishte provuar tashmë – dhe kthyer mbrapsht – një përkthyes të anglishtes, dhe doja të dija pse e kishte refuzuar kolegun tim. Pa kurrfarë takti, Calvino-ja më tregoi letërkëmbimin me të. Njëri nga tregimet e vëllimit titullohej “Pa ngjyra’’[1]. Me një origjinalitet të tepruar dhe të pavend, përkthyesi e kishte quajtur pjesën “Bardhë e zi’’. Në letrën e refuzimit Calvino-ja vinte në dukje se e bardha dhe e zeza janë ngjyra. Nënshkrova duke pranuar të bëhesha përkthyesi i tij.

Përkthimi im i parë i Calvino-s pati një histori e vështirë. Redaktori amerikan që e kishte marrë përsipër veprën ndryshoi punë kur unë isha në përfundim të tekstit dhe – për fatin tim të keq – Calvino e ndoqi atë në firmën e tij të re. Por më pas, redaktori kreu vetëvrasje, shtëpia e re botuese e refuzoi “Le cosmicomiche”, shtëpia e vjetër nuk na pranonte sërish dhe libri mbeti në mëshirë të fatit. U refuzua në vazhdimësi nga të tjerë botues derisa Helen Wolff në Harcourt Brace Jovanovich e pranoi, duke nisur rrugëtimin e gjatë të Calvino-s me këtë shtëpi botuese. Libri mori komente dhe kritika të shkëqyera (sikurse një kundërvënie të ashpër – siç mund të merrej me mend – nga përkthyesi i parë) dhe fitoi Ҫmimin Kombëtar të Librit për përkthim.

Prej 1966 deri në vdekjen e Calvino-s, vështirë se pati një kohë kur unë s’kam qenë duke përkthyer (ose kur supozohej të isha duke përkthyer) diçka prej tij. Zakonisht, ai do të më telefononte duke më kërkuar t’i përktheja disa faqe me shpejtësi marramendëse – ndonjë kumtesë që i duhej të përgatiste për një program televiziv kanadez ose ndonjë parathënie të vogëlth të ndonjë libri gati për t’u përçuar te publiku. Ai marrosej pas detyrave të çuditshme: e mahnitshmja “Il castello dei destini incrociati” (1969) lindi si artikull mbi një pako letrash bixhozi të periudhës së Rilindjes.

Me Calvino-n çdo fjalë duhej peshuar. Unë do të hezitoja për minuta të tëra edhe mbi fjalët më të thjeshta si –bello (i/e bukur) ose cattivo (i/e keq/e). Ҫdo fjalë duhej provuar. Kur po përktheja “Le città invisibili”, të ftuarit e mi në fshat fundjavave, detyroheshin të dëgjonin ose të lexonin ndonjë qytet me zë të lartë.

Shkrimtarët jo domosdoshmërisht janë dashamirës ndaj përkthyesve dhe unë me raste provoja ndjesinë sikur Calvino-ja do të kishte preferuar t’i përkthente vetë librat e tij. Vite më vonë, ai do të preferonte të shihte bocat e përkthimeve duke ndërhyrë me anglishten e tij. Ndryshimet nuk ishin doemos korrigjime të përkthimit; shumë shpesh ato ishin rishikime, modifikime të vetë tekstit. Anglishtja e Calvino-s ishte më shumë teorike sesa idiomatike. Ai gjithashtu kishte një tendencë për t’u afeksionuar pas fjalëve të huaja. Te përkthimi i  Palomar u fiksua me fjalën feedback. Ai vazhdonte ta fuste këtë fjalë në tekst dhe unë vazhdoja ta hiqja atë me takt. Nuk ia dilja t’ia bëja të qartë se sado bukur të mund të tingëllojnë për veshin italian fjalë si feedback, charisma, input apo bottomline, ato nuk janë të përshtatshme për një punë letrare në anglisht.

Një pasdite gushti në 1982, udhëtova në shtëpinë verore të Calvino-s, një vilë e madhe në një bllok të veçuar banimi në Roccamare, në bregdetin toskan në veri të Grosseto-s. Pasi u përshëndetëm, u rehatuam në disa karrige të mëdha në tarracën e freskët. Deti nuk dukej, por mund ta ndieje atë nëpërmjet ajrit të fortë me aromë pishash.

Në pjesën më të madhe të kohës, Calvino-ja nuk ishte njeri i fjalës apo veçanërisht social. Ai prirej të takonte të njëjtët miq të vjetër, një pjesë e të cilëve i kishte bashkëpunëtorë prej Einaudi-t. Megjithëse njiheshim prej 20 vjetësh, frekuentoheshim në shtëpitë e njëri-tjetrit dhe punonim bashkë, nuk ishim kurrë të afërt. Madje, deri në fillim të viteve 1980, i drejtoheshim njëri-tjetrit me frazën formale lei; unë e thërrisja Signor Calvino dhe ai më drejtohej me Weaver, pa e ditur se sa inat e kisha të më drejtoheshin me anë të mbiemrit, gjë që më kujtonte ditët e tmerrshme të shkollës. Edhe pasi mbërritëm në atë nivel të marrëdhënies kur mund t’i drejtoheshim njëri-tjetrit në emër, sa herë që ai më telefononte mund të ndjeja atë hezitimin përpara se të thoshte, “Bill?”. Ai vdiste të më thërriste Weaver si dikur.

S’dua të krijoj përshtypjen se ai s’mund të tregohej miqësor. Përgjatë heshtjeve të tij, më kujtohet e qeshura karakteristike, shpesh e shkaktuar nga ndonjë ngjarje në punën tonë së bashku. Dhe më kujtohet një dhuratë që më bëri, një botim i vogël elegant për një pikturë të restauruar atyre kohëve të fundit të Shën Zheromit nga Lorenzo Lotto-ja. Në brendësi Calvino shkruante, “Për Bill-in, përkthyesin si shenjtor.’’

Gjithsesi, teksa e rimendoj, gjithmonë jam ndjerë njëfarësoj i huaj me të.

William Weaver

[vijon]


[1] Without Colors

(*) Origjinali: Italo Calvino, The Art of Fiction, The Paris Review no. 130

LIVE

Një farë pështjellimi shoqëroi, në mediat, lajmi për vdekjen e kompozitorit Aleksandër Lalo – u tha se njoftimi u dha pikërisht kur një program me pjesëmarrjen e tij, C’est la vie, po shfaqej në TV Klan.

Me gjasë, një pjesë e publikut të këtij programi besonte se programi shfaqej drejtpërsëdrejti – prandaj u kap në befasi nga vdekja e Lalos teksa ky ishte ende gjallë e shëndoshë në ekran.

Të tjerë kundërshtuan dhe thanë se LIVE, në programin C’est la vie, nuk ishte transmetimi i programit, por performimi i këngëve – në kuptimin që këngëtarët nuk performonin në playback, por këndonin vërtet kur po regjistroheshin.

Dallimi nuk është pa rëndësi: të kënduarit live në skenë mund të regjistrohet dhe të transmetohet më pas, çfarë nuk e bën më pak live. Nga ana tjetër, një spektakël që regjistrohet me këngëtarë që këndojnë live nuk është njëlloj me një spektakël të transmetuar live – meqë në të parin një gabim skandaloz, një performim i keq ose gjithçka tjetër e padëshiruar nga producenti ose regjisori mund të anulohet dhe të regjistrohet sërish.

E gjithë kjo ka të bëjë me ambiguitetin e mbiemrit live, të huazuar tani vonë nga anglishtja. Një këngë e Festivalit të 11-të të Këngës, që shohim sot në YouTube, mbetet live, sa i përket mënyrës si performon këngëtari në skenë; po ashtu, mund të ndodhë që në një koncert ku jemi fizikisht të pranishëm, këngëtari të performojë në playback.

Me fjalë të tjera, mbiemri ka kuptime disi të ndryshme kur përdoret me një performancë muzikore dhe kur përdoret me një transmetim elektronik; dhe është kjo lojë kuptimesh që i ka ngatërruar njerëzit. Kur këngëtari këndon në playback, ai është i pranishëm në skenë si figurë, por zëri vjen i regjistruar më parë; ndërsa kur një program transmetohet i regjistruar më parë, gjithçka që përcjell mediumi ka ndodhur në të shkuarën e subjektit shikues.[1]

Po të duam të shtyhemi edhe më në filozofi, koncepti i të qenit live lidhet me rrjedhën e kohës dhe njëkohësinë (simultaneitetin): kur shkojmë në një koncert, duam që këngëtari të këndojë në të njëjtën kohë që po e dëgjojmë; kur shohim një ndeshje futbolli në TV, do të zhgënjeheshim sikur të na thoshin se kjo ndeshje ishte zhvilluar një ditë më parë dhe po transmetohej e regjistruar – kjo ngaqë prej ngjarjeve të tilla, që na vijnë të mediatizuara (ose nëpërmjet mediave), të qenët live, ose fakti që ndodhin në momentin që po i ndjekim, ia rrit vlerën inherente spektaklit (me këtë lidhet edhe etiketa po ndodh tani, që e shohim ndonjëherë përbri lajmeve për bëma të politikanëve hipstera).

Teknologjia – elektronike, dixhitale, akustike – ka sjellë një hop cilësor edhe në regjistrimin e ngjarjeve (spektakleve), edhe në transmetimin e tyre në kohë reale, përfshi këtu edhe live streaming (ose, po të duam, edhe live blogging). Por e njëjta teknologji lejon tani relativizimin e njëkohësisë – siç ndodh kur na qëllon të ndjekim një ndeshje të regjistruar, pasi jemi kujdesur të mos e kemi marrë vesh rezultatin.

Në raste të tilla, rrjedha kohore brenda qarkut që përfshin shikuesin dhe mediumin nuk përkon më me rrjedhën kohore jashtë qarkut, “objektive” – sa kohë që regjistrimi të lejon ty, shikuesin, të zhvendosesh mbrapa në kohë, ose të mbyllesh në një “time bubble”.[2] Ndryshe nga fotografia, e cila përcjell ndjesinë e diçkaje që ka qenë, filmi i ritransmetuar i një ndeshjeje, së cilës nuk ia dimë rezultatin, përcjell ndjesinë – përndryshe të rreme – të diçkaje që është.

Fill pas lajmërimit për vdekjen e Lalos, folësi i lajmeve në TV Klan, Reis Çiço, sqaroi publikun se puntata e asaj dite “ishte regjistruar dy ditë më parë.” Ky sqarim ndoshta vinte në përgjigje të keqkuptimit – sa kohë që për programe të tilla ka më shumë rëndësi mënyra e regjistrimit të performancave sesa koha e transmetimit të programit. Ndoshta do të duhej shtuar edhe një sqarim tjetër, për kuptimin/kuptimet e termit live.

 


[1] Disa mund të argumentojnë se live është huazuar pa nevojë, sa kohë që shqipja ka ndajfoljen drejtpërdrejt (ose drejtpërsëdrejti) dhe mbiemrin përkatës; por në fakt drejtpërdrejt mbulon vetëm kuptimin e transmetimit të njëkohshëm, por lë jashtë atë të këngëtarit që këndon zërin e vet në skenë, ndryshe nga ai që këndon në playback. Prandaj live mund të kufizohej për t’u përdorur vetëm me këtë kuptim të dytë, ndërsa drejtpërdrejt të mbahej në kuptimin e parë; çfarë do të thotë se një këngëtar mund të këndojë live për publikun në sallë dhe shfaqjen ta transmetojë drejtpërdrejt televizioni.

[2] Rrjedha e kohës gjithnjë varet nga sinkronizimi i orëve; por në shembullin banal që kam sjellë, i njëjti subjekt mund të kryejë, njëkohësisht, veprime të tilla si të flasë me gjyshen në telefon, që i përkasin një rrjedhe kohore tjetër, sepse biseda me gjyshen ndodh në një univers ku ndeshja ka mbaruar tashmë.

MIKU LEOGRANDE

Hidhërim i madh: vdiq papritur dhe në moshë të re shkrimtari italian Alessandro Leogrande – i mirënjohur edhe në Shqipëri.

E kisha mik dhe kishim bashkëpunuar disa herë.

Libri i tij për fatkeqësinë e Otrantos u përcoll me interes të madh në një nga Panairet e Librit në Tiranë.

Pikëllim për mua, por humbje e ndjeshme për kulturën, edhe italiane edhe shqiptare.

Simpatinë e tij për Shqipërinë dhe peripecitë e shqiptarëve pas 1990-ës nuk arritëm dot kurrë ta kuptojmë dhe ta vlerësojmë.

Do ta kujtoj gjithnjë me mall, dhe me keqardhjen që nuk arrita dot të kaloj më shumë kohë me këtë njeri të mençur, të ndjeshëm dhe të dashur.

BAD SEX AWARD PËR ERRI-N

Jam ca dyshues për ata shkrimtarë emrin e të cilëve e njoh më parë se veprën për shkak të ndonjë bëme jashtë letrare. Kështu e solli rasti me italianin Erri de Luca. Fillimisht e njoha si trim i çartur kundër trenave të shpejtë, veçanërisht kundër atij Torino-Lion. Në atë kohë firmosa edhe një peticion që të mos gjykohet si nxitës për sabotim.

Kjo ngjarje që do t’ia sillte emrin në krye të gazetave më të mëdha botërore mendoj se ka qenë një rastësi dhe jo ndonjë marifet i kurdisur prej tij,. Ka shumë vetë në botë që procedohen për punë të tilla, të shtyrë nga motive ambientaliste, por kur kjo i ndodh një shkrimtari, detyrimisht nuk mund të rrijë askush indiferent. Dhe për të përligjur përflakjen e tyre mediat, veçanërisht ato jashtë Italisë, u detyruan të shkruajnë edhe për veprat e tij, gjë që ia shtoi atij njohjen edhe në masat e publikut të gjërë.

Eshtë gjë e mirë që shkrimtari të merret me politikë, por mbase nuk duhet shumë. Se kurrë nuk kanë shkëlqyer. Megjithatë motivet e tij i kuptova më mirë kur mësova se ai e filloi jetën si punëtor dhe që në moshë të re do të konvertohej në anarkist, pasi lexoi Nderim për Katalonjën të Xhorxh Oruellit.

Sidoqoftë ishte procesi si sabotues që nisi të zhvillohej kundër Erri de Luca-s, ai që më shtyu të marr e të lexoj një roman të tijin, atë që më ra në dorë së pari. Titulli ishte Peshqit nuk mbyllin sytë. Më pëlqeu. Më pas gjeta dhe lexova Montedidio. Ngjarjet zhvillohen në lagjen e Napolit me të njëjtën emër dhe libri është shkruar me një stil pa shumë lajle, por mjaft poetik e mbresëlënës.

Mbase gjithçka do të mbetej këtu, sikur De Luca të mos ishte « nderuar » me Bad Sex in Fiction Award që jepet përvitshëm në Londër. Në të kaluarën çmimi i është dhënë Tom Wolfe-it, Jonathan Little-it, Sebastian Faulks-it etj..

Edhe këtë herë konkurenca ishte e pamëshirshme, por De Luca mundi të fitojë. Për ata që nuk e njohin këtë çmim më duhet të shtoj se që prej më shumë se njëzet e ca vjetësh, jeta edhe pse deri tani vetmuar e një shkrimtari, i nënshtrohet edhe terrorit të çmimit të përshkrimit të skenës më të keqe të seksit, çmimi letrar më i frikshëm që jepet në Angli nga The Literary Reveiw.

Në ceremoninë e çmimit janë të ftuar edhe shkrimtarët fitues, të cilët duhet të kalojnë nëpër torturën e një fjalimi falënderimi, por ata mungojnë sistematikisht. Kryeredaktori Auberon Waugh ka paralajmëruar se po të vazhdojë kështu, ata do të detyrohen të ftojnë aktorë që do të luajnë rolin e shkrimtarëve fitues. Zatën, aktorë nuk mungojnë edhe tani, por roli tyre kufizohet në leximin e teksteve “të zgjedhura”.

Mbahet mend se disa vite më parë çmimi ra mbi N. Royle, për ca pasazhe të romanit të tij The Matter of the Heart, i cili u nxitua t’ia hedhë fajin së shoqes duke thënë se ajo e kishte ndaluar të përshkruante më në thellësi skena seksi sepse lexuesit mund të mendonin se ato kishin ndodhur midis atyre të dyve”. Dhe ai ishte mjaftuar të përshkruante një personazh femëror, Jasminën, me fraza të tilla: ajo gulçonte sa ngjante herë si një fokë që kishte ngecur në breg e herë si sirena e një makine policie. Ndërkohë që partneri i saj, Ambrozi, “bënte vajtje ardhje duke e shpuar si një makinë qepëse”. Fantastike!

Erri de Luca-s iu çmimi iu dha për romanin Il giorno prima della felicità, që në Itali është botuar më 2009 dhe në Angli u përkthye dhe botua nga Pinguin me titullin The Day Before Happiness.

Sipas shtypit, në finale ai konkurrohej rreptë edhe nga A Doubter’s Almanac i E. Canin, Men Like Air i T. Connolly-it, The Butcher’s Hook i J. Ellis, Leave Me i G. Forman dhe The Tobacconist i R. Seethaler.

Erri e fitoi çmimin me dorën lart. Por duhet thënë (dhe e thonë ata që e njohin), ai nuk është fort i kënaqur po t’ia kujtosh këtë çmim. Libri u përkthye nga Jill Foulston dhe shumë vetë shtruan pyetjen nëse edhe përkthyesi duhet të ketë pjesën e tij në këtë çmim. Pyetje jo pa interes.

Ngjarjet e romanit tonë zhvillohen në Napolin e pasluftës. Një fëmijë jetim, që më pas do të bëhet tregimtar, jeton nën përkujdesjen e kujdestarit të pallatit. Djaloshi mëson shumë prej tij. Për më tepër ai di të lexojë edhe në mendimet e personazhit tonë dhe e di se ai ëndërron për një vajzë, që e ka parë dikur pas një xhami. Kur vajza kthehet aty vite më pas djaloshi ka përsëri nevojë për ndihmën e don Gaetanos, kujdestarit, i cili në një farë mënyrë është ai që e njeh edhe me të fshehtat e mardhënieve intime.

Revista e gazeta të ndryshme kanë dhënë fragmentet e këtij libri që u analizua nga ekspertët e jurisë së çmimit të sipër cituar. Gjeta versioni italisht dhe solla këtu skenën e përfolur:

“Premette sui miei fianchi, un ordine che mi spingeva dentro. Entrai. Non solo il sesso, io entrai dentro di lei, nelle sue viscere, nel suo buio a occhi spalancati senza vedere niente. Tutto il corpo era sceso nel sesso. Entrai con la sua spinta e restai fermo. Mentre mi abituavo alla quiete, al battito del sangue tra le orecchie e il naso, mi spinse un poco fuori e poi di nuovo dentro. Lo fece e lo rifece, mi teneva con forza e mi spostava a ritmo di risacca. Agitò i seni sotto le mie mani, aumentò le spinte. Entravo fino all’inguine e uscivo quasi tutto, il mio corpo era un suo ingranaggio”

Po i lejoj vetes të shtoj këtu, se ata, të cilëve puna ua ka dashur të përshkruajnë një skenë seksi e dinë mirë se sa e vështirë është një gjë e tillë. Ajo duhet të jetë në funksion të gjërave të tjera, se po të jetë seks për seks ka mjaft autorë romanesh erotikë, që mbase skenat e tjera nuk dinë t’i përshkruajnë mirë, por kur është fjalë për to, janë virtuozë, të pakonkurrueshëm.

Një skenë seksi është mjaft më komplekse se vetë seksi. Për më tepër problemi i De Luca-s nuk është vetëm përshkrimi ( gati si tranazh ushtarësh në brezin e sulmit) i skenës të mësipërme por edhe ai i përdorimit të “aksesorëve” të tjerë, para se të mbërrijë aty. Diku ai rri e përshkruan seksin e tendosur të alter egos së tij dhe e krahason atë me një “balerinë që qendron në majë të gishtave”. Mirpo, i rrëmbyer nga një frenezi e tillë krahasimesh, ai harron se po përshkruan herën e parë të një pothuaj adoleshenti. Eshtë e pamundur që hera e parë të jetë aq e shlirë, e sigurtë, e suksesshme. Ajo në tërësinë e saj zakonisht nuk ka asnjëherë karakteristika e lëvizjes së njëfarsoj pajisje mekanike, siç e përshkruan ai. Një paragraf i tillë më shumë se herën e parë të një personazhi mjaft të ri, të kujton performancën e një kali race.

Detajet e përshkrimit të tij dalin fare jashtë kontrollit, thotë diku juria. Dhe duket se ka të drejtë. Asnjë shenjë timiditeti, frike, turpi, sakëllije, kompleksi që shoqëron fillimet.

Pra, edhe pse nuk jam në linjën e redaksisë, kam frikë se Erri, e ka meritur këtë çmim ankthndjellës. Por gjykimin e ruaj për vete.

Shumë kritikë thonë se po të ishte shpërndarë edhe më parë, nga një çmim i tillë nuk do të shpëtonte as Henri Mileri, Samuel Beketi, Philip Roth etj.

…………………..

Shënim: Ky shkrim është përfunduar para disa kohësh, por për të u kujtova këto ditë ndërsa i hodha një sy sitit të çmimit në fjalë, i shtyrë nga kureshtja se në listën e kandidatëve të këtij viti (që duhet të shpallet këto ditë) përflitet edhe ndonjë fitues i mëparshëm i çmimit Pulitzer (Michael Cunningham) apo edhe ndonjë pretendent i rregullt i çmimit Nobel (Haruki Murakami).

GJIRIZE TË VJETRA, JASHTËQITJE TË FRESKËTA

Lexuesve të rregullt të revistës “Peizazhe të fjalës” do t’u kujtohet një debat i para ca vjetëve, që lidhej me një kapitull të librit tim Sende që nxirrte deti të përkthyer në italisht dhe të botuar nga revista “Lettera internazionale”, një manipulimi të përkthimit në paragrafin ku flitej për Ismail Kadarenë dhe thënien e tij – që i atribuohej në mënyrë herë të gënjeshtërt herë defamatore – për refugjatët e korrikut 1990 si “jashtëqitje e kombit” dhe një artikull të Minella Aleksit që e pat diktuar këtë pasaktësi dhe pat lajmëruar menjëherë lexuesin e gazetës “Panorama” (mund t’i lexoni disa nga shkrimet e atëhershme këtu, këtu dhe këtu).

Për ata që nuk u kujtohet debati, por edhe për të tjerët që u kujtohet, kam një lajm tejet të gëzueshëm: Minella Aleksi i është kthyer temës sërish, në një artikull të gjatë sinoptik të botuar sot në gazetën “Dita” (Mbi tezën “Miti nacionalist në letërsinë shqipe nga De Rada te Kadare”).

Artikulli është mjaft i gjatë dhe prek shumë çështje, por diku nëpër të, shfaqet edhe çështja e jashtëqitjeve dhe e “shpifjes” sime ndaj Kadaresë. Po e citoj të plotë paragrafin nga Aleksi:

Besoj se mbahet mend debati i zhvilluar në Tiranë mbi shprehjen “Jashtëqitje e kombit” që studjuesi A. Vehbiu sëbashku me shkrimtarin italian A. Leogrande të “Lo Straniero” e futën në një botim në “Lettera Internazionale” si thënie e bërë nga shkrimtari Kadare. Mendoj se naivët mund të pranojnë që revista ‘Lettera Internazionale” ishte apasionuar mbas një shkrimtari të rëndomtë shqiptar e që kërkonin që ti botonin një ese me me kontrabandën e “jashtëqitjen” brenda.

Bllofe të tilla të pa skrupullta nga të dy anët e Adriatikut mund të bëjnë vetëm mashtruesit si dyshja Leogrande-Vehbiu. A. Vehbiu ishte bashkëpunëtori më aktiv i Klanit Lubonja-Marco në revistën “Përpjekja” me mision që të përhapte sa të mundëte shpifjen ndaj shkrimtarit Kadare. Kishte disa vjet që këtë mashtrim të “jashtëqitjes..” A. Vehbiu e qarkullonte kudo ku mundëte duke e ngatërruar veten në një labirint hamendësirash mashtruesish. U bë aq qesharak me alibinë e përkthyesit fantazmë Aldo Doda (alias A. Vehbiu) sa, i turpëruar publikisht bordi i revistës me siguri ka vendosur një flamurëz të kuq mbi emrin e tij. Se keqardhëse është por nuk ia kemi lexuar më emrin në ndonjë botim të asaj reviste.

Vëreni si në këtë paragraf, i veshur me mantelin e inkuizitorit, Aleksi më quan “mashtrues”, dhe pohon se unë këtë të jashtëqitjes kisha “disa vjet që e qarkullo(ja) kudo ku mund(ja)”; mes mashtrimeve të mia të supozuara, është edhe shpikja e përkthyesit sipas tij “fantazmë” Aldo Doda, pas të cilit paskësha qenë unë vetë. E kështu me radhë.

Mirëpo e vërteta qëndron ndryshe.

Të fillojmë nga jashtëqitja vetë: teksti në fjalë është nxjerrë nga libri im “Sende që nxirrte deti”; dhe unë atje thënien e Kadaresë e cilësoj haptazi apokrife.

Kapitullin për t’u përkthyer e pat përzgjedhur publicisti dhe shkrimtari italian Alessandro Leogrande (i cili boton në shqip me të njëjtën shtëpi botuese si unë), për ta botuar në revistën “Lettera internazionale”, një revistë që në Itali ka njëfarë prestigji të pazakontë në qarqet letrare dhe kulturore.

Përkthimin e artikullit e ndërmori revista – duke pajtuar si përkthyes Aldo Dodën. Ndryshe nga çfarë përrallis Minella Aleksi, Aldo Doda është person real që jeton (ose të paktën jetonte në kohën kur u përkthye artikulli) në Romë.

Siç më pohoi vetë më pas kur u lidha me të, Aldo Doda i kish dorëzuar revistës një përkthim korrekt të artikullit tim. Ndryshimi fatal, ose përfshirja në paragrafin e fundit e fjalëve që unë si autor nuk i kisha thënë gjëkundi, ndodhi pasi përkthimi ishte dorëzuar në redaksi (këtë e pohoi pastaj publikisht redaksia vetë, në faqen përkatëse) – por unë sot e kësaj dite nuk di se kush e redaktoi tekstin. Ndryshe nga botuesja e revistës, unë gjithnjë besoj se ky person ende misterioz e deformoi tekstin tim në mënyrë të qëllimshme, duke shtuar atje gjëra nga xhepi kundër Kadaresë.

Në fakt, i gjithë procesi i përgatitjes së esesë sime për botim te “Lettera Internazionale” u krye pa pjesëmarrjen time; unë as i kisha parë dhe as i kisha kontrolluar dorëshkrimin dhe bocat, sepse nuk ma kish kërkuar njeri.

Kur konstatova – pas artikullit të parë të atëhershëm të Aleksit – mospërputhjen flagrante midis origjinalit shqip dhe tekstit të botuar italisht, u lidha me redaksinë e revistës dhe njëkohësisht i shkrova drejtpërdrejt I. Kadaresë, si person i prekur nga ky manipulim, për t’i shpjeguar se unë nuk kisha gisht atje. Përgjigjja që mora prej tij ishte dhe mbetet konfidenciale, por unë gjeta mirëkuptim.

Letrës sime në atë kohë (dhjetor 2014) botuesja Biancamaria Bruno iu përgjigj kështu:

Caro Vehbiu,

sono molto dispiaciuta dell’accaduto. In trent’anni di vita della rivista è la prima volta che un autore protesta contro una nostra traduzione. Purtroppo è successo. La prego dunque di accettare le mie scuse. Ho ricostruito che l’incidente è stato causato dal fatto che il testo ha richiesto parecchie letture da parte della mia redazione. Infatti, la traduzione dell’amico Aldo Doda era buona, ma c’erano alcune frasi che in italiano risultavano di faticosa lettura e comprensione. Tra queste, c’era anche la frase incriminata. Non c’era dunque alcuna intenzione di manomettere il senso delle sue parole su Kadaré: è per un errore che nel testo tradotto finale è saltata la parola “apocrifo”. Se crede, può naturalmente rendere pubblica questa mia replica.

(Më vjen shumë keq për çfarë ka ngjarë. Gjatë 30 vjetëve jetë të revistës, është hera e parë që një autor proteston ndaj një përkthimit tonë. Për fat të keq, ndodhi. Ju lutem, pra, të pranoni të falurat e mia. Zbulova se incidenti u shkaktua nga fakti që teksti kish nevojë për disa lexime nga ana e redaksisë sime. Në fakt, përkthimi i mikut Aldo Doda ishte i mirë, por kish disa fraza që në italishte mezi lexoheshin dhe kuptoheshin. Mes tyre, edhe fraza e akuzuar. Nuk kishte pasur, pra, asnjë qëllim për të shtrembëruar qëllimin e fjalëve tuaja për Kadarenë; por për shkak të një gabimi, në tekstin përfundimtar të përkthimit u la jashtë fjala “apokrife”. Nëse e gjeni me vend, natyrisht mund ta bëni publike këtë përgjigje timen.)

Revista reagoi pastaj duke nxjerrë, në faqen e saj, një apologji për gabimin, dhe më pas, me kërkesën time eksplicite, e ndreqi gabimin në tekstin e artikullit, i cili tashmë gjendet, i korrigjuar, në faqen zyrtare të revistës, i paraprirë nga falja që revista u kërkon palëve të prekura; dhe vetë paragrafi i inkriminuar është zëvendësuar.

(Përkthimi: Ndihemi të detyruar të ribotojmë, në tërësi, të rishikuar dhe të korrigjuar nga autori Ardian Vehbiu, tekstin e mëposhtëm, meqë ai përmbante, në paragrafin mbyllës (që këtu e kemi shënjuar me blu) të versionit në letër të gazetës, disa gabime të rënda që ndodhën në fazën redaksionale. I kërkojmë të falur autorit, lexuesve dhe Ismail Kadaresë.)

Për mua dhe sa më takon mua, kaq mjafton për ta sqaruar incidentin dhe për t’i dhënë lexuesit të “Lettera Internazionale” një përkthim më të saktë të esesë sime për jashtëqitjet.

Nuk di sa i njeh Aleksi këto zhvillime – edhe pse, sa kohë që ka marrë përsipër të shkruajë për “jashtëqitjet” sërish, duhet t’i dijë (por ai nuk duket ta kuptojë konceptin e përgjegjësisë autoriale në lidhje me një tekst të përkthyer; ndoshta ky koncept i tejkalon aftësitë e tij intelektuale). Artikulli im në revistën italiane mund të lexohet sot e kësaj dite lirisht; njëlloj sikurse mund të ndiqet lirisht polemika, sqarimet dhe kundërsqarimet e mia, në arkivin e revistës “Peizazhe të fjalës.”

Përkundrazi, mund të them me siguri se Aleksi shkruan me dashakeqësi – dhe, sidoqë më akuzon mua si mashtrues, është ai që mashtron.

“U bë aq qesharak me alibinë e përkthyesit fantazmë Aldo Doda (alias A. Vehbiu) sa, i turpëruar publikisht bordi i revistës me siguri ka vendosur një flamurëz të kuq mbi emrin e tij,” thotë ai për mua, pa çka se emrin e përkthyesit e lexon edhe tani në krye të artikullit tim, siç mund ta shohë kushdo – pa folur pastaj për tekstin e apologjisë zyrtare nga redaksia e revistës.

Tani, nëse “Lettera Internazionale” e ka pranuar gabimin në tekstin italisht dhe ka kërkuar të falur (Kadaresë, Dodës dhe mua), nëse Aldo Doda është person real, atëherë ç’nevojë ka për t’iu rikthyer kësaj teme të konsumuar krejt? Kujt i shërben ky zhvarrim i tanishëm, aq më tepër nga një amator në thelb krejt i panjohur?

Po të pranojmë, për një çast, se Aleksi ka të drejtë në insinuatat e tij, atëherë do të duhej të pranonim se edhe vetë revista “Lettera Internazionale” qenkësh bërë pjesë e një komploti të rrezikshëm antishqiptar, për të denigruar shkrimtarin I. Kadare në Itali, në bashkëpunim me A. Leogranden dhe A. Vehbiun – ky i fundit deri edhe duke krijuar një përkthyes fantazmë, Aldo Dodën.

Më tej akoma, me kinse deklaratën e Kadaresë për jashtëqitjet unë jam marrë vetëm shkarazi, dhe vetëm për ta përgënjeshtruar – çfarë e kam bërë edhe këtu te “Peizazhet.” Prandaj tingëllon i çuditshëm pohimi i Aleksit se “kishte disa vjet që këtë mashtrim të jashtëqitjes A. Vehbiu e qarkullonte kudo ku mundëte”.  Më akuzon kuturu, për diçka të paqenë – dhe me një gjuhë e stil plenumesh, ku shpikjet (dhe shpifjet) e paraqitura si fakte nuk ka nevojë të provohen, sepse burojnë nga zelli për të dënuar (në kuptimin që faktet i provon zelli).

Aleksi më quan pastaj edhe “bashkëpunëtori më aktiv i klanit Lubonja-Marco në revistën Përpjekja” – sepse kjo me sa duket i duhet për ta kopsitur pretencën e komplotit; pa çka se Marco-n unë nuk e njoh as e kam lexuar, ndërsa me revistën Përpjekja kam bashkëpunuar herë pas here, me kënaqësi të veçantë; por këto vjetët e fundit kam botuar atje vetëm dy herë: në një numër kushtuar emigracionit shqiptar në Itali (të kuruar nga Eda Derhemi), ku kam përkthyer, një pjesë të mirë të librit që kisha shkruar italisht me Rando Devolen dhe botuar në 1996 (“La scoperta dell’Albania”); dhe në një numër të mëvonshëm, ku kam botuar një ese timen për fletë-rrufenë. Madje, meqë jemi në temë, libri ynë La scoperta dell’Albania, dalë relativisht herët, ishte nga të parët që merrej me mistikën e invazionit shqiptar në mass mediat italiane; në një kohë kur, gjithnjë sipas autorit të artikullit të tanishëm “Drama e eksodeve shqiptare të përsëritura rizgjuan në qarqe të caktuara politiko-kulturore italiane ndjenjën e fjetur të revanshit.”

Dhe, ngaqë kam jetuar në Itali në vitet 1990-1996, duke punuar në një universitet të njohur si Istituto Orientale di Napoli dhe duke mbajtur lidhje të forta me botën akademike dhe albanologjike të atjeshme, mund të them me siguri të plotë se teza e Aleksit në të njëjtin artikull, sipas së cilës

Koha tregoi se nën nxitjen e atij reaksioni të madh që kishte shkaktuar romani i Kadaresë [“Gjenerali i ushtrisë së vdekur”, A.V.] ishin studjues kryesisht arbëresh shqipfolës që praktikonin studimin e kulturës e letërsisë shqipe në universitetet e Palermos, Napolit, Kozencës e të Romës baza kulturore e elaborimit të projektit çmitizues antishqiptar

është e pabazë – në Napoli ku jepja unë mësim, Kadareja ishte pjesë e përhershme e programit të letërsisë shqipe, me leksione të Italo Fortino-s; dhe në Romë, me leksione të Giuseppe Gradilone-s; Matteo Mandalà-ja, nga Universiteti i Palermos, ka shkruar tani vonë parathënien e librit të Kadaresë Mosmarrëveshja; Elio Miracco gjithashtu ka shkruar gjatë dhe lëvdueshëm për romanin Kështjella. Kudo ku kam shkuar, në katedrat universitare të shqipes në Itali – Napoli, Romë, Cosenza, Palermo – kam gjetur vetëm dashamirësi, në mos adhurim, për veprën e shkrimtarit nga Tirana.

Përndryshe, Aleksi, të cilin Wikipedia shqip e prezanton si “një personazh publik, me profesion doktor, që ka botuar artikuj me tematika të ndryshme në shtypin shqiptar”, ndoshta duhet t’i kushtojë më shumë kohë profesionit të vet fisnik, në vend që të dënojë marrëzisht tek të tjerët mëkatet e veta.

Të njëjtën histori – të sajuar dhe të mbajtur gjallë artificialisht dhe me energji të madhe nga vetë Aleksi – e gjen të rimarrë edhe në faqen për mua në Wikipedian shqip. Aty thuhen gjëra të pavërteta, si “Vehbiu njihet si një nga kritizerët më të flaktë të Ismail Kadaresë dhe veprës së tij” (ma quando mai?); dhe e tërë faqja është ndërtuar rreth incidentit me jashtëqitjet; duke iu dhënë incidentit peshë e ekzagjeruar, në raport me fakte të tjera të biografisë sime publike, përfshi botimet e mia në non-fiction dhe fiction dhe punën me “Peizazhe të fjalës.” (Në fakt, analizat dhe preokupimet për veprën dhe figurën publike të Kadaresë zënë një vend relativisht të vogël në këto shkrime, studime dhe botime.) Megjithë përpjekjet që kam bërë për ta ndrequr faqen, në mënyrë që ajo të informojë saktë lexuesin, nuk kam arritur dot ta çaj murin prej gome të redaktorëve anonimë. Kushdo që e kontrollon këtë seksion të Wikipedia-s shqip, po e përdor për interesa partikulariste dhe private: ajo faqe është e xanun.

Në këto rrethana, që nuk duan shumë komente as shpjegime, mua nuk më mbetet veçse t’i kërkoj publikisht zotit Kadare që të distancohet nga këto budallallëqe, të cilat veç ia dëmtojnë reputacionin mes lexuesve të paktën në Shqipëri; shpresoj që dikush nga lexuesit e këtyre radhëve t’ia çojë fjalën time. Shkrimtarët aq të njohur, si ai, priren të rrethohen nga gjithfarë shfrytëzuesish, sharlatanësh, sikofantësh dhe qelbësirash – prandaj e kuptoj që edhe ai vetë nuk do të vononte të neveritej, po të kish durim t’ia lexonte Aleksit elukubracionet deri në fund. Tek e fundit, edhe Marksit kaq ia patën sjellë në majë të hundës ithtarët e vet, fanatikët dhe budallenjtë, sa u detyrua të thotë se “nuk ishte marksist.”

Një shënim i fundit: më vjen keq për gazetën Dita, me të cilën edhe kam bashkëpunuar, që boton një artikull ku unë quhem haptazi “mashtrues”: është një dëm që i bëhet figurës sime publike. Kjo ndodh mu kur në libraritë është shpërndarë libri im i fundit Fjalë për fjalë (Botime Çabej) dhe kur sapo kemi festuar, në Tiranë, 10-vjetorin e revistës “Peizazhe të fjalës”: Ndoshta ndonjë si Minella Aleksi do të kish parë te ky përkim datash diçka më tepër se një koincidencë.

TË FLASËSH DHE TË THUASH (VIII)

Gjatë periudhës totalitare, informimi i publikut i nënshtrohej një “ekonomie të luftës” – qarkullonin ato informacione që nuk mund të mbaheshin të fshehta, dhe sidomos ato informacione që kishin vlerë propagandistike dhe edukative. Lajmi për një tërmet nuk mund të mbahej i fshehtë, por edhe do të shoqërohej menjëherë nga njoftime për mobilizimin e masave dhe kujdesin e organeve të pushtetit, nën drejtimin e PPSh-së, për të zbutur pasojat e dëmeve dhe për të rindërtuar objektet e shkatërruara. Përndryshe, dhe me parazgjedhje, çdo informacion tjetër që nuk hynte në punë, do të trajtohej si sekret, në kuptimin që nuk do të bashkëndahej me publikun, pa qenë kjo absolutisht e domosdoshme.

Sekreti ishte mekanizëm themeltar për ushtrimin e pushtetit totalitar. Vetë PPSH-ja, më parë PKSH-ja, ishte krijuar dhe kish funksionuar për disa vjet si organizatë sekrete (“konspirative” ose “klandestine” thonë dokumentet), dhe parimi i fshehtësisë u ruajt deri në vitin 1948, ose katër vjet pasi kish përfunduar Lufta II Botërore. Krejt veprimtaria e organeve të Partisë dhe të pushtetit ishte sekrete, madje publikut nuk i jepej as edhe një njoftim për shtyp siç është zakon në regjime të tjera; përkundrazi, vendimet e marra në tubimet e ndryshme, nga ato të sekretariatit të Komitetit Qendror të PPSh-së te Plenumet e KQ të PPSh-së ose mbledhjet e qeverisë, mund të bëheshin publike, por gjithnjë sipas rastit. E drejta e publikut për t’u informuar as njihej, as respektohej gjëkundi.

Po çfarë ishte sekreti pikërisht, nën një regjim të tillë? Ishte, natyrisht, një objekt[1] dhe më shpesh akoma një informacion i caktuar, zakonisht i lidhur me aktualitetin por ndonjëherë edhe me të shkuarën sikurse edhe me të ardhmen; për të cilin publiku nuk duhet të ketë dijeni. Duhet një autoritet specifik, për të vendosur se çfarë informacioni do të trajtohet si sekret, dhe vetë shpallja e sekretit është akt performativ, kur kryhet sipas rregullave formale.[2] Çdo informacion i etiketuar si sekret e ndan shoqërinë të paktën më dysh: në një grup të vogël që ka dijeni për të dhe që zakonisht përkon me grupin me pushtet; dhe në një grup më të madh që nuk ka dhe nuk lejohet të ketë dijeni. Brenda këtij grupi të dytë, mund të përvijohet një nën-grup që të paktën e di se aksh informacion është sekret – për shembull, numri i të arratisurve gjatë një viti ose numri i të vrarëve gjatë një revolte në burg. Ky nën-grup e përjeton sekretin si sfidë nga një e panjohur dhe ofron edhe truallin ku do të lulëzojë pastaj thashethemi.

Për një publik të djegur për informacion, si ai në Shqipërinë totalitare, asgjë nuk e ndizte më shumë kuriozitetin se gjysmë-sekreti, ose të diturit se një lloj i caktuar informacioni ishte sekret. Mjetet e komunikimit masiv nuk kishin kurrfarë interesi që ta shuanin këtë kuriozitet, meqë mirëqenia e tyre nuk varej nga besnikëria e publikut dhe as nga shitjet: ishin tërësisht të subvencionuara. Meqë zakonisht ata në pushtet nuk jepnin informacion për asgjë, por i përdornin daljet publike për të riprodhuar diskursin totalitar në format e veta stereotipike, atëherë publiku kish krijuar bindjen se çdo e vërtetë do të mbahej sekret, derisa të mos kishte më vlerë. Kështu, zhvillime të rëndësishme në politikën e jashtme, si konflikti ideologjik shqiptaro-sovjetik në fund të viteve 1950 dhe konflikti ideologjik shqiptaro-kinez në vitet 1973-1977 do të mbaheshin krejtësisht të fshehta, në një kohë që njerëzve u tregohej me hollësi, çdo mbrëmje, për litrat e qumështit të mjelë mbi planin vjetor, ose për notat e mira të nxënësve të fshatit.

Sipas një praktike të kolauduar dhe të konsoliduar në Bashkimin Sovjetik, ruajtjes së sekretit shtetëror i shërbente institucioni i censurës; i parë jo aq si imponim i ndalimeve dhe i kufizimeve ndaj veprave të letërsisë dhe të artit, sesa si kontroll i rreptë ndaj informacionit që qarkullonte. Megjithatë, për shkak të sasisë shumë të vogël të teksteve të ligjërimit mediatik në qarkullim, ishte e mundur që ky kontroll të ushtrohej pa qenë nevoja për institucione të veçanta të ngarkuara me këtë punë. Në përgjithësi, vetëdijen se çfarë lajmi mund të jepnin, punonjësit e mediave e kishin bërë pjesë të profesionalitetit të tyre; dhe çdo informacion “me zarar” nuk kalohej, pa marrë autorizimin e një organi partiak. Kjo praktikisht ia hiqte çdo liri gazetarit, përfshi këtu edhe lirinë për të rrëfyer realitetin dhe për t’ia sjellë atë publikut; meqë detyra e medias nuk ishte aq të informonte, sa të edukonte. Por në këtë kontekst, publiku u mësua me idenë se lajmet nuk do t’i merrte nga mediat, ose të paktën jo kryesisht nga mediat, sesa nga bisedat, thashethemet, zërat që qarkullonin dhe, në zona të caktuara përfshi këtu sidomos Tiranën dhe Durrësin dhe Vlorën dhe Shkodrën, nga radioja dhe televizioni italian. Lajmet e RAI-t, që jo gjithnjë kuptoheshin mirë, qarkullonin gojarisht dhe të përshtatura sipas dëshirave dhe frikërave të publikut; dhe interesi për to mbetej i lartë, edhe pse nuk kish ndonjë lidhje të drejtpërdrejtë mes tyre dhe jetës në Shqipëri. Një gazetar italian që pat vizituar Tiranën dikur në vitet 1980, pati shkruar se Shqipëria ishte i vetmi vend në botë ku njerëzit e kalojnë kohën e lirë në një vend tjetër – duke pasur parasysh tërheqjen e madhe të publikut ndaj Italisë, si imazh i mediatizuar. Duke biseduar për Italinë, politikën italiane, këngëtarët dhe aktorët dhe artistët pop, filmat italianë dhe gazetarët e njohur të përtejdetit, publiku ushtronte njëfarësoj fjalën e lirë, sërish pa rrezikuar shumë. Por megjithatë do të tingëllonte e çuditshme, për italian, që të merrte vesh se në Shqipëri njiheshin dhe ndiqeshin me simpati të sinqertë jo vetëm këngëtarë si Adriano Celentano-ja dhe Lucio Batisti, jo vetëm aktorë si Marcello Mastroianni dhe Sofia Loren, por edhe gazetarë politikë si Bruno Vespa, ose politikanë të regjur si Giulio Andreotti. Ngaqë i ishte mohuar spektakli i përditshëm i politikës së regjimit në Tiranë, publiku kish pranuar një spektakël të ngjashëm, por këtë herë të përcjellë nga përtej detit.

Publiku shqetësohej veçanërisht në periudha tronditjesh sociale dhe ashpërsimit të luftës së klasave, për shembull gjatë spastrimeve të mëdha të elitave, në vitet 1973-1981, që filluan me Plenumin IV të KQ të PPSh-së në vitin 1973 kundër shfaqjeve të huaja në kulturë dhe në art, për të përfunduar me “vetëvrasjen” e Mehmet Shehut dhe asgjësimin e “grupit” të Kadri Hazbiut & Co. Siç mund të merret me mend, lajmet për këto zhvillime jepeshin me pikatore, shpesh pasi kalonte një kohë e gjatë pas arrestimeve dhe ndëshkimeve dhe internimeve përkatëse. E megjithatë, në Tiranë dhe në qytete të tjera të mëdha, lajmet përhapeshin edhe pa ndërmjetësinë e mediave; nga ata që kishin qenë të pranishëm në një arrestim ose internim, ose nga të tjerë që ishin në dijeni të lajmeve.

Në përgjithësi, mjetet e komunikimit masiv nuk njoftonin kurrë për kronikën e zezë, arratisjet, ndjekjet, arrestimet dhe gjyqet; prandaj publiku nuk priste prej tyre që ta njoftonin për spastrimet e rëndësishme politike dhe as ndihej i zhgënjyer ngaqë i mbaheshin informacione të tilla sekret. Që pushteti totalitar i “rridhte” disa sekrete, edhe kjo pritej; veçanërisht kur ishte fjala për të matur pulsin e opinionit publik, ndaj lajmeve “të rënda.” Për shembull, publiku nuk u njoftua kurrë që Enver Hoxha ishte i sëmurë, madje edhe në fund fare, kur pritej vdekja e tij dita-ditës. Nëse infarkti që i ra liderit, dikur në fillim të viteve 1970, mund të jetë mbajtur sekret edhe për arsye “strategjike,” kjo arsye nuk vlen për pranverën e vitit 1985, kur pak a shumë të gjithë të interesuarit e kishin marrë vesh që shumëçka nuk shkonte me shëndetin e udhëheqësit plak. Te kjo heshtje përziheshin ngurrimi për të dhënë lajme të këqija, refuzimi “për ta gëzuar armikun” dhe njëlloj të menduari magjik; por publikut ajo i përcillte edhe idenë se mbetej krejtësisht i përjashtuar nga të ushtruarit e pushtetit.

Ndoshta ngaqë regjimi totalitar në Shqipëri ishte dhe mbeti deri në fund konspirativ për nga natyra, ngaqë kupola e tij gjithnjë funksionoi si të ishte shoqëri e fshehtë – jo aq për nga anëtarët, sa nga kompetencat e tyre dhe mënyra si merreshin vendimet, ndoshta ngaqë konspirativiteti ishte pjesë integrale e mënyrës si regjimi ruante veten dhe pushtetin, teoritë e komplotit ose teoritë konspirative nuk luajtën ndonjë rol të madh, në përpunimin e mendimit alternativ dhe të ligjërimit subversiv gjatë viteve 1945-1990. Një ide intuitive për këtë ta jep fakti, i mirënjohur, i zgjerimit dhe i qarkullimit marramendës të këtyre teorive, menjëherë pas ndërrimit të regjimit dhe që vazhdon sot e kësaj dite – nga Katovica, mbijetesa e Sigurimit të Shtetit, zhdukja e dosjeve dhe trashëgimia e pushtetit politik dhe ekonomik të kupolës, te thesari i shtetit, kolapsi i skemave piramidale, shpërndarja e armëve, Soros-i dhe roli i shërbimeve të fshehta jugosllave dhe greke në disa nga ngjarjet më të bujshme e të pashpjeguara të pas-1990-ës. Mediat e tanishme, ndryshe nga ato të djeshmet, parazitojnë mbi këto teori komploti dhe i ushqejnë ato, për t’i mbajtur gjallë. E megjithatë, vështirë të mos gjesh një fill që t’i bashkojë teoritë e sotme të komplotit me sekretet e djeshme, të periudhës totalitare; madje një lidhje e tillë, nëse vendoset dot, shërben edhe si dëshmi vërtetësie, për shkak të një barazie që publiku ende vendos lirisht midis sekretit dhe së vërtetës. Në një kuptim, thashethemet e djeshme janë “privatizuar” dhe janë vënë në punë për të shitur lajmin, që është zakonisht i rremë.

Kishte, megjithatë, një sektor të jetës në Shqipëri të sunduar nga teoritë e komplotit – vetë kupola e regjimit.

Që të lindë dhe të vihet në qarkullim një teori komploti e suksesshme, duhet të përvijohen disa kushte paraprake. Duke filluar nga sekreti, i cili mbështjell ngjarje të caktuara dhe organizata të caktuara, të cilat nuk i përshkruajnë hapur motivet e tyre; dhe pastaj nga fakti ose përshtypja se këto ngjarje – p.sh. një vrasje politike ose një atentat terrorist ose një katastrofë – nuk janë shpjeguar mirë nga autoritetet, ose të paktën jo në mënyrë të kënaqshme për publikun; më tej akoma, duhet që publiku të jetë i prirë për t’i parë ngjarjet si rezultat i një planifikimi të hollësishëm nga ana e një organizate që vepron në errësirë; çfarë parakupton edhe bindjen, në thelb paranojake, se prapa çdo pushteti sipërfaqësor – të zgjedhur, të kontrollueshëm dhe të tejdukshëm – qëndron një pushtet tjetër, i fshehtë dhe i thellë, që nuk i jep llogari kujt, por që i lëviz të gjitha fijet (këtu metafora e buratinos që e lëviz “tjetri” është gjithnjë e pranishme); ky pushtet i fshehtë, që ndjek zakonisht një program të vetin pa lidhje me interesat publike në mos në kundërshtim me to, shpërndan edhe interpretime të ngjarjeve të tilla që t’ia ruajnë maskën dhe sekretin. Teoritë e komplotit kanë lidhje sa me psikologjinë kolektive, aq edhe me reagimin e publikut ndaj traumave dhe ngjarjeve të vështira për t’u përfshirë në skemën e përgjithshme të sendeve; sa me vështirësinë për të pranuar që një ngjarje e madhe mund të ketë edhe arsye triviale – p.sh. aksidenti rrugor fatal i një presidenti të republikës aq edhe me mosbesimin ndaj autoritetit qendror dhe motiveve të këtij të fundit; sa me nevojën për t’u dhënë menjëherë një shpjegim të plotë ngjarjeve, aq edhe me nevojën që ky shpjegim të jetë koherent, ose t’i shpjegojë të gjitha së bashku; sa me refuzimin e koincidencave, aq edhe me argumentimin e trajtës “nuk është rastësi që…”. Nga pikëpamja thjesht diskursive, teoritë e komplotit qarkullojnë si alternativë ndaj mediave dhe diskurseve zyrtare, priren të marrin trajtën e hipotezave ose të raporteve hetimore, ku përzihen të vërteta dhe të pavërteta; dhe mbështeten mbi premisën se historia, e manifestuar si njëpasnjëshmëri ngjarjesh, herë të shpjeguara, herë të shpjegueshme, herë të pashpjeguara e herë të pashpjegueshme, është në fakt nënprodukt i përpjekjeve të fuqive okulte për të ruajtur statu quonë ose për të konsoliduar pushtetin në duart e tyre.

Me të drejtë, teoritë e komplotit i kanë lidhur me paranojën; të kuptuar jo doemos si patologji mendore, por më shumë si një filozofi e vështrimit të botës e tillë që dallon prapa çdo rastësie një motiv të fshehur dhe prapa çdo gjesti, veprimi, fjale a ngjarjeje një kërcënim të maskuar. Paranoja ka qenë gjithnjë karakteristikë e kupolave në regjimet totalitare: e tillë ishte atmosfera e induktuar në periudhën e spastrimeve të mëdha në Bashkimin Sovjetik të viteve 1936-1938, e tillë ishte edhe gjendja mendore e Enver Hoxhës midis viteve 1973 dhe 1982, kur ai goditi dhe asgjësoi, plenum pas plenumi, praktikisht të gjithë elitën politike, ekonomike dhe kulturore të Shqipërisë totalitare, me akuza shpesh të fabrikuara dhe haptazi në kontradiktë mes tyre.

Shembull i mirë i paranojës së Enver Hoxhës është e ashtuquajtura “Tablo sinoptike” e përgatitur nga lideri pas vetëvrasjes së Mehmet Shehut, në 18 dhjetor 1981; dhe ku e gjithë veprimtaria politike e njërit prej bashkëpunëtorëve më të ngushtë të Hoxhës vetë u riparaqit në mënyrë të tillë, që ky jo vetëm të rezultonte armiku më i madh me të cilin ishte përballur PPSH-ja në vite, por edhe të dilte si personi që, i mbështetur dhe i nxitur nga agjenturat e huaja, të kish frymëzuar dhe nxitur pjesën më të madhe të “komploteve” anti-Parti që nga vitet e Luftës e deri më sot. Në Tablo, Shehu përshkruhej si agjent i CIA-s amerikane dhe i KGB-së sovjetike, i UDB-së jugosllave dhe i çdo agjenture tjetër me interesa në Shqipëri; rekrutimi i tij fillestar i paraprinte deri edhe angazhimit të tij me Luftën Na-Çl, por kjo nuk e paragjykoi aspak bashkëpunimin e tij me jugosllavin Dushan Mugosha në vitet e Luftës; Mugosha, ose “Çalamani” i ruajti lidhjet agjenturore me familjen Shehu edhe pas vdekjes, meqë andej erdhi edhe helmi që iu dha Fiqiret Shehut në Paris dhe që duhej përdorur “imediatisht” për Enver Hoxhën në 1981. Deri edhe vetëvrasja e ish-kryeministrit u interpretua si akt armiqësor i urdhëruar nga padronët e tij, për t’i dhënë një goditje të fundit “pushtetit popullor” dhe Enverit Vetë. Çfarë të kujton një batutë të njohur të ministrit të Jashtëm të Perandorisë Austriake, kontit Metternich, i cili, me të dëgjuar se ambasadori rus kish vdekur, përsiati: ‘Kushedi çfarë motivi do të ketë pasur?’

Spastrimi i madh në radhët e PPSh-së dhe të shtetit, pas “vetëvrasjes” së Mehmet Shehut dhe likuidimit të Kadri Hazbiut, Feçor Shehut, Llambi Ziçishtit, Nesti Nases dhe të tjerëve, ishte edhe akti i fundit një vazhde plenumesh dhe fushatash, ku u goditën me radhë grupe “armiqësore” në kulturë, në ushtri dhe në ekonomi; sipas të njëjtit skenar, që fillonte me identifikimin dhe demaskimin e këtyre grupeve në instancat partiake dhe përfundonte me nxjerrjen e të akuzuarve para gjyqit dhe, eventualisht, skuadrës së pushkatimit. Çdo instancë e kësaj procedure themelohej mbi fjalimin që do të mbante Enver Hoxha, zakonisht në një Plenum të KQ të PPSH-së, për t’i kritikuar ashpër ish-kolegët e vet, artikuluar gabimet e tyre dhe shmangiet nga vija dhe sugjeruar lidhjet e tyre me njëri-tjetrin, për të konspiruar kundër pushtetit. Fjalime të tilla, të cilat mund të konsultohen lehtë sot e kësaj dite, i ngrenë akuzat mbi thashetheme të rëndomta, raportime bisedash, opinione të shprehura, komente të bëra poshtë e lart nga ana e të akuzuarve. Meqë askush nga të dënuarit gjatë viteve 1973-1982 nuk kish ndërmarrë ndonjë veprim të mirëfilltë të dënueshëm nga ligji, dhe as ishte kapur duke përgatitur ndonjë kryengritje, atentat ose revoltë kundër pushtetit, atëherë provat e sjella kundër tyre, më parë në Plenume dhe më pas në hetuesi dhe në gjykatë, ishin të llojit “ti ke thënë… ai ka thënë…”, kur nuk ishin prova të ditura me kohë por që ishin ruajtur në kasafortat, për shantazh ose për t’u përdorur në momentin e duhur.

 


[1] Këtu mund të përmendeshin edhe organizatat, departamentet dhe zyrat sekrete, si dhe repartet sekrete të zbulimit dhe të kundërzbulimit; por kjo do të na largonte disi nga tema e kësaj eseje.

[2] Drejtori i arkivit mund ta shpallë një dosje sekrete, por këtë nuk mund ta bëjë, për shembull, një përkthyes që punon në arkiv, edhe po ta dëshironte këtë ose ta konsideronte si të nevojshme.

STALIN SIPAS NEVOJËS

Historiani Elidor Mëhilli prezantoi dje në Tiranë librin e tij “From Stalin to Mao, Albania and the Socialist World” – që mund të jetë edhe vepra më e rëndësishme deri më sot, për regjimin komunist në Shqipëri.

Librin nuk e kam marrë në dorë, prandaj po i ruaj vetes të drejtën të shkruaj për të më vonë. Këtu po ndalem vetëm te një argument, që e ceka me autorin edhe gjatë paraqitjes së librit, në lidhje me natyrën e stalinizmit shqiptar dhe marrëdhëniet e këtij me stalinizmin sovjetik.

Argumenti me siguri ka gjetur në libër shtjellimin e duhur; por mua më ngacmoi raporti midis stalinizmit si ideologji politike dhe stalinizmit si teknologji e pushtetit; aq më tepër që shumë kuadro, specialistë dhe aparatçikë të regjimit të Hoxhës e mësuan stalinizmin dhe teknikat përkatëse në Bashkimin Sovjetik – ku kishin shkuar për të studiuar.

Kjo nuk kish ndodhur megjithatë me Enver Hoxhën, i cili shihte te Stalini, para së gjithash, një model për të imituar, kur vinte puna për autoritarizmin dhe raportet me sistemin totalitar (sikurse Stalini, edhe Hoxha preferonte të qëndronte jashtë sistemit, çfarë i jepte të drejtën ekskluzive për arbitraritet).

Paradoksalisht, destalinizimi do të prekte pikërisht atë brez kuadrosh të shtetit dhe të pushtetit në Shqipëri që e kishin mësuar stalinizmin “nga goja e kalit” (për ta thënë me një frazeologji të anglishtes); ose që e kishin studiuar in situ; në një kohë që Hoxha do ta refuzonte frymën e 1956-ës dhe do ta shihte veten të rrezikuar sa nga Hrushovi, aq edhe nga kuadrot “sovjetikë” në aparatin e Partisë, të shtetit dhe të pushtetit.

Në vitet 1960, stalinizmi shqiptar do të shërbente sa për të kundërshtuar “revizionizmin” sovjetik (hrushovianizmin), aq edhe për të asimiluar më mirë marrëzitë maoiste dhe kultin e Maos në Kinën Popullore; në një kohë që metodat staliniste në drejtimin e punëve do të ruheshin qoftë edhe thjesht ngaqë nuk kish alternativë tjetër. Hoxhës i shkoi veçanërisht për shtat modeli stalinist i zbulimit dhe i likuidimit të “grupeve armiqësore” në Parti dhe në shtet; dhe në thelb historia e luftës brenda llojit, proceseve politike dhe pastaj gjyqësore në kulturë, art, ushtri dhe ekonomi, në vitet 1970 rimerrnin spastrimet e mëdha në Bashkimin Sovjetik në vitet 1930 – në frymë, në formë dhe në pasoja.

Mund të argumentohet se stalinizmit i referohej edhe teza e “mbështetjes në forcat e veta” dhe e Shqipërisë si “fanar ndriçues i socializmit” në Europë; ose besimi i shprehur se Shqipëria mund ta ndërtonte socializmin e rrethuar nga armiqtë – aq më tepër që rrethimi imperialisto-revizionist, si realitet dhe si krye-metaforë, mundësonte normalizimin e paranojës politike dhe kulturore dhe përjetësimin e gjendjes së jashtëzakonshme në Shqipëri.

Një zhvillim edhe më kurioz ndodhi në vitet 1980, kur hovit revolucionar i viteve 1960 ia kish zënë vendin autarkia dhe nacionalizmi folklorik dhe sentimental, me ngjyra të frikshme populiste. Kulti i Stalinit, në këto vite, mbijetoi jo vetëm ngaqë Stalinin e mbronte Enver Hoxha, por edhe ngaqë, siç thuhej zyrtarisht dhe jo-zyrtarisht, ai mund të kish bërë gabime, por Shqipërinë e kishte mbrojtur, kundër armiqve të saj të vjetër dhe të rinj, përfshi këtu edhe momentin kritik të krizës në Informbyro dhe prishjes me Jugosllavinë e Titos (Libri me kujtime i Enver Hoxhës, Me Stalinin, u botua në vitin 1979). Pra imazhi i Stalinit duhej ruajtur jo vetëm si “klasik i marksizëm-leninizmit”, por edhe si mbrojtës i madh i Shqipërisë së vogël.

Çfarë edhe dëshmon, për mua, që krye-shënjues politikë të llojit të Stalinit, priren të rrëshqasin nga një kuptim në tjetrin, nga një funksion ideologjik në tjetrin, nga një konotacion në tjetrin, sipas nevojave të momentit; dhe kjo ndodh pikërisht ngaqë forca e tyre nuk varet aq nga çfarë realizohet në emër të tyre, sa nga inercia (aq karakteristike për regjimet autoritare dhe totalitare). Për regjimin e Hoxhës, pas Kongresit XX të PKBS-së dhe fushatës destalinizuese, Stalini u shndërrua kështu, hap pas hapi, në një monedhë të çmuar me të cilën mund të blihej pushteti; ose në krye-alibi.

Paradoksalisht, në vitet 1980 në Shqipëri Stalini i mbijetoi stalinizmit, duke marrë rolin – përndryshe tradicional për shtetin shqiptar në dekada dhe për mitologjinë kombëtariste – të mbrojtësit, garantit dhe patriarkut nga jashtë.

SURREALIZËM ADMINISTRATIV IV

Në të vërtetë jemi mësuar që kronikat të na sjellin edhe ndonjë notë humori që rrallë mungojnë gjatë seancave gjyqësore, sado dramatike qofshin. Lexoja para ca kohe në gazetën lokale se kur një gjyqtar pyeti një bandit se çfarë e shtyu të shkonte e të vidhte bankën, ai iu përgjigj : Kriza, z. Kryetar, kjo e fundit vërtet është e padurueshme! Por qëllon që edhe vetë Drejtësia të japë prova të një humori që të ngre qimet përpjetë.

Ai vdiq duke patur për qëllim të vononte procesin që ishte ngritur kundër tij.

Personi u mbrojt duke thënë se ishte i çmendur, gjë që nuk është e mundur sepse ai kishte dalë nga spitali psikiatrik një ditë para se të kryente krimin.

Thotë se nuk mund të paraqitej para gjykatësit për shkak të një sëmundjeje dhe na dërgoi fotokopjen e saj.

Më së fundi vendosi të hapë një sy për të na dëgjuar.

Gruaja mëtonte se dinte vetëm spanjisht, por u përgjigjej me një “po” dhe “jo” pyetjeve tona.

Leximi i akt-akuzës nuk ia turbulloi gjumin të pandehurit.

Personi tentoi ta shuajë këtë çështje që bënte zhurmë të madhe, duke blerë heshtjen tonë.

André G… u dënua me 5 muaj burg dhe 30.000 gra gjobë.

Para nesh personi rilexoi deponimin me një vesh të vëmendshëm.

U paraqit para trupit gjykues pa kravatë, me gjithë të ftohtit që bënte.

Burri shtiu disa herë në trupin e gruas duke pretenduar se nuk e kishte lënë shtatzënë.

Gruaja kishte ndryshuar seksin e saj duke përdorur atë të një burri me të njëjtin emër.

Iu përgjigjëm të pandehurit duke i thënë se nëse ligji i dukej i keq, ai le ta ndryshonte.

I akuzuari, pra, u dënua që të lirohej menjëherë për mungesë provash.

Leja e qëndrimit të tij, megjithëse ishte në rregull, nuk dukej të ishte në rregull.

Duke qenë krejt shurdh, i akuzuari nuk kishte asgjë me vete që të lexonte.

Gruaja u cilësua fajtore për tradhti bashkëshortore se ka hipur me biçikletë në veturën e të dashurit të saj.

Nëse i akuzuari nuk kishte dashur të vrasë, ai do të qe kujtuar përpara vrasjes.

Personi kishte marrë në shenjë kokën e fqinjit ë tij, duke i thyer keqas gjurin.

Aty ku ishte fshehur në fund të sallës së gjyqit, personi u ngrit të shante trupin gjykues, pa thënë asnjë fjalë.

As që na shkon në mendje të deklarojmë fajtorë ata që janë në tillë, megjithë protestat e tyre.

Gjatë seancës gjyqësore ai pretendon gjithnjë që është normal, gjë që nuk mund të thuhet për prokurorin.

E kaluara e tij penale është krejt e virgjër, njëlloj sikundër gruaja e tij.

Të shoqëruara nga avokati i tyre, të dyja gratë u ngritën në këmbë si një burrë i vetëm, në çastin e pretencës, .

Gjykata shpalli dënimin me kusht prej tre vjetësh, nga të cilat pesë vjet brenda në qeli.

Një djalë u dënua të martën në Epinal me 2 000 franga borxh për marrëdhënie seksuale me ca pula, duke shkaktuar ngordhjen e shpezëve.

Gjykata nuk e dënoi shumë rëndë të akuzuarin, duke qenë se ky tashmë ishte dënuar nga mjekësia.

Edhe pse i verbër personi bëri sikur nuk dëgjoi.

Ai nuk pranoi të flasë veçse në prani të avokatit të tij, para të cilit nuk e hapi gojën.

I akuzuari u njoh fajtor dhe u dënua me burgim të përjetshëm për dhjetë vjet.

Në këtë çështje shurdh-memeci tregoi një xhelozi të verbër.

Dy nga të vrarët u arrestuan menjëherë pas vrasjes së tyre.

Analiza e gjakut nuk mundi të provojë se vrasja është kryer me gjakftohtësi.