BUZËQESHJA CINIKE

Në shkrimin e vet “Mjerimi i shkronjarëve”, Xha Xhai preku telat e dhimbshme të gjendjes financiare të atyre që shkruajnë në Shqipëri. Dallimi nga llojet e tjera të krijimtarisë më duket thelbësor, ngaqë ndryshimet janë të dukshme nga arti në art, me ndonjë përjashtim të jashtëzakonshëm. Kjo e nxjerr edhe më të mjerueshme pamjen e “shkronjarëve” […]

TAKIM NË ARLES

Kur vdiq, më 4 gusht 1997, francezja Jeanne Louise Calment ishte plot 122 vjeç (dhe 164 ditë); dhe mbante rekordin e njeriut më jetëgjatë në planet. Calment kish lindur në Arles dhe asnjëherë nuk u largua që andej; por Arles nuk kish nevojë për një “plakë jete” si ajo, për t’u shquar në hartën e […]

Ndikimi i ‘haremit’ në qeverisjen osmane

EDVIN CAMI: NDIKIMI I ‘HAREMIT’ NË QEVERISJEN OSMANE

(Intervistë)

 

Shteti Osman - Periudha klasike

 

Letra e Hurem Sulltanës për Sulejmanin

“Imzot, mungesa juaj ka ndezur tek unë një zjarr që nuk po shuhet. Kini mëshirë ndaj këtij shpirti që po vuan dhe përshpejtojeni letrën tuaj, ashtu që unë të mundem, së paku, të gjej pak ngushëllim. Imzot, kur t’i lexoni këto fjalë, do të keni dëshirë që të kishit shkruar më shumë për të shprehur përmallimin tuaj. Kur e lexova letrën tuaj, biri juaj Mehmeti dhe bija juaj Mihrimaja ishin pranë meje dhe lotët shpërthyen prej syve të tyre. Lotët e tyre më bënë ta humb mendjen… Ju më pyesni se përse jam e zemëruar me Ibrahim Pashën. Kur – me leje të Zotit – të jemi bashkë sërish, do t’jua shpjegoj dhe ju do të mësoni shkakun”.

Kushdo që kërkon të mësojë rreth Islamit, Turqisë dhe Ballkanit të viteve 1300 deri në 1600, tani ka një mundësi të mirë. “Perandoria Osmane” libri i sapobotuar i historianit të famshëm turk Halil İnalcik, ka ardhur së fundi në shqip nën përkthimin e Edvin Camit. Po sa e vështirë ka qenë puna për sjelljen në shqip të kësaj vepre dhe ç’vend zë në të Shqipëria apo ngjarje të tjera interesante për lexuesin?! Cilat janë sfidat me të cilat duhet të përballet sot një përkthyes dhe në ç’mënyrë mund të kapërcehen ato?! Cami, rrëfen për punën e tij me përkthimin, jo vetëm të këtij libri, në intervistën e mëposhtme…

-Sapo është hedhur në qarkullim në shqip, përkthyer prej jush, libri i historianit të njohur turk Halil Inalcik, “Perandoria Osmane – Periudha klasike 1300-1600”. Ç’mund të thoni për punën me këtë libër? Çfarë ju tërhoqi për t’u përfshirë në të?

Dëshira e mirë e shtëpisë botuese “Dituria” për të pasur bashkëpunimin tim, si dhe kureshtja ime për historinë në përgjithësi dhe për Shtetin Osman në veçanti, qenë një nxitje e mjaftueshme për të marrë përsipër përkthimin e kësaj vepre. Për më tepër, emri i një autori si Halil Inalcik, që është një autoritet i padiskutueshëm në këtë fushë, përbënte një nxitje më tepër. Duke qenë se deri tani, Shtetin Osman e kemi njohur përgjithësisht nën hijen e klisheve e të karakterizimeve tejet paragjykuese, përmes burimesh perëndimore ose në frymën e historiografisë së kohës së socializmit, vepra e një autori turk, për më tepër i mirënjohur edhe në nivele evropiane e botërore në këtë fushë, mund të ndihmojë për t’i shtuar më shumë objektivitet pikëvështrimit të lexuesit shqiptar.

-Sipas jush, cilat janë momentet më interesante dhe më me peshë në historinë klasike të Perandorisë Osmane?

Besoj se pikat kulmore të periudhës klasike osmane i përbëjnë sundimi i sulltan Mehmet Pushtuesit dhe ai i Sulejmanit të Madhërishëm.

-Ç’mund të thoni për të ashtuquajturën “Luftë e Shenjtë” dhe si flet për të historiani Inalcik?

Lufta e Shenjtë ishte një pjesë thelbësore e ideologjisë së Shtetit Osman. Gjithsesi, sikurse shprehet edhe autori në librin në fjalë, ajo nuk synonte asgjësimin, por nënshtrimin e kundërshtarit, që ishte, siç quhej, “bota e pafe”, apo “Darulharbi”. Siç përshkruan autori, osmanët bashkuan nën qeverisjen e tyre Anadollin mysliman me Ballkanin e krishterë dhe përtej Luftës së Shenjtë si parim themelor i shtetit, osmanët u sollën si mbrojtës të Kishës Ortodokse dhe të miliona jomyslimanëve që jetonin brenda trojeve të kontrolluara prej tyre.

-A shfaqet hapësira shqiptare në këtë botim të Inalcik dhe ç’mund të vërehet për këtë hapësirë në raport me kohën dhe pushtetin?

Po, edhe hapësira shqiptare gjen vendin e vet në vepër, por natyrisht që ky vend është modest. Përmendja e betejave të Skënderbeut në një kuadër të gjerë të betejave e të rebelimeve ndaj autoritetit qendror edhe të një numri të madh prijësish vendorë në troje të tjera të Perandorisë, si dhe synimet dhe format e ngjashme të këtyre rebelimeve, për shembull përmes përpjekjeve për të siguruar mbështetjen e shteteve armike me Shtetin Osman, ndoshta shërbejnë për të na ulur disi “me këmbë në tokë” e për të kuptuar se vështrimi etnocentrist i historiografisë shqiptare, i mbështetur në teprime e mitizime në marrëdhënie me figurën e Skënderbeut, nuk i shërben objektivitetit shkencor. Një histori e letrarizuar përmes mitesh nuk besoj se i shërben shoqërisë.

-Libri ngërthen në vetvete edhe histori jetësore individuale dhe dashurie të personazheve të kohës, që i japin ngjyra duke e bërë një vepër jo të kornizuar thjesht si historike. Mund të rrëfeni ndonjë moment, personazh apo ngjarje që ia vlen të veçohet në këtë pikëpamje?

Pjesë e veprës është, natyrisht, edhe përshkrimi i ndikimit të “haremit” në qeverisje. Marrëdhëniet intime të grave me qeverisësit e me sundimtarët, intrigat që lindnin mes dashurive, kanë pasur në kohë të caktuara ndikimin e vet në mënyrën se si është administruar e qeverisur Perandoria Osmane. Publiku shqiptar është më së shumti i njohur me Sulejmanin e Madhërishëm, apo me imazhin e tij, të përcjellë përmes fiksionit të një filmi artistik. Marrëdhënia e tij me Hurem Sulltanën tërheq vëmendjen. Natyrisht, Sulejmani i filmit dallon nga ai i historisë, por gjithsesi, ai idil, ajo marrëdhënie e tij e veçantë me Hurem Sulltanën ka ekzistuar dhe ka gjetur pasqyrimin e saj në vepër.

-Sa e vështirë është të jesh përkthyes i mirë sot? Sa në korrent jeni me përkthimet historike dhe jo vetëm në hapësirën e sotme shqiptare? Çfarë mendoni se “çalon” (nëse çalon) në këtë drejtim?

Ndryshe nga ç’mendohet, përkthimi përbën shumë më tepër sesa mbartjen e një teksti nga një gjuhë në një tjetër. Përkthimi duhet të mbartë rindërtim të tekstit origjinal në një mjedis të ri jo vetëm gjuhësor, por edhe kulturor e shoqëror. Kompetenca gjuhësore nuk është e mjaftueshme. Ajo duhet të jetë e shoqëruar me kompetencën kulturore e ndërkulturore. Në këto rrethana, mbase mund të thuhet se sot, të jesh përkthyes i mirë, është më e lehtë se kohë më parë, për arsye se kushtet e reja të komunikimit të larmishëm ndërkulturor dhe teknologjia që kemi në zotërim i mundëson përkthyesit arritjen më të lehtë të kompetencës ndërkulturore. Por nga ana tjetër, ka edhe një element vështirësues, pasi edhe lexuesi i sotëm i përket një mjedisi më global e shumë kulturor, ndaj edhe kërkesa e tij ndaj përkthyesit është më e lartë. Për sa u përket problemeve të përkthimeve me tematikë historike në hapësirën shqiptare, gjykoj se më së shumti, është njohja e pakët e temës përkatëse nga përkthyesit dhe në shumë raste edhe nga redaktorët, të cilët kufizohen kryesisht në korrektimin gjuhësor.

-Disa vite më parë, bashkë me të ndjerin Ardian Klosi ju keni përkthyer nga gjermanishtja një nga poetët më të mëdhenj gjermanë të shekullit XX, Gottfried Benn. Çfarë kujtoni nga kjo përvojë? Cila është lidhja juaj me poezinë, letërsinë dhe fushën e letrave në përgjithësi?

Nëse historia përbën vetëm një kureshtje, studimet letrare dhe filologjia gjermane janë pjesë e profesionit tim. Gottfried Benn është një poet interesant, që luan me “të pakuptueshmen e modernes”, që qëndron, ndoshta, një shkallë më tutje sesa ajo “strukturë pakuptueshmërie” e zakonshme që, siç thotë Hugo Friedrich, i bashkon poetët përtej realitetetit gjeografik e kulturor të vendit të tyre. Në poezinë e Bennit, rregullat e sintaksës thyhen. Koherenca dhe kohezioni janë të ndërtuara sipas rregullsish të pazakonta, në mos sipas parregullsish. Dhe në raste të tilla kërkohet që e pakuptueshmja të përkthehet me një tjetër të pakuptueshme, çka nuk është e lehtë. Në këtë përkthim, bashkëpunimi me të ndjerin Ardian Klosi ka qenë një shkëmbim e përvojë shumë e vlefshme, prej së cilës kam përfituar shumë.

-Ndërkohë ju keni botuar pak kohë më parë edhe një studim tuajin mbi veprën e poetit gjerman J. V. fon Gëte, “Gëtja mes Perëndimit dhe misticizmit oriental”. Pse ky interes nga ana juaj për Gëten dhe veprën e tij nën dritën e misticizmit? Çfarë është interesante dhe duhet nënvizuar sipas jush në veprën e Gëtes dhe në raportet e tij me filozofinë “perëndimore” apo “orientale”?

Gëtja është një poet i studiuar e i trajtuar gjerësisht edhe në vendin tonë, por interesi i tij për Orientin dhe për vjershërimin oriental njihet pak. Edhe pse kemi përkthime të pjesshme në shqip nga poezitë e “Divanit perëndimor-lindor” të Gëtes, ideali estetik dhe programi kulturor që kjo vepër mbart njihet pak. Gjithsesi, interesi i Gëtes për Orientin nuk është thjesht një dëshirë për ekzotizëm apo eskapizëm, por është pjesë e atij që është vlerësuar si neologjizmi më i rëndësishëm i sjellë prej Gëtes: “Weltlietartur” apo “letërsi e përbotshme”. Nëpërmjet këtij koncepti, Gëtja nuk kishte parasysh thjesht bashkimin mekanik të letërsive të ndryshme kombëtare, por synonte të shihte letërsinë si një të tërë, si një pasuri që i përket njerëzimit, pa marrë parasysh kombe, klasa apo shtresa shoqërore. Interesi i tij për Islamin dhe për Orientin është pjesë e kësaj fryme. Ndërsa misticizmi letrar, në modelin oriental, duket se vlerësohet prej Gëtes si vjershërimi më i mirë, që ai e pëlqen ta ndjekë si shembull në një qasje përbashkuese e shkrirëse të Orientit e të Perëndimit në një hapësirë të përbashkët. Gjykoj se një ideal i tillë si estetik, ashtu edhe shoqëror, është ndriçues veçanërisht në kohën e sotme, kur njerëzit, kombet, kulturat gjenden pranë njëri-tjetrit më shumë se kurrë, por edhe kur bashkëjetesa dhe larmia janë të kërcënuara nga fanatizmi e militarizmi më shumë se kurrë. Letërsia përbën një mundësi për t’i folur shoqërisë. Dhe unë gjykoj se poezia e Gëtes përbën një letërsi që mbart mesazhin e duhur në kohën e sotme.

 

Burimi: http://www.gazetametropol.com/ndikimi-i-haremit-ne-qeverisjen-osmane/

Vënë nën:Intervista me personalitete, Shteti Osman Tagged: Ballkani, haremi, Oksidenti, Orienti, Shteti Osman, Turqia

Sistemi i grabitjes, kur politika gllabëroi shtetin modern

Ka raste në historinë e botës kur buxheti i shtetit dhe punësimet në administratë publike kthehen në një plaçkë lufte. Disa vende e kanë përjetuar këtë situatë dhe nuk kanë dalë kurrë shumë mirë dhe as shumë lehtë prej saj Gjergj Erebara Andrew Jackson është një nga të paktët presidentë që e ka fytyrën e […]

Fragment nga Këmbana e qelqtë ( The Bell Jar )

   belljar

Nga: Sylvia Plath

Përktheu: Dorina Bebja

                                                                                                                 Një

Ishte  një verë e zjarrtë, marramendëse; vera në të cilën Rosenbergët u ekzekutuan në karrige elektrike, e unë nuk dija se çfarë bëja në Nju Jork. Ndihem krejt budallaqe përballë një ekzekutimi. Ideja e të qënit e dënuar në karrige elektrike më sëmur, dhe kjo ishte gjithçka që mund të lexoje nëpër gazeta—titujt e zymte të artikujve më përndiqnin në çdo cep rruge, edhe në gojet qe kundermonin era kikirik te mykur ne metro. Nuk kishte të bënte aspak  me mua, por nuk mund të mos pyesja veten se si do ishte të digjeshe i gjallë, nerv më nerv.

Mendoja se mund të ishte gjëja më e keqe në botë.

Nju Jorku ishte mjaftueshëm keq. Nga ora nëntë e  mëngjesit, freskia e rreme e qytetit të lagësht, që kishte depërtuar disi përgjatë natës, u zhduk si fundi i një ëndrre të ëmbël. Mirazh gri në pjesën e poshtme të kanioneve prej graniti, rrugët e nxehta valëzoheshin nën diell, kofanot cëcëritëse e farfuritëse të makinave, dhe një pluhur shkrumb i thatë u përplas në brendësi të syve dhe nëpër fytin tim.

Vazhdoja të dëgjoja rreth Rosenbergëve nëpërmjet radios dhe në zyrë, deri ne ate pike sa nuk i shkulja dot nga mendja. Ishte si hera e parë qe shihja një kufomë. Për javë të tëra, koka e kufomës—apo ç’kishte mbetur prej saj— me shfaqej ne vezet dhe proshuten qe haja cdo mengjes dhe pas fytyrës së Buddy Willardit, përgjegjësi që ma kishte treguar, dhe shumë shpejt ndjeja sikur pas meje mbaja të lidhur kokën e kufomës si te ishte një tullumbace pa grykë që vinte era uthull e qelbur.

E dija që kishte diçka që nuk shkonte me mua atë verë sepse nuk mendoja tjetër veç për Rosembergët dhe sa budallaqe isha treguar duke blerë gjithë ato rroba të parehatshme e të shtrenjta, që vareshin si një peshk që përpëlitet në banjën time, dhe se si të gjitha sukseset e vogla qe kisha korrur lumturisht në kolegj, jashtë fasadave të mermerta dhe kristaleve të shndërritshme përgjatë bulevardit Madison, u shndërruan në fishkëllima.

Supozohej të isha duke shijuar jetën time.

Supozohej të isha zilia e mijra vajzave të tjera kolegji, si unë, në gjithë Amerikën të cilat nuk do të donin asgjë më shumë se të bridhnin me këpucët firmato prej lëkure të lustruara, numër tridhjetë e shtatë, të cilat i bleva gjatë pushimit të drekës te Bloomingdale bashkë me një rrip të zi lëkure origjinale dhe një bllok shënimesh te zi prej lëkure origjinale që i shkonte.

Filed under: Letërsi Tagged: dorina bebja, perkthim nga anglishtja, perkthime ne shqip, perkthyes te rinj, sylvia plath, the bell Jar

MJERIMI I SHKRONJARËVE

Vërejtja e hollë që më bënë, në komentet e ResPublica-s, se e kisha “dizinformuar” publikun qëllimisht, për të marrë “honorarin,” më kujtoi gjendjen e mjeruar financiare të atyre që shkruajnë e që, në përgjithësi, krijojnë në Shqipëri. Natyrisht, mua ResPublica nuk më paguan gjë, sikurse nuk besoj se tani i paguan gjë kujt. Ndërkohë, të thuash mes […]

Nacionalizmi simbolik, ose kur deklaratat shiten për strategji

1. A ka një strategji për qeverisje strategjike Kosovë-Shqipëri? Deri tani nuk kam parë dhe as nuk di të jetë publikuar ndonjë strategji në këtë drejtim. Kemi dëgjuar deklarata, por deklaratat janë më së shumti në fushën e nacionalizmit simbolik. Një strategji nënkupton disa objektiva të qarta dhe disa mekanizma për arritjen e këtyre objektivave. […]

Nipërit shqiptarë rihapin shkollat maqedonase në Pellagoni

NIPËRIT SHQIPTARË RIHAPIN SHKOLLAT MAQEDONASE NË PELLAGONI

Nipërit Pellagoni

Nipërit Pellagoni

Nuset nga Shqipëria kanë shkaktuar çudi demografike në rajonin e Pellagonisë në Maqedoni. Në kushte kur zvogëlohet popullimi i vendbanimeve dhe zvogëlimit të natalitetit, në fshatrat e Pellagonisë në tetë vitet e fundit janë martuar rreth 70 femra nga Shqipëria të cilat kanë lindur rreth 100 fëmijë.

Nuse nga Shqipëria ka në fshatrat Srpce e Poshtme, Krlino, Mogilla, Tepavci, Dallbegovci dhe vende të tjera. Gjatë këtij viti gjysma e nxënësve të klasës së parë në shkollën më të vjetër fillore “Goce Dellçev” në Demir Hisar janë nga nënat që vijnë nga Shqipëria.

Falë martesave dhe rritjes së popullatës nga këto femra shqiptare, në fshatin Rapesh pas 25 viteve për herë të parë është dëgjuar zilja e shkollës, në Tepavci është rinovuar shkolla e fshatit, kurse në Dallbegovci është ndërtuar shkollë e montuar, shkruan REL, transmeton “Zhurnal”.

Shumica e nuseve nga Shqipëria edhe pse jetojnë nëpër fshatra dhe merren me blegtori, janë të kënaqur nga jeta në Maqedoni. Por, me zhvillimin ekonomik të Shqipërisë dhe përmirësimin të situatës financiare në vitet e fundit është zvogëluar numri i femrave shqiptare të interesuara që të martohen në Maqedoni.

“Unë jam nga Durrësi, por fatin e kisha që të martohem këtu. Jetoj në Krklino, kam djalë 3 vjeçar dhe një vajzë. Më parë kur t’iu thoshe vajzave nga Shqipëria që të martohen këtu, menjëherë vinin. Tanmi rrallë që pranon dikush. Më parë Durrësi nuk ishte kaq i zhvilluar, tani është bërë gjithçka, shumë është i zhvilluar, atje është më mirë dhe vajzat thonë se nuk duam të martohemi në Maqedoni”, thekson Violeta Prendi nga Shqipëria.

Në fshatrat e Manastirit ende është i madh numri i beqarëve, kurse vajzat martohen vetëm në qytet. Vetëm në fshatin Bukovo ka 40 beqarë. Nga 340 vendbanime në rajonin e Pellagonisë rreth 77 për qind janë të shpërngulur ose kanë numër të vogël të banorëve.

Nga gjithsej 9 komuna të rajonit të Pellagonisë, 5 prej tyre janë shënojnë pleqëri të thellë të popullatës.

Vënë nën:Maqedonia, Mesele kombëtare Tagged: maqedonët, shqiptarët

Fytyra e një vendi

Patrick RINGGENBERG

 

FYTYRA E NJË VENDI

Patrick Ringgenberg

Patrick Ringgenberg

Përmbajtja e artikullit:

» Flamuri

» Gjeografia

» Kufij dhe province

» Klima

» Hidrografia

» Burimet

» Kanalet ujitëse

» Popujt

» Etnitë (kombet)

» Popullsitë shtegtare ose shtegtimtarët

» Bota shtazore

» Kafshët shtëpiake

» Zogjtë

» Bota bimore

» Pyjet

» Burimet natyrore dhe ekonomia

» Industritë dhe shërbimet e vogla

» Nafta dhe gazi

» Lëvizjet nëpër Iran

 

Flamuri
Flamuri iranian përbëhet nga tre breza horizontalë me ngjyra, të vendosur njëri poshtë tjetrit: brezi i gjelbërt (ngjyra e Islamit), brezi i bardhë (simboli i paqës), brezi i kuq (gjaku i dëshmorëve). Në qendër të tij është shkruar emri i Zotit (Allah) me shkronja të stilizuara dhe në trajtën e tulipanit, që është emblema e martirit. Mbi brezin e gjelbërt e të kuq përsëritet formula e Kuranit “Zoti është më i madh” (“Allah akbar”), shkruar me shkronja kufike.*

Gjeografia
I vendosur midis Mesopotamisë dhe Azisë, Irani është një rrafshnaltë e pafund që shtrihet në një lartësi mesatare prej 1000 metrash mbi nivelin e detit. Në qendër të tij janë dy shkretëtira ranore krejtësisht të thata, me guriçka dhe kripë, që përshkohen pa ndërprerje nga male të ashpra, shpesh të prera si me thikë: njëra, që quhet Dasht-e Kavir, është e mbuluar me oaze shumë të rralla, dhe tjetra, me emrin Kavir-e Lut, është një prej shkretëtirave aspak mikpritëse të botës. Kjo rrafshnaltë rrethohet prej dy pellgjesh: prej detit Kaspik në veri dhe prej Gjirit Persik në jug.

Rrafshnalta kufizohet nga dy vargmale. Alborzi, në veri, ka një lartësi mesatare prej rreth 3100 metrash dhe arrin pikën më të lartë me një vullkan të shuar në majën e malit Damavand (5647 m.). I përfshirë në strukturën e Alpeve Evropiane, trajta e tij si drapër hëne përkon me lakoren e detit Kaspik të cilën ai ndjek, duke përftuar një pengesë ndërmjet Rrafshnaltës dhe tokave bregdetare, që janë më pjelloret në vend. Në lindje, Aborzi shtrihet deri në Kurasan, vendkalim ky i popullsive që vijnë nga Azia Qendrore dhe krahinë e pasur me lugina pjellore; në perëndim, Alborzi takohet me Azerbaixhanin, një vend bujqësor, ku gjatë kohës u vendosën popullsi të shumta, që janë pjesë e historisë së Iranit: persët, medët, kurdët dhe mongolët.

Vargmali Zagros, shumë i pasur në naftë dhe gaz, shtrihet diagonalisht nga veri-perëndimi në jug-perëndim, në një gjatësi prej 1000 km. I gjerë 200 km., ky vargmal është vazhdim i Alpeve Dinarike, që kalojnë nga Qiproja. Majat e maleve të tij i kapërcejnë të 4000 metrat. Në jug-lindje dhe në lindje të vendit, vargmalet e Makranit, të Balushstanit e të Sistanit krijojnë një kufi natyror me Pakistanin dhe Afganistanin.

Rëzë këtyre vargjeve malore shtrihen dy fusha të mëdha. Fusha e Kuzistanit, në jug-perëndim, shtrihet në hapësirën nga brigjet e Gjirit Persik deri në vargmalin më të ulët të Zagros. E përshkuar nga lumenjtë Karun, Dez, Karkeh, ajo përbën skajin lindor të fushës mesopotamike, ku lindën qytetërimet më të lashta, me të cilat Irani do ta lidhë fatin e vet shpesh: Shumer, Ur, Akad, Asiri, Babiloni. Në veri, ndërmjet Alborzit dhe detit Kaspik, shfaqet një zonë e lagësht e mbuluar me pyje, me këneta dhe me ara të mbjella me bimë bujqësore të shëndetshme, e cila vazhdon me stepat e Turkmenisë në verilindje.

Formimi i vargmaleve ka ndodhur kryesisht në epokën e paragëlqerorëve, para 141 milion vjetësh. Palosjet gjeologjike që kanë ndodhur në varmalet e Alborzit e të Zagros, kanë ardhur si rrjedhim i afrimit të pllakave tektonike të Arabisë e të Euroazisë (Kaukazet dhe fusha e Turanit*), kurse malet e Makranit, të Balushestanit e të Sistanit kanë lindur thuajse drejtpërdrejt nga afrimi i pllakave të Indisë me Euroazinë. Këto pllaka vazhdojnë të zhvendosen ende, çka bën që tërmetet të bien relativisht dendur në Iran: dy tronditje të tokës shkatërruan qytetet tradicionale Tabas (1978) dhe Bam (2003), një tjetër tërmet shkaktoi vdekjen e rreth 40.000 njerëzve, më 1990, në veri-perëndim të vendit.

Kufij dhe provinca
Kufijtë e sotëm të Iranit janë përcaktuar në shek. e XIXtë dhe të XXtë. Në këtë Lindje të Mesme, pas rënies së BRSS-së më 1991, Irani ka një prej numrave më të mëdhenj të vendeve kufitare. Në veri, ai kufizohet me ish-republikat sovjetike, territoret e të cilave, gjatë historisë antike ose islamike, ishin ndonjëherë pjesë të Persisë: Armenia, Azerbaixhani, Turkmenistani. Në perëndim, Irani ka vend kufitar Irakun, i cili mbulon Mesopotaminë e lashtë dhe kryeqytetin e kalifëve abasidë (Bagdad), dhe Turqinë, që qe qendra e fundit e perandorisë së madhe myslimane (SULLTANATI OTOMAN). Në lindje, Irani është fqinj me Afganistanin dhe Pakistanin, të cilët kanë pësuar, që të dy, ndikimin e kulturës perse dhe përbëjnë një pengesë ndërmjet Iranit dhe Kinës e Indisë. Në jug, përtej Gjirit Persik, shtrihet Gadishulli Arabik, atdheu i zanafillës së Islamit, ndërkohë që në veri, deti Kaspik lidh Iranin me Rusinë dhe Kazakistanin.

Në brendësi, vendi ndahet në provinca, çdonjera prej të cilave ka kryeqytetin e vet. Numri i tyre ka ndryshuar këto vitet e fundit: më parë, qyteti Kum bënte pjesë në provincën e Teheranit, kurse sot ai është kryeqyteti i një province që mban emrin e tij. Çdo provincë ndahet në departamente, në rajone, në kantone dhe në fshatra.

Klima
Deri në fund të epokës paleolitike, aty nga vitet ˜ 10’000, akullimet e njëpasnjëshme shkaktuan një këmbim të herëpashershëm të periudhave të thata me ato të ftohta dhe të periudhave të lagshta me ato të nxehta. Klima mori qëndrueshmëri aty nga viti ˜ 15’000. I vendosur përmbi tropikun e Kanserit, Irani është nën ndikimin e kushteve klimaterike shumë të ndryshme: në veriperëndim, ai ka një klimë të zbutur, në jug ka klimë tropikale ose subtropikale, dhe në lindje e juglindje, klima e tij është nën ndikimin e erës së musonit, një erë tropikale periodike, që vjen nga India. Në klimën e Iranit takohen kushte të skajshme, nga krahina të ngrohta e të lagështa në veri, kalon në shkretëtirën e thatë dhe me guriçka të qendrës së vendit, e prej këtej në krahinat e ftohta malore. Për Iranin thuhet se është vendi i katër stinëve, sepse në çdo kohë të vitit, çdo rajon ka klimën e vet karakteristike. Në disa vende, duket se ka vetëm dy stinë: vera dhe dimri. Ky ndryshim u detyrohet, pa dyshim, ndryshimeve të gjerësisë gjeografike dhe të lartësisë mbi nivelin e detit: qytetet e Rrafshnaltës ndodhen shpesh në lartësinë mbi 1000 metra: Teherani është në një lartësi mesatare 1190 m., Shirazi në 1530 m., Kermani në 1749 m.

Në mënyrë skematike, temperaturat zbresin nga juglindja në veriperëndim. Dimri mund të jetë shumë i ftohtë dhe vera me zheg (djegagur). Rrjedhimisht, stinët më të mira për të vizituar vendin janë pranvera (nga fundi i marsit deri në fillim të majit) dhe vjeshta (messhtator-mesnëntor). Temperaturat më të ulëta shënohen në janar dhe më të lartat në korrik e gusht. Në Esfahan, temperaturat më të ulëta dhe më të larta mund të lëkunden ndërmjet -16°C (në janar) dhe +42°C (në korrik), kurse në Tabriz ndërmjet -25°C (në janar) dhe +40°C (në korrik). Pranvera është e shkurtër, kurse vjeshta shumë e gjatë. Gjatë dimrit, erërat fryjnë rregullisht nga lindja në verilindje duke sjellë në Rrafshnaltë ajër të ftohtë kontinental. Për të gjithë Iranin, dimri është stina e reshjeve të shiut. Në këtë kohë, jugu merr 75% ose më shumë të reshjeve të vendit. Dhe e kundërta, vera është stina e thatë, përveç krahinës së detit Kaspik, e cila është më e lagështa e vendit gjatë gjithë vitit. Pranvera dhe vjeshta paraqiten me një grafik të larmishëm shirash, por zakonisht, vëllimi i reshjeve zvogëlohet nga veriu në jug dhe nga perëndimi në lindje.

Hidrografia
Në Iran, uji është nderuar gjithmonë: mbreti akemenid u lutej perëndive, kur donte që të binte shi; dalja e burimeve u detyrohej Shenjtorëve dhe Imamëve, dhe, të japësh ujë, në Iran, është gjithmonë një shenjë mikpritjeje dhe një veprim thuajse fetar. Në një vend me shkretëtira dhe këneta të kripura, zotërimi i ujrave ka përcaktuar thellësisht veprimtaritë njerëzore: shpërndarjen e tyre, natyrën e tyre, sasinë dhe historinë e tyre. Qytetërimi iranian nuk mund të zhvillohej përveçse në luginat e Alborzit e të Zagros, në rrëzëmalet që grumbullojnë ujin e maleve ose në oazet e shpërndara rrëzë shkretëtirave. 67% e popullsisë së vendit është e përqëndruar vetëm në 27% të sipërfaqes së vendit, kryesisht në veri dhe në perëndim.

Burimet
Bora dhe ngricat e vargmaleve të larta janë burimi kryesor i ujit, sepse shirat asnjëherë ose rrallë janë të bollshme. Ato janë stinore, të çrregullta, të ndryshme nga njëri vit në tjetrin dhe nga njëra krahinë në tjetrën, dhe përgjithësisht të pamjaftueshme. Në verë, jugu nuk ka fare shi. Lagështia përqëndrohet në krahinat anësore të vendit: në Kuzistan, i cili laget nga tre lumenj, dhe në veri, ndërmjet detit Kaspik dhe maleve të Alborzit.

Lumenjtë e mëdhenj e të vegjël të Iranit janë përgjithësisht të palundrueshëm. Janë të pakët ose tepër të vrrullshëm, kur bien nga lart dhe rrjedha e tyre e rëpirtë mund të përshkojë gryka të pakalueshme nga anijet. Vetëm Karuni (920 km.), që kalon nëpër Ahvazit, mund të përdoret për lundrim pjesërisht. Në fushën e Kuzistanit, përmbytjet shkaktojnë ndonjëherë dëme të mëdha. Në rrethinat e qyteteve-oaze, si Esfahan, Shiraz, Kashan, Kum e Jazd, shtrihen liqene të kripur ose këneta të thara. Pirgjet me kripë u ngjajnë ndonjëherë ajsbergeve në mes të një ujnaje, që duket si një vegim nën dritën e diellit. Në verë, për shkak të avullimit, liqenet janë shpesh të thatë, kurse në dimër mbushen plot, dhe përmasat e tyre ndryshojnë përgjatë muajve. Në Azerbajxhan, liqeni Orymjeh është më i madhi në vend. Për të plotësuar nevojat me ujë, janë ndërtuar sisteme të gjera hidraulike qysh prej Antikitetit (puse, penda uji, diga, kanale). Kanalet e para vaditëse të njohura datojnë qysh nga koha e bronzit. Nën sundimin akemenid (˜ VI-të-˜ IVt), kanalet dhe rezervuarët e ndërtuar në fushën e Persepolit, dëshmojnë për një politikë ujore po aq të arsyeshme sa edhe jetësore. Përpara se të ndërtoheshin pompat e sotme, në Iran janë përdorur shumë teknika për nxjerrjen e ujit nga puset dhe lumenjtë: një nga më të thjeshtat ishte përdorimi i një kove të lidhur me litar te një ka dhe më të sofistikuarat qenë çikrikët me kova, që viheshin në lëvizje me kafshë ose me dorën e njeriut, dhe që quheshin makina hidraulike me kova. Në Kuzistan, Sasanidët (III-të-VII-të) krijuan urë-pritat me fletë të lëvizshme, që lejonin të merrej ujë nga rrjedha e lumenjve për ta shpënë në tokat bujqësore. Në shek. e XX-të, në kohën e mbretit të fundit Pahlavi, u ndërtuan shumë prita për të rregulluar rrjedhat e ujit, për të ujitur fushat e për të furnizuar qytetet. Fushat, në përgjithësi, janë të ujitshme, përveçse në veri, ku shirat janë të mjaftueshme dhe ku prodhohet ? e të ardhurave të përgjithshme bujqësore. Shpërndarja e ujit ndërmjet fshatarëve sipas madhësisve të arave që kanë, përbën objetkin e një protokolli dhe të rregullave të sakta, të vëzhguara nga një mjeshtër i ujit.

Kanalet ujitëse
Vepra hidraulike më tipike në Persi është një lloj kanali që, në persisht, quhet “kanat”. Kanati është një kanal nëntokësor, që shpie ujin nga malet në fusha, dhe që lidhet me sipërfaqen e tokës me anë pusesh. Polibi, historiani grek i shek. ˜ II-të, i përshkruan kështu kanatat: “Në sipërfaqe të tokës, nuk ka ujë të dukshëm në këtë krahinë, por ka kanale të nëndheshme të shumtë, që përshkojnë shkretëtirën duke u lidhur me sipërfaqen e tokës me anë pusesh, që nuk dihen nga ata që nuk e njohin vendin.”. Gjatësia e tyre ndryshon nga 1.5 ose 3 km. për kanatat më të shkurtra, në 16 ose 30 e deri në 60 km. për më të mëdhatë. Në sipërfaqe të tokës, ato dallohen nga vrima të rrethuara nga grumbuj dheu, që ndodhen me dhjetra metra larg njëri-tjetrit. Në mes të shek. të XX-të, një studim i Kombeve të Bashkuara vlerësonte se 75% e ujit të përdorur në Iran vinte nga këto galeri. Këto vazhdojnë të përdoren edhe sot, megjithëse janë vendosur instalime hidraulike moderne.

Popujt
Si urë dhe vendkalim, Irani ka qenë gjithmonë një vend shumëetnik dhe shumëkulturor. Herodoti thoshte se: “Persët janë populli më i hapur ndaj zakoneve të huaja” (I, 135).

Larmia e visoreve, e mënyrave të jetesës, e rrënjëve historike, e kushteve të jetesës, e mënyrave dhe tipeve të punës, e gjuhëve dhe feve, ka krijuar një mozaik njerëzor dhe një ylber kulturash të njësuara në identitetin iranian.

Etnitë (kombet)
Etnia iraniane, me zanafillë indoevropiane, përbën pak më shumë se gjysmën e popullsisë. Irani ka shumë etni të ndënjëtare dhe shtegtare, si lorët dhe arabët në perëndim, kurdët në perëndim dhe në verilindje, azerisët në veriperëndim, turkmenët në verilindje dhe baluçët në juglindje. Disa janë ndërkufitarë: baluçët janë të ndarë në të dyja anët e kufirit Iran-Pakistan, kurse kurdët janë ndarë midis Irakut, Iranit dhe Turqisë.

Popullsitë shtegtare ose shtegtimtarët
Bashkë me fshatarët e qytetarët, shtegtimtarët janë një përbërës kryesor i shoqërisë iraniane, e kulturës dhe e historisë së saj. Më 1987, Irani kishte rreth 1’200’000 shtegtimtarë dhe 96 fise. Ata nuk zënë shkretëtirat, por malet dhe kryesisht Zagrosin. Fiset Bakhtjare, Qashqa’is, Baliçe, Turkmene, Kurde, Mamasane ose Shahçavane jetojnë kryesisht me rritje delesh e dhish, si dhe me kuaj, gomerë, mushka, qe ose deve (gamile). Ata nxjerrin të ardhura edhe nga bimët e vogla bujqësore dhe nga shitja e qilimave të leshit. Çdo fis ndahet në barqe, pastaj në familje: çdo bark ka një hierarki shoqërore të vetën dhe sundohet nga një shef (khan) që vendos drejtësinë, udhëheq zhvendosjet e bashkësisë dhe e përfaqëson atë në shoqëri e në qeveri. Në thelb, gjendja e sotme e shtegtimtarëve e ka burimin në shek. e XIII-të. Në kohën e dyndjeve mongole, shtegtimtarët me shumicë turke kaluan në Azinë Qëndrore në Iran, ku ata shkaktuan përndryshime të jetës gjysmështegtare të popullsisë malore. Që nga koha e dinastisë gaxhare (shek. XVIII-të), shtegtimtarët formuan me të vërtetë “shtete brenda shtetit”. U rrit pjesëmarrja e tyre në politikë dhe në çështjet e qeverisjes së vendit, herë me kundërvënie, herë si beslidhës (aleatë), herë si konkurrentë të shtetit në Teheran. Në shekujt XIX dhe XX, Fuqitë perëndimore i kanë manipuluar shpesh këto fise për të përhapur ndikimin e tyre dhe për të mbikëqyrur ngjarjet dhe marrëdhëniet me forcë. Nën mbretërimin e Pahlavitëve, janë zhvilluar fushata të drejtpërdrejta ose të tërthorta për ngulitjen e tyre të detyruar në një vend të caktuar, por që të gjitha kanë përfunduar me dështim. Kurse sot, shtegtimtarët janë thuajse të gjithë të rrënjosur në një vend. Ata mbjellin arat dhe lëvizin kryesisht kur shpien bagëtitë për verim ose për dimërim: me tufat e tyre dhe me pak ngarkesë që e mbartin në krahë ose me gomar, ata ngjiten nga fusha në mal, në pranverë, dhe zbresin nga malet në fusha në vjeshtë.

Bota shtazore
E studiuar dhe e vrojtuar pak e pjesërisht, bota shtazore e Iranit përbën shembëlltyrën e vendit me pasurinë dhe larminë e saj.

Në Iran, ka rreth 129 lloje gjitarësh, 48 prej të cilëve janë brejtës, 28 mishngrënës, 21 lloje të ndryshme lakuriqësh nate dhe 15 kandrangrënës. Disa prej tyre (rreth 18%) janë vendës, kurse të tjerët kanë ardhur nga Afrika dhe India. Shumë lloje mishngrënësish janë në zhdukje, për faj të njeriut. Xhungla në veri të Alborzit mban arinj dhe pantera, por vërehet shumë rrallë në të edhe tigri. Luani, të cilin e shikojmë në basoreleievet e Persepolit, praktikisht është zhdukur. Hijenat, çakejtë*, dhelprat, macet ose leopardët janë nga mishngrënësit më të përhapur. Megjithëse vritet nga shtegtimtarët, ujku është ende i pranishëm, sidomos në Alborz, në Azerbajxhan dhe në Kurdistan. Ndër thundrakët, duhet përmendur gomari i egër, i cili jeton në pjesët anësore të shkretëtirës qëndrore dhe është simbol i ndjenjave të forta të dashurisë në poezi. Ai ka qenë, gjithashtu, një gjah i parapëlqyer në gjuetitë mbretërore. Nëse gazelat janë më të kërcënuara në tokë sesa në poezi, ku ato janë shembëlltyra e së dashurës, drerët dhe kaprojt vazhdojnë të lodrojnë nëpër pyjet nën detin Kaspik.

Shumica e brejtësve janë minj ose brejtës të shkretëtirës. Numërohen 5 lloje breshkash dhe 93 lloje zhapinjsh. Ato që janë vendëse, janë të përhapura në Rrafshnaltën e Iranit, dhe shumëllojshmëria e tyre dëshmon për marrëdhëniet me botën shtazore indiane, aziatike-qendrore, afrikano-veriore dhe evropiane.

Kafshët shtëpiake
Më të përhapurat nga kafshët shtëpiake janë kali, gomari, bualli indian, deveja, delja, lopa. Buajt gjenden në krahinat e Azerbajxhanit, dhe devetë kryesisht në lindje të vendit, në provincat e Kurasanit dhe në hapësirën nga Sistani në Baluçestan. Marko Polo i lëvdonte gomarët iranianë, të cilët shiteshin më shtrenjtë se devetë, sepse “hanë pak, mbajnë shumë ngarkesë dhe mund të udhëtojnë gjatë brenda një dite. Qentë, që janë të racave shumë të përziera, quhen të papastër nga Islami. Nëpër familje nuk mbahen qen pothuajse asnjëherë, ndërkohë që shihen të enden rrugëve të qyteteve, ose të shoqërojnë barinjtë shtegtarë dhe tufat e tyre me bagëti. Megjithëse më të vlerësuara, macet janë në përgjithësi të egra, kurse macja me qime të gjatë, që perëndimorët e quajnë “persiane”, në të vërtetë, nuk gjallon as në vend, as në kulturën iraniane.

Zogjtë
Shumica e zogjve, vendës ose shtegtarë, janë të ngjashëm me ata që shihen në Evropë. Janë regjistruar rreth 450 lloje. Shpendët e egra janë të përqendruara në zonat buzë detit Kaspik dhe në provincën e Sistan va?? Baluçestanit, ku ata vijnë shpesh në dimër. Zogjtë këmbëgjatë (shapkë, kurrillë, lejlek) janë të shumtë, si p.sh. gatat (çafkat) e flamingot, kurse çerdhet e lejlekëve zbukurojnë majat e minareve të xhamive të Iranit të Veriut. Lumenjtë ose ishujt e Gjirit Persik e të detit Kaspik strehojnë zogj deti, si goelandët*, pulëbardhat, shumë lloje dallëndyshesh deti, pelikanët. Në epokën akemenide, luftërat ndërmjet Perandorisë perse dhe grekëve (˜ V-të – ˜ IV-t) lejuan përhapjen e palloit, të gjelit dhe të pëllumbit të bardhë të Lindjes në Perëndim. Në epokën safavide (1501-1732), dashuria për pëllumbat ishte nder në mjediset aristokratike. Shpendët e gjahut gjenden në të gjithë vendin. Ka 7 lloje shqiponjash: disa përdoren bashkë me langua (zagar) për të gjuajtur gazela në Jugun e shkretëtirtë të Iranit. Skifterët janë shumë të përhapur në zonat malore. Zbutja dhe ushtrimi i fajkoit ka qenë një art mbretëror: kjo ushtrohet ende nga fise shtegtare të Iranit jugor, që parapëlqejnë më shumë fajkoin pelegrin.

Bota bimore
Të 10’000 llojet e bimëve të regjistruara në Iran u takojnë grupeve të ndryshme. Si një tërësi me shumë zona dhe kushte klimaterike, Irani ka një botë bimore të përbashkët me Azinë Qendrore, në fushat e brendshme dhe zonat e larta, me Evropën dhe Siberinë, në brigjet e detit Kaspik, me Afrikën, në brigjet e Gjirit Persik dhe të Makranit, me botën indiane dhe himalaje, në pyjet verilindore, kurse disa bimë u përkasin grupeve mesdhetare, sahariane dhe arabike.

Bimësia ka njohur periudhat e saj më të mira tre ose dy mijë vjet p.e.s., pikërisht në kohën kur indoevropianët e parë arritën në Iran. Gjatë mijëvjeçarëve, ndërhyrjet e njeriut dhe veprimi i dukurive natyrore e kanë përndryshuar, pak a shumë, botën bimore. Ndryshimet klimaterike dhe shkretëtirëzimi, prerja e pyjeve, bujqësia dhe kafshët e shtegtimtarëve i kanë zvogëluar gjithmonë e më shumë zonat pyjore dhe kanë bërë që të zhduken brezat barishtorë. Shpesh, mbjellja e bimëve bujqësore ka bërë që të zëvendësohen oazet natyrore me oaze artificiale. Pyjet dhe kullotat janë shtetëzuar më 1963, dhe Irani ka sot shumë rezervate e parqe natyrore.

Pyjet
Bimësia e Iranit tregon një dëmtim të zonave të lagështa, gjysëm të lagështa ose gjysëm të shkretëtirta e të shkretëtirta (shkretëtira dhe stepa). Në tokat e ulëta përreth detit Kaspik ndodhet i vetmi pyll i lagësht i vendit, i cili shtrihet në lindje të Kurasanit dhe në perëndim drejt Turqisë, duke tërhequr shiun e gjithë vitit. I quajtur nga botanistët “pylli hyrcanienne??”, ai qëndron si një mbijetojë e pyllit të ngrohtë e të pafund që mbulonte Evropën dhe Azinë e Veriut në epokën terciare. Megjithëse hapësira të mëdha të tij janë dëmtuar, përsëri ai e ruan pamjen e një pylli me drurë të mëdhenj e të fortë, të dendur dhe të rritur në brezare. Rriten në të frashër, bli, panjë, vidh, arrë, tek ?? (lloj druri pyjor i qëndrueshëm, që punohet me lehtësi, sepse nuk ka nyje, dhe që përdoret për ndërtim urash të anijeve, për shtrim dyshemesh dhe për mobilje) dhe lloje të ndryshme shkurresh. Hapësira të gjera zihen nga pyje gjysëm të lagështa. Më i rëndësishmi prej tyre është një rrip i gjerë, që shtrihet nga Lindja anatolike deri në Fars, duke kaluar nga Kurdistani iranian dhe iraken. Ai përbëhet kryesisht nga shumë lloje të ndryshme lisi, që nuk janë të lartë, as të dendur, nga drurë vidhi, panje, arre, bajame, xine dhe nga një sasi e madhe shkurresh. Përrenjtë e tij të lagësht krijojnë kushte shumë të mira për rritjen e plepit, të shelgut, të vidhit, të frashërit, të rrapit dhe për bimët kacavjerrëse.

Së lashti, një pyll i thatë me dëllinja mbulonte shpatet jugore të Alborzit. Ai shtrihet tani poshtë pyjeve të lagështa të provincave të Veriut dhe në Kurasan. Dëllinjat rrethohen nga shkurre dhe drurë si xina, murrizi etj. Një tjetër lloj pylli i thatë i shkon përanash pyllit gjysmë të thatë të Zagros. Qëmoti ka qenë shumë më i gjerë. Drurët dhe shkurret e tij janë kryesisht: xina, panja, bajamja dhe dëllinja.

Burimet natyrore dhe ekonomia
Bujqësia 
“Njeriu i parë që mbolli tokën qe Adami, dhe pas tij, shumë profetë e shenjtorë bënë të njëjtën gjë”, shkruante Raziu, teolog iranian i shek. të XII-të. E lindur bashkë me ngulitjet shoqërore të neolitikut*, bujqësia e përdori ujitjen qysh në mijëvjeçarin e ˜ VII-të. Qysh nga kjo kohë dhe deri në shek. e XIX-të, ajo përbënte burimin kryesor të të ardhurave në Iran, nga i cili përfitonin shteti, pronarët e mëdhenj dhe njerëzit e fesë. Tokat që mund të mbillen në Iran nuk zënë më shumë se 10% të territorit të tij, por prodhimet bujqësore janë të ndryshme, për shkak të larmisë së kushteve klimaterike dhe të llojit të tokave. Në fushat e Kaspikut bëhet çaji, duhani, bimët vajore dhe pjesa më e madhe e orizit të vendit. Në jug, prodhohen kryesisht portokallet dhe hurmat, ndërkohë që elbi, gruri, bimët vajore, mollët dhe rrushi prodhohen kudo nga pak, por në sasi që ndryshojnë shumë sipas krahinave. Në parim, bujqësia iraniane duhet të jetë e mjaftueshme për të përmbushur nevojat e vendit, përderisa Irani eksporton fëstëkë dhe fruta të thata në Evropë, perime dhe fruta në Emiratet Arabe. Por Iranit i duhet të imoportojë ushqim për të plotësuar një sasi të caktuar mishi dhe qumshti, që i mungon. Burimet në mish vijnë nga bagëtia e shtegtimtarëve dhe e fshatarëve si dhe nga rritja industriale e lopëve dhe e shpendëve. Haviari, i njohur dhe i eksportuar kudo, është pasuri e detit të zonës së Kaspikut; peshkimi industrial është zhvilluar në gjirin Persik. Në shek. e XX-të, mbreti i fundit Palhavi kreu reforma bujqësore për të zhdukur “feudalizmin” dhe “bujkrobërinë”. Tokat që dikur ishin të një pakice feudalësh të mëdhej, iu shpërndanë fshatarëve. Por kjo solli dobi të padobishme, shpeshherë negative (të pasurit mbetën të pasur, dhe të varfërit gjithashtu). Megjithatë, reforma bëri një ndryshim të thellë të prodhimit bujqësor, të popullsisë fshatare dhe të organizimit të të mirave materiale e të prodhimeve të fushave. Republika Islamike bëri shumë për të rregulluar fshatin (uji, dritat, gazi, telefoni, rrugët) dhe për të përmirësuar jetën e fshatarëve, por gjendja e tyre, e ndërlikuar nga ndryshimet e politikës së Revolucionit, nuk u zhvillua shumë. Industria bujqësore u zhvillua pjesërisht dhe krahina të shumta në numër presin që të bëhet një modernizim i bujqësisë së tyre. Sistan va?? Balushtan, p.sh., ka mbetur i varfër dhe pa të ardhme të sigurt, në krahasim me provincat e pasura të Gilanit, të Mazandaranit e të Teheranit.

Industritë dhe shërbimet e vogla
Irani mbetet një vend bujqësor, megjithëse prodhimi kryesor i tij është nafta, dhe megjithëse industritë dhe shërbimet e vogla janë zhvilluar shumë në shek. e XX-të. Më 1999, 27.4% e popullsisë punonte në bujqësi, 42 % në shërbimet e vogla dhe 30.6% në industri. Industritë janë përqëndruar kryesisht në provincën e Teheranit. Irani ka shumë rafineri nafte, qendra bërthamore në ndërtim, një industri të rëndësishme kimike, farmaceutike, tekstile, të ndërtimit të makinave dhe të mjeteve elektro-shtëpiake. Por ndërkohë, ky prodhim është vetëm për tregun e brendshëm dhe i pamjaftueshëm për të mbuluar të gjitha nevojat e tij; kurse për eksport, nuk bëhet fjalë.

Nafta dhe gazi
Në fillim të shek. të XX-të, Irani nuk kishte asnjë uzinë dhe pothuaj asnjë nënstrukturë bashkëkohore. Gjithçka ndryshoi me zbulimin e naftës, më 1908. Tregtimi i naftës i dha mundësinë Iranit të fillonte të lulëzonte pas dy shekujsh rënie dhe qëndrim në vend. Rruga hekurudhore transiraniane, që përfundoi më 1938, lidh Ahvazin, kryeqytetin e naftës, me Teheranin, kryeqytetin politik. U ndërtua rafineria Abadan, një nga më të mëdhatë në botë. Megjithatë, në fillim, Iranit i mbetej nga ky shfrytëzim një fitim qesharak, i papërfillshëm, sepse copën e luanit e merrte Kompania Anglo-Iraniane Oil, një shoqëri e krijuar më 1909 nga anglezët. Pas disa dhjetëvjeçarësh mosmarrëveshje me Anglinë, nafta u shtetëzua, më 1951, nga Dr. Mozadek, i cili u përmbys dy vite më pas nga një grusht shteti amerikan. Më 1954, një marrëveshje më përfituese për Iranin e bëri naftën pronë të iranianëve, por të shfrytëzuar dhe të drejtuar nga një grupim ndërmarrjesh (Konsorcium*) të shoqërive angleze, amerikane dhe franceze. Më 1961, Irani, që ishte prodhuesi i katërt i naftës në botë, themeloi bashkë me të tjerët O.P.E.P. (Organizatën e Vendeve Eksportuese të Naftës). Sot, ashtu si dhe dje, Irani e ruan pavarësinë e tij, falë arit të zi të eksportuar në Evropë dhe Azi. Por ai ka, gjithashtu, rezerevën e dytë më të madhe në botë me gaz natyror, e cila ndodhet kryesisht në malet Zagros dhe premton të bëhet një burim të ardhurash të mëdha në të ardhmen. Në provincën Bushehr, qendra vendore Azalujeh është qendra më e madhe e trajtimit të gazit në vend.

Lëvizjet nëpër Iran
Në pjesën më të madhe, Irani është një shkretëtirë malore e larmuar me oaze që janë larg njëri-tjetrit. Në epokën islamike, karrocat dhe parmëndat me rrota ishin të rralla ose të aspakta, dhe përdoreshin në disa krahina të kufizuara në numër. Për bartjen e njerëzve dhe të mallrave parapëlqehej deveja. Sot, avioni është mjeti më i mirë për t’u zhvendosur nga një qytet në tjetrin. Rrjeti i fluturimeve të brendshme është shumë i zhvilluar dhe shumica e kryeqyteteve të provincave lidhen me kryeqytetin e vendit me avion. Teherani zotëron të vetmin aeroport ndërkombëtar, që kryen lidhjet me Perëndimin. Iran Air (Linja ajrore iraniane) është kompania kryesore e vendit: ajo është kompani shtetërore dhe kryen fluturime kombëtare e ndërkombëtare.

Rrjeti hekurudhor është relativisht i thjeshtë, në krahasim me madhësinë e vendit. Linja kryesore hekurudhore është transiraniani, i ndërtuar nga viti 1927 deri më 1938. E gjatë 1400 km., ajo lidh detin Kaspik me Gjirin Persik, duke kaluar nga Teherani dhe Ahvazi. Një tjetër rrugë hekurudhore lidh Teheranin me Bandar-e Abas, që, pas luftës Iran-Irak, u bë i njohur si një pol i ri ekonomik i naftës. Rugë të tjera hekurudhore të rëndësishme e lidhin Teheranin me Mashadin, qytet ku ndërrohen trenat që shkojnë drejt Azisë Qëndrore, si dhe me Tabrizin, që është një dalje drejt Turqisë dhe Kaukazit. Lokomotivat punojnë me motorrë diezel dhe vagonat e udhëtarëve janë të klasit të parë, të dytë e ndonjëherë edhe të tretë.

Të gjitha qytetet e Iranit lidhen me autobusë, kurse mikrobusët u bien kryq e tërthor fshatrave. Biletat janë shumë të lira, por rrugët janë të gjata, ndalesat shumë të rralla, rehatia jo gjithmonë e sigurtë. Ndërmjet qyteteve me largësi disa dhjetra kilometra, ka edhe taksi kolektive. Autostopi është shumë i rrallë në Iran dhe shumë i rrezikshëm për gratë që janë të pashoqëruara.

Në Iran, çmimi i një veture është i barabartë me çmimin evropian, por mbushja me benzinë kushton vetëm disa dollarë. Shumica e veturave janë të markës Paykans të bardha, të ndërtuara në Iran në vitet 1960 sipas modelit anglez Hillman Hunter. Mund të gjesh edhe Kia e Daewoo, të markës koreane, si dhe Peugeot, të ndërtuara me liçencë nga ndërtuesi kryesor iranian Iran Khodro. Qarkullimi me mjete është i vetmi vend ku mirësjellja iraniane zhduket pa lënë gjurmë: ai duket ndonjëherë si metafora e një shoqërie ku mbretëron një rregull pa rregull, ku përparësitë dhe rregullat janë të fshira, se përndryshe quhesh i nënvleftësuar ose leshko, dhe ku mund të kalosh vetëm me forcë.

Në qytete taksitë punojnë pa aparat përllogaritës dhe sipas dy parimeve: taksi vetjake, e thirrur për në një vend të caktuar, dhe taksi kolektive. Taksitë kolektive përshkojnë qytetin, duke kaluar nëpër vende kyçe dhe duke pranuar udhëtarë, vendmbëritja e të cilëve ndodhet në rrugëtimin* e taksisë. Ato marrin deri në 5 veta (tre në ndenjësen e pasme, dy në ndenjësen përpara). Secili paguan 1/5 e çmimit që një udhëtar do të paguante për një taksi vetjake. Në qytet, atobusi është mjeti më ekonomik; brenda në autobus, në përputhje me ligjin mysliman, vendet e burrave dhe të grave janë të ndara. Në fillim të shek. XXI, rrjet të rëndësishëm të udhëtimit me metro ka vetëm Teherani.

 

/Orientalizmi Shqiptar/

 

Botuar në revistën shkencore-kulturore “Perla”, 2010, Nr. 1.

Vënë nën:Iranologji Tagged: burimet njerezore, fete dhe besimet, flamuri, flora dhe fauna, gjendja e zhvillimit, Irani sot, iranianët dhe pakicat, kufijte, nafta dhe gazi, ndarja administrative, pasurite natyrore, popuj dhe etni, simbolet kombetare dhe shteterore, sistemi politik, struktura demografike, urbanizimi

NOTA MBI PËLHURË

Farkëtimi i identitetit kombëtar kalon nga një sërë punishtesh kulturore, ndër të cilat shkolla zë pa diskutim vend parësor. Ndaj edhe lajmi se himni kombëtar do të këndohet në shkolla nuk ka asgjë të habitshme. Tek e fundit, Shqipëria nuk është vendi i vetëm ku himni mësohet e këndohet në klasë. Sipas mediave, Ministria shqiptare […]