Fundi i Namazgjasë

Elton HATIBI

FUNDI I NAMAZGJASË

Projekti i Namazgjasë

Projekti i Namazgjasë

Pas nisjes së punimeve për ndërtimin e Xhamisë së Tiranës, Namazgjaja si objekt publik me funksion të caktuar social dhe kulturor do të mbetet dhe për disa kohë në memorien kolektive të këtij qyteti. “Tiranasit babaxhanë të marrin hasrat nën krahë e të dalin për falje”, siç thoshte A. Klosi në një artikull i shqetësuar mbi fatin e saj, nuk do t’i përfytyrojmë dot më, pasi atje tiranasit dhe të tjerë do të falen në tapetë të gjerë dhe nën kubenë e lartë. Megjithëse ka një zgjim qytetar somnambulik për atë se çfarë vlerash përfaqëson dhe përmban ky vend, ditët e saj të bukura me histori duket se kanë mbaruar shumë më herët nga sa na shiten. E kam fjalën për ndalimin në fillimet e diktaturës komuniste të funksionit të saj parësor, atë të celebrimit publik të ngjarjeve festive të kalendarit islamik. Ndërkohë, në këtë këndvështrim, goditjen më të fortë, më tepër se nga ndalimi i dhunshëm nga komunistët, Namazgjaja e mori nga braktisja në liri e hapësirës së saj; qytetarët me hasra u panë aty vetëm në pak raste sporadike. Ringjallja e traditës fetare nga bashkësia e gjerë e besimtarëve u kërkua kudo nëpër detaje, por rrallë në frymë.

Namzgjanë e mbaj mend si një park publik jo të ngjashëm me të  tjerët në Tiranë. Dy gjëra e bënin të çuditshëm; relievi i pjerrët veri-jug, i lënë ashtu në formë të çrregullt, që nënkupton se ky park ekzistonte më herët se sa  Tirana të urbanizohej maksimalisht, dhe së dyti prania e dendur aty e selvive shekullore, vegjetacion që mungonte, fjala bie, tek “Parku Rinia” dhe gjetkë. Nuk dëshmohet ende nëse janë prekur selvitë gjatë ndonjë sistemimi të hershëm në Namazgja, por ato që ndodheshin në anën lindore te saj u prenë gjatë zgjerimit të fundit të Rrugës së Elbasanit, para gati një dekade. Siç duket kjo pemë, relike shekullore, e zorshme për transplantim në trupin e ngrehinës urbane moderne me beton dhe pluhur, është dënuar në heshtje me linçim publik. Kështu mori fund selvia madhështore, ndoshta më e vjetra në Tiranë, ajo pranë truallit të ish xhamisë së Sulejman Pashës, djegur plotësisht gjatë disa seancave afshi mesnate nga fshesarët që dremitnin mbi shqopa. Ndërkohë, selvia me yllin e dikurshëm në majë, ajo që ndodhet ende tek vendi më të njëjtin toponim, ashtu e sakatuar, është barrikaduar dhunshëm pas disa ngrehinash mjerane.

Namazgjaja tashmë e shkatërruar e Elbasanit ka pasur fatin të ketë një historik të sajin në artet figurative, disi të rrallë për një monument natyror në Shqipëri. Ferid Hudhri na sjell një artikull të vlefshëm mbi këtë temë titulluar “Selvitë e Elbasanit”, në të cilin na rendit një galeri interesante tabllosh me subjekt pikërisht selvitë e saj. Piktorë të ndryshëm, disa prej të cilëve të njohur botërisht, e të ndodhur në këtë cep të Ballkanit kanë realizuar tablo apo skica, ku selvitë janë sjellë në kënde, prespektiva dhe dritëhije të ndryshme. Artikulli i Hudhrit përmend si ndër më impresionueset tablonë e austriakut Ludvig Hesshaimer, ku majat e selvive shfaqen në formë ovale, dhe yjet e një nate vere qëndrojnë të shpërndarë mes tyre. Ky imazh i sjellë në vëmendjen tonë përngjet me një nga kompozimet me të famshme me këtë subjekt: “Nata me yje” e Van Gogut. Piktori hollandez ka një numër të shumtë tablosh realizuar në Francën mesdhetare ku qëndror mbetet motivi i selvisë, por kompozimi në fjalë konsiderohet si një nga më madhështorët e krijuar nga ai. Bëhet fjalë për një qiell apokaliptik me shpërthime të fuqishme yjesh, ku paralelisht qëndrojnë selvitë e errëta mbizotëruese dhe qyteza rrëzë malesh me këmbanaren që shquhet. Të gjitha këta elementë me simbolikat përkatëse kozmologjike thurin një barazpeshë mes peizazhit dhe qellores, format e pazakonta rrethore të trupave qellorë të mbërthejnë me çudi, dhe vitaliteti  harbues i selvive është gjithashtu tronditës. Sugjeruar nga kritika si një imazh i hyjnores dhe i përjetësisë, ky vizion i shigjetimit të selvisë drejt qellit flakëritës këmbëngul se vdekja nuk është fundi, por shtegu drejt jetës së pafundme në univers.

Van Gogu në letrat e tij drejtuar të vëllait e konsideron imazhin e selvisë sipas rethanave të kompozimeve të tij, herë si simbol të funeralit e të melankolise, herë si simbol të fuqishëm natyror, si simbol të natës, por shpesh e përmend atë si simbol të vdekjes. Duke e lënë artistin e turbulluar në ngërthimin e realiteteve ekzistenciale, selvinë si një pemë të qëndrueshme shumëshekullore e gjejmë të kudondodhur në peizazhet e nxehta mesdhetare. Jo rastësisht në këtë klimë që bashkëndahet brigjeve të detit legjendar, por edhe më tej, pavarësisht nuancave kulturore lokale, selvia ndodhet rëndom pranë varrezave, tyrbeve, manastireve dhe faltoreve të ndryshme, si një shëmbëllim konkret i përjetësisë dhe si një simbol që natyrshëm të orienton lart drejt saj. Në traditën islame, traditë që inkurajon vështrimin e shenjave të Zotit në natyrë, motivin e selvisë si  kategori simbolike e hasim tek poetët e mëdhenj mistikë. Xhamiut, me një imagjinatë të fuqishme mbi bukurinë e përhershme hyjnore, bukuri e cila qëndron në zemër të natyrës të së bukurës si e tillë, përmes së cilës ndizet dashuria (ashk), selvia i shëmbëllen kështu:

Selvia dha një aluzion të trupit të Tij të hijshëm/ dhe trëndafili lajmëron mbi bukurinë e fytyrës së Tij.

Çuditërisht selvinë dhe trëndafilin i gjejmë dhe tek Rumi, në këtë rast si manifestime befasuese, që bindin për fuqinë e fjalës hyjnore si shkak i krijimit. Në këto vargje pasi renditen cilësitë që dallojnë disa elementë simbolikë të krijimit, poeti i shkrirë në njohjen mistike, aludon se e gjithë ajo që ndodhet e veçantë në thelbin e tyre, gjithashtu është brendashkruar në qenien e tij prej vullnetit hyjnor.

Fjalët që bënë trëndafilin të çelë, m’u thanë gjithashtu dhe mua/ fjalët e thëna selvisë të rritet e fortë dhe e drejtë.

Selvia dhe trëndafili, të palëvizshëm tek Xhamiu, përgatisin zemrën e mistikut për të depërtuar përtej së dukshmes, për të gjetur në krijim simbolet e atributeve hyjnore, ndërsa te Rumi, fjala është ajo që lëviz dhe gjallon krijimin në veçoritë e tij, manifestim i prekshëm i fuqisë hyjnore të pakufi.  Eshtë e tepërt të gjurmojmë se si në të dy rastet në fjalë, tek poetët e mëdhenj, gjejmë në të njëjtin varg bimët krahasimisht  të kundërta në formë dhe në simbolikë, por për t’u rikthyer tek “Nata me yje”, yjet flakaritës në një natë si ajo e tablosë, mbase zëvendësojnë në harmoninë kozmike trendafilin tokësor, simbolin aq të fortë të bukurisë hyjnore.

Namazgjaja jonë nuk ka pasur fatin e njëjtë më atë të Elbasanit, të jetë subjekt i penelatave të artistëve, qoftë vendas a kalimtarë, por një dëshmi e një momenti të shkuar, afër imagjinarit për një vend të veçantë që mbledh besimtarët, e gjejmë tek një foto e realizuar me gjasë në dekadën e dytë ose të tretë të shekullit që kaloi. E rrallë për llojin e saj, për ngjarjen që përcjell, fotoja  dëshmon një ceremoni fetare në Namazgja, ceremoni larg të pëngjasuarit me një të tillë bashkohore. Fotografia, “gramatikë dhe etikë e vështrimit”, siç thotë Sontag, ngrin në një çast të dhënë një shumësi informacioni dhe ndjesish, të cilave u kthehesh shpesh për t’i riparë dhe rifituar këto të dhëna. Fotoja në fjalë është në kufinjtë e mitikes, gati e pakohë, sepse për atë që na përcjell, mund ta vendosim në cilëndo datë duke fillur nga përhapja e fotografisë si teknikë dokumentimi, deri në dhjetvjeçarët e parë të shekullit të njëzetë. Sigurisht që largësia në kohë e fotos së shkrehur i jep edhe një fotografie amatore dimensione të forta artistike, por me rastin në fjalë nuk ndodh kështu. Njerëzit janë mbledhur për të përkujtuar ritualisht Zotin në një ditë feste; solemniteti dhe dramaciteti i këtij kremtimi është e gjitha ajo që përmbledh dhe përcjell ndodhinë e dokumentuar aty. Me shpinën e kthyer nga aparati fotografik, masa është drejtuar për lutje, ose në parapërgatitje për të, dhe dendësia e qelesheve të bardha me këndet e çrregullta sipas vendosjes së tyre në krye, si kompozim, është i papërsëritshëm. Nga mijëra koka me dritë që shquhen në një dinamikë zvogëluese në perspektivë, gati si yjet e panumërt në qiell, vetëm njëra kureshtare është e kthyer për të parë nga shkrepësi i fotos. Në atë harmoni mistike që përçohet prej aty, ndoshta kjo “çrregullsi” dëshmon qëllimisht mosperfeksionin e natyrës njerëzore, sado që përulësia, përpjekja dhe rregulli imponojnë tjetër sjellje. Ndërkohë, në krye të rradhëve duken dinjitaret e fesë që udhëheqin ceremoninë, një grup ky prej më pak se dhjetë burrash me turbanë karakteristikë dhe në një vend më të ngritur nga të tjerët. Përballë masës së madhe të njerëzve, qëndrojnë muret e gurta dhe në dy rreshta të kithët një tog selvish të moçme, jo të plota në fokusin e objektivit. Njeriu, këtu si shembulli më i lartë i krijimit hyjnor, në anonimatin madhështor që na serviret, drejtuar me modesti ndaj së vërtetës, është dëshmia më e fortë e bukurisë së krijimit mbetur në negativin e fotos. Kontrasti i fortë dhe harmonik në foto mes të bardhës dhe të zezës, si një shkartisje ritmike huazuar konceptualisht nga jin-jangu oriental, fton të njohim dimensonin e jetës dhe të vdekjes, thelbit të së vërtetës absolute që bashkëndahen në vendin ku periodikisht madhërohet  Ai, krijuesi dhe zotëruesi i tyre.

Selvitë dhe muret rrethues ka kohë që nuk ndodhen aty, gjithashtu masa e njerëzve që popullon foton është një brez i të kaluarës tashmë. Qeleshet dhe çallmat e tyre të bardha, thjesht si imazhe, mund të na shëmbëllejnë dhe si gurët e bardhë të varrezave myslimane që do të duan patjetër në sfond hijeshinë e selvive trupdrejta, peizazh përherë e më i rrallë në hapësirat tona. Përkundrejt njerëzve, të cilëve ua dëshmojmë jetët dhe vdekjet e tyre, është e paqartë se si vdesin selvitë shekullore të patrazuara, mbase shpesh janë viktima të rrufeve që e kanë të lehtë për t’i mbërritur. Në rastin e Namazgjasë së Tiranës, me shuarjen e brezave që e gjallëronin me hare atë hapësirë, dhe me fshirjen e selvive shekullore, aktorë të palëvizshëm aty, Namazgjaja e mbetur vetëm si emërtim do të flejë tashmë në fjalorët që shënojnë etimologjitë e vjetra, etimologji gjithnjë e më të pakuptimta për bashkohësit tanë.

Burimi: http://www.e-zani.com/2013/08/01/fundi-i-namazgjase/

Vënë nën:Aktivitete kulturore, Edukim, Islami në Shqipëri, Kulturë islame shqiptare Tagged: Namazgjaja, Namazgjaja e Elbasanit, Rumi, selvite, Xhamiu

Kombi, demokracia dhe Evropa: duke lexuar veprën e Ukshin Hotit

Enis SULSTAROVA

KOMBI, DEMOKRACIA DHE EVROPA: DUKE LEXUAR VEPRËN E UKSHIN HOTIT

Një popull, ose e dëshiron realizimin e një qëllimi politik dhe për të është i gatshëm të sakrifikojë, ose nuk e dëshiron. Qëllimi politik i popullit shqiptar nuk mund të jetë tjetër pos bashkimit të tij në një shtet të vetëm shqiptar.

                                                                                                                                                                                                                                                          Ukshin Hoti

Enis Sulstarova

Enis Sulstarova

Hyrje

Falënderoj Lëvizjen Vetëvendosje! për ftesën që të marr pjesë në këtë tribunë për mendimin politik dhe filozofik të Ukshin Hotit. U jam mirënjohës, sepse më bëtë të rilexoj së fundmi dy libra të Hotit, Filozofia politike e çështjes shqiptare (Prishtinë, 1996) dhe Bisedë përmes hekurash (Tiranë: Toena, 2000), ky i fundit një bisedë e autorit të burgosur me shkrimtarin Ismail Kadare. Çdo rilexim ndryshon nga paraardhësit, ngaqë lexuesi jo vetëm kujton atë çfarë ka lexuar, por edhe mund të zbulojë gjëja të reja. Rileximi merr vlerë të veçantë atëherë kërkojmë që të gjejmë përgjigje për pyetjet që kemi për aktualitetin, aq më tepër kur ke të bësh me një mendimtar që e kanë munduar po ato pyetje që kemi ne, aq më tepër kur ke të bësh me një autor/aktivist që ka luftuar dhe është martirizuar për qëllimin që mbetet i parealizuar dhe që kërkojmë ta realizojmë: bashkimin politik të kombit shqiptar. Për sa kohë që kombi është i ndarë, përpjekja për bashkim është aktualitet dhe mendimi i Ukshin Hotit mbetet bashkëkohor.

Nuk është aspak rastësi që jemi mbledhur në Prishtinë për të diskutuar mbi mendimin e Ukshin Hotit. Sot, në Kosovë, republika është në rend të ditës, sikurse ishte në marsin e vitit 1981. Sot i jemi drejtuar atij, si personi që më shumë se kushdo mbrojti me argumente, pasion, elokuencë dhe me tërë qenien e tij drejtësinë e parullës “Kosova Republikë”. Të njëjtën parullë sot aktivistët e Lëvizjes Vetëvendosje! po e shpalosin nëpër sheshe, rrugë dhe ndërtesa për t’ia kujtuar qytetarëve se qeveritarët po e heqin dorë prej saj. Po heqin dorë jo thjesht për faktin se së fundmi qeveria e kryesuar nga Hashim Thaçi ka rënë dakort me Serbinë që republika të zëvendësohet nga një fundshënim në dokumentet ndërkombëtare, por më shumë prej faktit se që nga pavarësia (edhe ajo e kushtëzuar nga Pakoja Ahtisari) qeveritë nuk po bëjnë përpjekje për ta realizuar republikën së brendshmi. Kur republika nuk është më qëllimi politik, kur ajo në politikën e brendshme të shtetit mbetet vetëm në letër, atëherë është shumë e lehtë që në dokumentet ndërkombëtare të pranosh që ajo të fshihet fare.

Si jeta, por ashtu dhe krijimtaria teorike e Ukshin Hotit janë të ndërprera dhunshëm. Gjatë jetës së tij, Hoti nuk arriti që të ketë kushtet optimale për të krijuar vepra të plota teorike. Edhe kur nuk ndodhej në burg, ai ishte i veçuar nga mjediset intelektuale dhe politike të Prishtinës. Pas vitit 1981 atij iu pamundësua punësimi i përhershëm dhe jeta e qetë familjare. Libri Filozofia politike e çështjes shqiptare është një përmbledhje e artikujve të shkruar në rrethana dhe për tema të ndryshme, letrave dhe mbrojtjes së tij në gjyq. Libri tjetër, Bisedë përmes hekurash, e përmban paradoksin qysh në titull: nuk kemi të bëjmë me një bisedë normale, ballë për ballë mes dy personash, por me një komunikim në kufijtë e të pamundurës, me pyetje që i kalohen me mundime brenda në burg për fare pak kohë, dhe me përgjigjet që Hoti arrin t’i shkruajë dhe mrekullisht t’i nxjerrë nga burgu për t’ia dërguar shkrimtarit. Vepra e fragmentarizuar nuk do të thotë se idetë janë të tilla. Përkundrazi vihet re një kthjelltësi dhe vazhdimësi në argumentet kryesore të Hotit, që buron jo vetëm nga bindja e tij e palëkundur për drejtësinë e kërkesave kombëtare të shqiptarëve, por edhe nga një rrokje e thelbit të zhvillimeve ndërkombëtare të kohës së tij, që ndikuan në shpërbërjen e ish-Jugosllavisë. Në vitet 80-90 të shekullit të kaluar, Hoti ishte dëshmitar i shndërrimeve rrënjësore në Evropë e në botë dhe ndoshta nuk e zmadhojmë vlerësimin tonë kur themi se ai, më shumë se kushdo intelektual tjetër shqiptar i atyre viteve,kuptoi drejt kahun e zhvillimeve të mëdha politike në kontinent dhe zgjidhjen e çështjes shqiptare e konceptoi brenda tyre.

Në këtë rilexim të veprës së tij, nisur edhe nga ngjarjet e fundit në Kosovë, sugjerojmë se tri ide ide janë në themel të mendimit të tij: kombi, demokracia dhe Evropa. Për këtë arsye, kumtesën e kemi organizuar në tri pjesë kryesore, të ndjekura nga një shënim përmbyllës për aktualitetin e veprës së Ukshin Hotit. Organizimi i kumtesës nuk do të thotë aspak se secila nga idetë qëndron më vete dhe e veçuar nga të tjerat; siç do ta shohim më poshtë, ato janë të pandashme dhe mbështesin njëra-tjetrën. Mund të shprehemi se kombi, demokracia dhe Evropa formojnë një trini në mendimin e Hotit, prandaj secila nga ndarjet analitike të mëposhtme vetëm sa thekson një aspekt të saj.

Kombi

Shqiptarët janë një komb, që së pari do të thotë se ata kanë një identitet. Ky identitet na është dhënë nga historia jonë në kontinentin e Evropës dhe rrjedhojë e dallimit tonë nga popujt e tjerë përreth. Vetëdijësimi për gjuhën që flasim është themeli i dallimit të ilirëve dhe vazhdimësisë së tyre me shqiptarët. Prania e kurdohershme e gjuhës u tregonte se ata i përkitnin “një kolektiviteti të veçantë që e fliste një gjuhë, e cila shtrihej në një territor të caktuar dhe kishte interesa të veçanta nga të tjerët, por mund të kishte dhe ndonjë interes të përbashkët” (Filozofia politike e çështjes shqiptare, f. 134-135; më poshtë do t’i referohemi shkurtimisht si Filozofia). Kombi është një bashkësi njerëzore që ka vazhdimësi biologjike, në këtë aspekt Ukshin Hoti nuk druhet të thotë se shqiptarët janë etnikisht të pastër, jo prej ndonjë programi politik të përmirësimit biologjik (eugjenetika) dhe as për t’u krenuar me këtë, por për faktin e thjeshtë se në histori nuk ka pasur të tjerë që të jenë deklaruar si shqiptarë, por ka pasur shumë shqiptarë të asimiluar që janë deklaruar si pjesëtarë të kombeve të tjerë (Bisedë përmes hekurash, f. 139; më poshtë do t’i referohemi shkurtimisht si Biseda). Në mungesë të dokumenteve të shkruara, vetë mbijetesa e shqiptarëve në histori, me gjithë tkurrjen territoriale të tyre në shekujt e fundit, është një dëshmi e ruajtjes së një kolektivit dhe mosdëshire, apo vullneti për t’u shkrirë me popujt e tjerë, por për të qëndruar ai që është. Forcimi i identitetit kombëtar është pjesë e detyrueshme e modernizimit dhe e përparimit material, ai është “ecje progresive drejt së ardhmes. Një ecje që nuk mohon vlerat pozitive të së kaluarës, por i inkuadron në vetvete dhe i kuptimëson në kohë” (Filozofia, f. 195).

Ruajtja e vetes është interesi jetësor i kombit. Në një botë të shteteve kombëtare, ekzistenca e kombit ruhet përmes shtetit. Historia e ka dëshmuar se shteti kombëtar është kuadri më i mirë institucional për ruajtjen dhe zhvillimin e identitetit kombëtar. Nuk ka shtete për hir të vetes, por për hir të kombit: “Në qoftë se është kështu për të gjithë popujt e civilizuar të botës… dhe në qoftë se jemi popull i civilizuar… atëherë nuk mund të jetë ndryshe as për ne shqiptarët” (Filozofia, f. 143). Prej këndej, Hoti argumenton se interesi jetësor (vital) i shqiptarëve është ruajtja e shtetit të formuar shqiptar (Shqipërisë) dhe bashkimi i pjesëve të ndara të kombit dhe atdheut me Shqipërinë: “çdo politikë që do të çonte drejt realizimit të qëllimit të tillë mund të cilësohet si politikë gjithëshqiptare… Brenda suazave institucionale dhe normave ndërkombëtare juridike Shqipëria është dhe duhet të jetë bartëse e një politike të tillë” (Filozofia, 77-78).

Kombet bëjnë përpjekje për të vazhduar ekzistencën e tyre, prandaj “lufta e kombeve për pushtet (fuqi) është imanente në vetë natyrën e kombit” (Filozofia, f. 41). Vullneti për t’u bërë, apo për “t’u shtetëzuar” siç e shpreh Hoti solli krijimin e Shqipërisë si shtet. Shqipërinë nuk e krijuan fuqitë e mëdha evropiane nga hiçi, por si njohje prej tyre të vullnetit të shqiptarëve: “edhe ne duhej të ishim diç, të cilit mund t’i ndihmohej. Kjo ‘diç’ ishte lëvizja politike shqiptare” (Biseda, f. 66). Ndarja e kombit shqiptar nuk erdhi si vullnet i tij, por si pasojë e gjeopolitikës evropiane. Eshtë e vërtetë se bashkimi i kombit varet sërish nga fuqitë e mëdha, por këto të fundit “nuk merren me zgjidhjen e çështjeve të tilla pa pasur interesat e veta dhe sidomos jo pa u bërë inicimi i zgjidhjes së një çështjeje të tillë nga vetë faktori politik shqiptar” (Filozofia, f. 75). Hoti mendon se vala demokratike që përshkoi Evropën në vitet 80 dhe projekti i bashkimit të saj janë kushtet që bëjnë të mundur zgjidhjen e çështjes kombëtare shqiptare, prandaj shqiptarët duhet të lëvizin drejt këtij qëllimi.

Rihapja e çështjes kombëtare shqiptare u shënua nga kërkesa për republikë në Kosovën e vitit 1981. Ajo erdhi natyrshëm si një kërkesë për përparim dhe zhvillim të shqiptarëve në ish-Jugosllavi, krahas lëvizjeve që po bënin në këtë drejtim edhe popujt e tjerë jugosllavë. Ishte e qartë në atë kohë se pozita juridike e Kosovës ishte bërë pengesë për zhvillim. Përderisa konteksti ndërkombëtar nuk e lejonte ndryshimin e kufijve të Jugosllavisë, logjike ishte kërkesa për republikën brenda federatës (Filozofia, f. 135). Republika do të ishte një hap drejt bashkimit të kombit dhe njëkohësisht do të ruante dhe nuk do të rrezikonte kufijtë e shtetit ekzistues shqiptar, sipas rregullimit ndërkombëtar të vendosur nga fuqitë e mëdha.

Nuk mjafton të njihet vetëm qëllimi politik, por edhe mjeti për realizimin e tij. Hoti shkruan:

Kur një popull arrin t’i njohë jo vetëm interesat e veta, por edhe mënyrën e realizimit të atyre interesave, vetëm atëherë mund të flitet se mund të kihet shpresë dhe mbështetje për optimizëm. Por kur një popull manipulohet me parulla të ndryshme, atëherë nuk mund të flitet as për shpresë dhe as për optimizëm (Filozofia, f. 265).

Rendi ndërkombëtar i vendosur në Evropë pas Luftës së Dytë Botërore nuk e lejon ndërrimin me dhunë të kufijve shtetërorë. Padyshim që kjo normë është në interesin e shteteve, mirëpo nuk duhet harruar se shtetet janë instrumente të kombeve, jo qëllime të vetvete. Prandaj është lënë e hapur mundësia e ndryshimit të kufijve me pranimin e palëve dhe me rrugë paqësore. Ne jemi dëshmitarë se aty ku interesi kombëtar nuk përputhej me ruajtjen e kufijve shtetërorë, këta të fundit ranë dhe ndarjet brenda shtetërore u kthyen në kufij të rinj sovranë. Duke pasur parasysh kontekstin ndërkombëtar, edhe Hoti shkruan se bashkimi i kombit shqiptar duhet kryer në rrugë institucionale dhe me mjete demokratike (Filozofia, f. 191). Mjet demokratik është p.sh. referendumi, i cili parashikohet në programin e Lëvizjes Vetëvendosje! Politika gjithëshqiptare duhet sinkronizuar me atë ndërkombëtare, brenda zhvillimeve ndërkombëtare në Evropë: “Ne do të bashkohemi më Shqipërinë nëse këtë do ta mundësojnë proceset evropiane… Ndryshimi i kufijve mund të bëhet vetëm si produkt i marrëveshjes së superfuqive” (Filozofia, f. 257). Por nuk mund të ketë pritje që Evropa të bëjë Republikën e Kosovës dhe më tutje bashkimin e shqiptarëve (Filozofia, f. 136).

Hoti ishte dëshmitar i shpërbërjes me luftë të Jugosllavisë dhe nga fundi i jetës së tij edhe i luftës së Kosovës. Për të, lufta erdhi për arsyen se serbët nuk deshën që ndjekin tendencën demokratike në Evropë, por iu kundërvunë asaj për të ruajtur epërsinë e tyre në Jugosllavi dhe sidomos në raport me shqiptarët që i trajtonin si një popull të nënshtruar, ngjashëm me situatën e popujve aziatikë dhe afrikanë në epokën e kolonive evropiane. Lufta ishte e pashmangshme në ish-Jugosllavi, jo sepse kombet janë luftënxitës nga thelbi i tyre, por sepse ata do të mbronin interesat e tyre me gjithë kërcënimin e luftës. Lidhur me këtë, Hoti te Filozofia shkruan se “një popull që nuk i frikësohet luftës mund të jetë vetëm i marrë, por frika e luftës kurrnjëherë, asnjë popull, nuk e ka penguar të luftojë për idealet e veta” (f. 230), kurse në bisedën me Kadarenë i mëshon faktit se “nuk është në natyrën e njeriut dhe as të kombit të pajtohet me statusin e robit” (f. 130). Lidhur me Luftën e Kosovës, ai shënon se shqiptarët e dinin se Serbia ishte sipërore në mjetet e luftës, prandaj nuk kishte kuptim të thuhej se shqiptarët ishin luftënxitës, se ata do të zgjidhnin luftën ndaj paqes. Përkundrazi, shqiptarët luftonin sepse nuk u kishte mbetur mjet tjetër për të pasur një “ekzistencë dinjitoze kolektive dhe… zhvillim të papenguar si komb brenda trojeve të veta” (Biseda, f. 137). Prandaj, ai besonte se UÇK-ja me arritjen e qëllimit të republikës së pavarur do të dinte ta mposhte edhe luftën si të tillë.

Demokracia

Sipas Ukshin Hotit, demokracia është mjet dhe vlerë. Ai shkruan se demokracia, si formë e rregullimit shoqëror, demokracia ndihmon në njohjen dhe përsosjen e njeriut, shoqërisë dhe në fund mbarë njerëzimit në kushtet e lirisë (Filozofia, 231). Për këtë arsye, ne themi se ajo është mjet për qëllime të tjera, por edhe vlerë, ngaqë përvoja njerëzore e ka veçuar më lart midis mjeteve të tjerë. Demokracia nuk është statike, por e përshtatshme sipas nevojave dhe kushteve shoqërore. Demokracia i përket popullit dhe nuk është pronë ekskluzive e elitës: “demokracia nuk mund të jetë kundër elitës, por është kundër elitizmit” (po aty). Demokracia nuk mund t’i importohet një kombi, por ajo lind nga nevojat e tij, si kërkesë për institucionalizimin e kërkesave të tij. Për këtë arsye Hoti përdor termin e “demokracisë autentike”, jo për të treguar se në Kosovë u shpik një lloj i veçantë i demokracisë, por se lëvizja për republikë është demokratike dhe nuk përbën dallim nga proceset evropianizuese tjetërkund në Evropë. Si e tillë, demokracia në Kosovë është kontribut në “zbatimin e parimeve universale, të gjithëpranueshme të demokracisë” (Filozofia, f. 231-232).

Demokracia është autoktone në Kosovë si pasojë e përpjekjes popullor për fitimin e statusit të Republikës në vitin 1981. Demokracia është mjet për lirinë, ndërsa nga ana e saj liria është një mundësi për vetëkrijim. Përderisa kërkesa për republikë ishte në vetvete një shprehje e lirë e shqiptarëve për më shumë liri dhe mundësi zhvillimi për veten e tyre, atëherë kërkesa për Republikë ishte demokratike (Filozofia, f. 116-117). Atëbotë  disa thanë se nuk është koha për të kërkuar demokraci, por për Hotin ishte pikërisht dëshira e një brezi të ri për mos e pranuar botën e tyre ashtu siç ishte: botë e sunduar nga i huaji, autoritare dhe patriarkale. Si e tillë, kërkesa për demokraci ishte brenda frymës së kohës në Jugosllavi dhe në Evropë.

Demokracinë në Kosovë nuk e lindën të tjerët, e as nuk u lind për qejfin e tyre. Ishte e ndërlidhur me proceset demokratike të Evropës dhe me synimet e tilla të njerëzimit. Demokracia në Kosovë u vetëlind në vitin 1981, do të rritet vetë, së bashku, e barabartë dhe e ndërlidhur me të tjerat (Filozofia, f. 118).

Hoti mbeti i vetëm ndër intelektualët e Kosovës që përkrahën parrullën për republikë në vitin 1981. Në një intervistë pas dhjetë viteve ai mendon se ishte udhëheqja partiake dhe elita intelektuale ato dështuan për të udhëhequr masat, edhe pse ato ishin të bindura se kërkesa ishte e drejtë. Ato kishin mbetur në pritje të premtimeve dhe masave për demokratizim të shoqërisë nga lart, duke mos besuar në fuqinë e demokracisë si mjet i qytetarëve për ndryshim (Filozofia, f. 249). Edhe sot shumë ndër elitën politike të Kosovës, një pjesë në pushtet dhe një pjesë në opozitë, mendojnë se nuk është koha për republikën sovrane, por për atë të mbikëqyrur. Prandaj nuk e mbrojnë as së brendshmi ndaj strukturave paralele serbe dhe mosrespektimit të reciprocitetit dhe as së jashtmi, duke pranuar shuarjen e “republikës” pre dokumenteve ndërkombëtare. Sërish mbivlerësohet “lart” dhe nënvlerësohet “poshtë”, duke harruar se në demokraci pushteti buron nga poshtë. Prandaj demokracia e pritur po ia lë vendin hap pas hapi autoritarizmit. Prandaj parlamenti i Kosovës është kapur në rrethin vicioz të “korrigjimit” të vetvetes: sapo merr një vendim si përfaqësues i vullnetit të popullit dhe forcimit të republikës, menjëherë prapson vendimet e tij me porosi nga lart. E më pas vijojnë “këshillat” qetësuese nga diplomatë se përmendja e republikës është e parëndësishme, anakronike, apo lojë fëmijësh. Nga të njëjtët diplomatë perëndimorë që e kanë të sigurt republikën në vendet e tyre. Nga diplomatë që kujtojnë se republikën ahtisariane ia kanë bërë dhuratë (të pamerituar) popullit të Kosovës.

Demokracia është edhe ideologjia e madhe e rendit të ri ndërkombëtar pas Luftës së Ftohtë. Mbizotërimi i Perëndimit të kryesuar nga SHBA-ja në marrëdhëniet ndërkombëtare legjitimohet nga demokracia dhe përhapja e saj në botë. Demokracia i kapërcen kufizimet kulturore dhe fetare, prandaj Rusia, shkruan Hoti nuk mund të jetë një fuqi botërore bazuar mbi ortodoksinë apo pansllavizmin (Biseda, f. 95). Në kushte të tilla, është e vështirë që nga ana teorike të kundërshtohet zbatimi i vetëvendosjes së shqiptarëve: “Cila formë e demokracisë do të mund të quhej demokratike, po qe se një populli të tërë të madh sa shqiptarët… do t’ia mohonte të drejtën e vetëvendosjes? Në emër të çkafit do ta bënte një gjë të tillë?” (Biseda, f. 105-106). Bashkimi i shqiptarëve në një shtet të vetëm sot po kundërshtohet fuqishëm nga ideja e bashkimit të Evropës. Jo vetëm nga diplomatët e huaj, por edhe nga shumica e elitave politike dhe kulturore të shqiptarëve integrimi i shteteve ballkanikë në Bashkimin Evropian paraqitet si zëvendësim i programit të bashkimit kombëtar të shqiptarëve. Hoti ka argumentuar pikërisht të kundërtën, që procesi i bashkimit politik të Evropës e bën të pashmangshëm bashkimin e shqiptarëve. Integrimi evropian është, sipas tij, plotësues dhe jo alternativë e bashkimit kombëtar.

Evropa

Shqiptarët ndodhen gjeografikisht në Evropë dhe ndarja kombit në disa shtete është rrjedhojë e gjeopolitikës evropiane. Përplasja e madhe gjeopolitike në kontinent ka qenë midis grupimit të popujve gjermanë me ata sllavë dhe shtetet detare, ndërsa Britania e Madhe anonte në çaste vendimtare për të ruajtur balancën mes fuqive. Shqipëria londineze ishte kompromisi për të ruajtur paqen evropiane më 1913 dhe vazhdimi i copëtimit të shqiptarëve pas Luftës së Dytë Botërore u përcaktua nga Lufta e Ftohtë midis Perëndimit dhe Lindjes. Kjo situatë e rëndë e shqiptarëve në Evropën e fillimshekullit, d.m.th. si kurban i gjeopolitikës, Ukshin Hoti mendon se në fund të shek. XX mund të kthehet në përparësinë e shqiptarëve. Që bashkimi i Evropës të realizohet dhe të qëndrojë në të ardhmen, duhet që gjeopolitika si e tillë të kapërcehet nga shtetet evropiane. Kapërcim i saj do të thotë që nuk ekziston më arsyeja themelore për ndarjen e shqiptarëve (Biseda, f. 71-73), sikurse nuk ekzistonte as arsyeja themelore për ndarjen e Gjermanisë (Filozofia, 89). Prandaj, çështja shqiptare kthehet në një gur prove i projektit të bashkimit të Evropës:

Lufta e popullit shqiptar për të zgjidhur problemet e veta dhe çështjen e vet është pikërisht në funksion të zgjidhjes së proceseve të Evropës dhe të avancimit të proceseve të saj pozitive, përveç faktit se është edhe masë për matjen e ecurisë së tyre. Për këtë shkak dhe nga ky aspekt, shqiptarët vetëm sa po e kryejnë pjesën e vet të detyrës gjithevropiane (Biseda, f. 154).

Jo më kot shumë intelektualë evropianë ndërhyrjen e NATO-s më 1999 e quajtën si provën e Evropës së nesërme përballë Evropës së djeshme si peng i lojës mes fuqive të mëdha. Hoti nuk do të thotë se gjeopolitika në Evropë ka përfunduar, por se ajo është në agoni, në tërheqje e sipër, dhe se vdekja e saj është parakusht për integrimin evropian (Biseda, f. 105-106). Eshtë e vërtetë se as serbët dhe as shqiptarët nuk e kanë në dorë bashkimin e Evropës, mirëpo ata mund të sillen në pajtim ose në kundërshtim me integrimin. Serbët duan që pozitën e tyre hegjemoniste përballë shqiptarëve dhe popujve të tjerë të rajonit, pozitë e fituar për shkak të gjeopolitikës, ta “kontrabandojnë” edhe brenda BE-së (Biseda, f. 63), ndërsa shqiptarët me përpjekjen e tyre kombëtare nuk duan tjetër veç barazi mes kombeve, gjë që është në pajtim me projektin e bashkimit të kombeve të kontinentit, siç konceptohet p.sh. nga Edgar Morin (Filozofia, f. 87). Barazia mes kombeve evropianë është edhe kriteri kryesor që modeli evropian të jetë tërheqës jashtë Evropës dhe të shërbejë si model në botë (Filozofia, f. 125).

Pajtimin me tendencën kryesore evropiane, lëvizja kombëtare shqiptare e ka pasur qysh në vitin 1981, sepse kërkesa për republikë “në esencë ishte kërkesë për evropeizimin e Kosovës, në qoftë se fjala “evropeizim” kuptohet drejt si tendencë për barazimin dhe nivelizimin e zhvillimit në shtetet e zhvilluara të Evropës” (Filozofia, f. 135-136). Kur është kështu, atëherë përse duket sikur përfaqësuesit e BE-së sot nuk e nxisin, por e shkurajojnë përpjekjen për bashkim të shqiptarëve? Përveç efekteve të gjeopolitikës që mbeten të fuqishme akoma, një arsye tjetër, sipas Hotit është edhe frika nga e panjohura që mund të sjellë ndryshimi i kufijve mes shteteve ku jetojnë shqiptarët. Në përgjigje të kësaj frike, që është frikë e Evropës nga vetja, shqiptarët nuk duhet të përgjigjen duke shpallur se po heqin dorë prej bashkimit, por se bashkimin po e kryejnë në pajtim me parimet e lirisë, demokracisë dhe vetëvendosjes që qëndrojnë në themel të Evropës së sotme. Këtë gjë Hoti e theksonte në kohën kur në Kosovë kishte filluar lufta e armatosur kundër pushtimit serb (Biseda, 106-107).

Mendimi i Hotit priret të shquajë universalen te përpjekja kombëtare shqiptare. Pra jo bashkim paçka asaj që po ndodh në Evropë dhe në botë, por bashkim kombëtar sipas parimeve universale mbi të cilët po kryhet integrimi evropian dhe ruajtja e paqes dhe e rendit ndërkombëtar. Ai nuk e shtyp partikularizmin e çështjes shqiptare në emër të parullave universale (internacionalizmi komunist, globalizimi, integrimi evropian etj.), por e shtron detyrën kombëtare të shqiptarëve së bashku me detyrën që ata kanë ndaj bashkimit të Evropës dhe ndaj paqes e barazisë mes popujve dhe njerëzve në mbarë botën. Nëse integrimi i Evropës do të dilte nga kursi i universales dhe do të ndiqte linja partikulariste, si p.sh. shquarjen e identitetit fetar si bazë për pranimin ose jo të kombeve evropianë, atëherë Hoti përgjigjet se kjo gjë do të fuqizonte identitetin e tij kombëtar dhe evropian: “një gjë e tillë do ta përforconte mendimin tim se do të duhej të mbetesha ashtu çfarë isha dhe se nga ajo pozitë, tani, do të duhej të luftoja edhe për identitetin tim evropian, përveç atij shqiptar, në Evropë” (Biseda, 153).

Për fundin që është fillim

Qenia e Ukshin Hotit ishte e lidhur me kombin e tij. ai ishte ndër intelektualët e paktë shqiptarë që nuk e veçoi fatin vetjak nga ai i popullit. Edhe në fundin e jetës së tij ai nuk u nda nga martirizimi që po pësonte populli i tij. Ai nuk mund të ishte i lirë kur shqiptarë të tjerë po flijonin jetën për lirinë. Shkrirja e fatit vetjak me atë të popullit dhe të idealeve e bënte Hotin që në bisedën me Kadarenë të shkruante këto fjalë lapidare: “Me vrasje nuk mund të vriten të vërtetat dhe as idealet dhe as që mund të shuhen aspiratat legjitime të një populli të tërë. Vrasja nuk e tremb njeriun e idealit dhe as popullin e vetëdijesuar për veten” (f. 164). Ai nuk mund të bënte më shumë për kombin e tij. Zbulimi se si mbaroi jeta e tij dhe gjetja e rivarrosja e eshtrave të tij nuk është nderim për të, por është nderim i shqiptarëve për veten. Kombi duke nderuar dëshmorët nderon veten, sepse dëshmorët ia falën qenien e tyre kombit.

Ne sot mund te supozojmë se si do të ishte politika në Kosovën e pasluftës në rast se ai do jetonte. Këtë nuk mund ta dimë asnjëherë, por një gjë e dijmë me siguri: ai do të përkushtohej për republikën. Rruga e tij sapo ka filluar. Kosova duhet të bëhet me domosdo republikë sovrane. Që më pas të bashkohet me Shqipërinë siç e planifikonte Ukshin Hoti. Fundi i tij është fillimi ynë.

Vënë nën:Aktivite kombëtare, Ballkanologji, Europa, Gjeopolitikë, Globalizëm shqiptar, Identiteti shqiptar, Kosova, Mesele kombëtare, Ngjarje të rëndësishme, Personalitete të rëndësishëm, Shqipëria natyrale, Shqiptarët dhe Perëndimi

Nezim Berati, mendimtar dhe poet mistik

NEZIM BERATI, MENDIMTAR DHE POET MISTIK

134f737Themi se Nezimi është poet-mendimtar mistik, gjykuar nga vepra e tij dhe nga gjykimet që kanë dhënë mendimtarët bashkëkohor për të. Nezimi, mesa dimë, nuk ka lënë ndonjë vepër të mirëfilltë mistike, të karakterit studimor, siç kanë lënë të tjerë. Por, po t’i hedhim një vështrim veprës së tij, do të shohim se ajo rrezaton kudo botën e tij mistike. Pas vdekjes tragjikisht të Nezimit, në një nga burgjet e Stambollit, për të u shkruan shumë poezi kushtuar jetës dhe veprës së tij, por ajo që na e jep më të plotë portretin e tij, është poezia e shkruar nga miku i tij poet beratas, Fejziu, bashkëkohës me të. Ja, ç’thotë ai, i prekur thellë dhe i zemëruar, kur e qan mikun-poet duke treguar edhe fundin e tij të dhimbshëm: “Perëndia e shenjtëroftë misterin e tij! I parë ndër shumë dijetarë, krye ndër faltarë…, i zoti në fushën e diturisë, njohës i hollë i kuptimeve dhe dijetar i lartë. Fati e burgosi pa faj në dhe të huaj, i torturuar vdiq dëshmor dhe u nis në parajsë. Mirësia e Zotit e gëzoftë atë dijetar të kohës me të parët e fytyrës së tij dhe me hyritë e caktuara për strehën e tij. Fejziu qau dhe dha datën e vdekjes: “Prej burgut të kësaj jete Nezimi u bë banor i parasjsës.” Poezia u perhaps shumë dhe bëri përshtypje për guximin me të cilën u shkrua. Fejziu tregohet mjeshtër në dhënien e portretit të poetit-martir, duke nënvizuar meritat e tij. Nga ky portret mund të zbulojmë disa veçori të poetit: Nezimi ishte me kulturë të gjerë, i parë ndër shumë dijetarë. Ai ishte një besimtar i devotshëm islam, krye ndër faltarë. Njohës i hollë i kuptimeve, pra, një mistik i thellë, dijetar i lartë, me kulturë që nxiti smirën e karrieristëve të paaftë që e detyruan të shkonte në internmim dhe të përfundonte në burg ku gjeti edhe vdekjen. Fejziu i del në mbrojtje poetit, e quan të pafajshëm, që vdiq i torturuar, që u largua nga burgu i kësaj jete për t’u bërë banor i parajsës. E shohim kështu Nezimin të veçuar në tri fusha: si dijetar, si besimtar dhe si mistik. Por, para se të njihemi me mistaken e poetit, le t’i hedhim një sy jetës së tij plot tallaze. Lindi dhe u rrit në mjedisin  e Beratit të shekullit XVII-XVIII, që ishte kthyer në një qendër të rëndësishme ekonomike, kulturore dhe administrative, ku lulëzonte arsimi, dhe ku kishte filluar të lulëzonte poezia shqipe e shkruar me alfabet turko-arab. Kjo letërsi në Berat, dhe jo vetëm në Berat, pati dy drejtime kryesore. Drejtimi i parë e mbajti krijimtarnë poetike afër kulturës poetike të Lindjes. Përfaqësuesi kryesor i këtij drejtimi është Nezim Berati. Të kësaj kohe janë edhe poetët Muçi Zade,  Sulejman Naibi, Mulla Aliu, Mehmet Ashkiu, Fejziu dhe të tjerë më pak të njohur. Këta poetë e dijetarë mblidheshin në vendshplo-dhjet buzë Osumit, në mjediset e pazareve dhe në sallat e bibliotekave dhe, bashkë me diskutimet për probleme të diturisë, komkuronin dhe vinin në diskutim edhe krijimtarinë e tyre poetike, që shumë shpejt i kapërceu   kufijtë e qytetit të tyre, Beratit, dhe me ndikimin e fuqishëm që pati, krijoi kushtet e lëvrimit të kësaj poezie në rrafsh kombëtar. Kjo letërsi u ndikua nga modelet letrare turke, persiane dhe arabe. U lëvruan marabeja (vjershë e gjatë lavdëruese), ilahija (himn fetar), kronogrami dhe epigrami. Përmbledhjet poetike të kësaj letërsie u quajtën divane. Nezimi është më i madhi ndër poetët e letërsisë shqipe të shekullit XVIII. Është autor i shumë poezive dhe i disa divaneve në gjuhën shqipe, persiane, turke e arabe, me vlera të dukshme artistike. Divani shqip i vitit 1735, kopjuar nga Sali Durdia, u botuas pjesërisht nga beratasi Abdullah Ferhati në vitin 1938 në reviastën “Zani i naltë”. Siç e thotë vetë “vatani i tij është Berati.” Emrin e fshatit Frakull nuk e gjejmë të përmendet në asnjë nga divanet e tij. Familja e tij ka banuar gjithmonë në Berat, në lagjen “Murat Çelepi”. Mendohet se ka patur shtëpi edhe në Velabisht. Ka qenë në traditën e bejlerëve beratas që të kishin, veç shtëpisë në qytet, ku kalonin kohën më të madhe të vitit, që, sipas rasteve, varej edhe nga detyrat e ndryshme që mbanin në administratën shtetërore, të kishin shtëpi të dytë edhe në pronat e tyre, ku banonin, zakonisht, për verim ose në periudhën e mbledhjes së prodhimeve bujqësore. Nga kjo traditë nuk ka si të ketë bërë përjashtim familja e Nezimit. Megjithë këtë vendlindja e tij  ka qenë Berati. Më kot nuk e kanë quajtur dhe e quajnë studiuesit edhe sot  Nezim Berati. Ndonjë studiues nënvizon se Nezimi mësimet e para i mori në Frakull. Kjo s’ka si të jetë e vërtetë. Në Frakullën e veçuar, nëse e marrim për vendlindje këtë fshat (edhe pse autori nuk e thotë), në atë kohë, nuk bëhej fjalë për ndonjë shkollë. E  pakta, atje mund të ketë patur ndonjë hoxhë. Vitet e shkollës i pati në Berat. Studimet e larta, sipas traditës, i kreu në vendet e Lindjes. Në këto vite përvetësoi gjuhët klasike dhe fitoi një kulturë të gjerë. Në vitin 1731 kthehet në qytetin e tij dhe i kushtohet poezisë. Në jetë pati shumë shqetësime. Mërgimi, kritikat, smira, ia rrëmbyen qetësinë. Hyri në debate letrare me poetët beratas të kohës. E dëgjuar mbeti polemika me Mulla Aliun. Jeta e tij ishte e një rebeli. Nuk pranoi të poshtërohej dhe as të nënshtrohej. Në poezitë e tij në shqip dhe turqisht përdori një gjuhë që fanatikëve u  dukej e papranueshme. Hani, studiues gjerman, nënvizon se fanatikët e Beratit, për shkak të poezisë që përmbante vargjet: “Mihrab’ i Qabesë ejvallah, vetullat e tua janë…”, u zemëruan keq me të, se e morën si shkelje të moralit fetar. Mundet që në raportimin te sulltani, të kenë ndikuar edhe këta fanatikë në ndëshkimin e poetit. Në këto kushte duhet gjykuar dhe vlerësuar edhe debate që pati me Mulla Aliun. Ky debat vazhdoi me vite dhe tërhoqi pas përkrahësit e poetëve. Shehu prej të cilit Mulla Aliu kishte marrë dorë, mbajti anën e Nezimit. Për këtë debat, në Divanin e tij, poeti shkruan: “Ç’faj ju paçë, o Mulla Ali, pse ju mburra me nasihat, a ujdis t’i bëhesh asi shehut që ke marrë bejat?” Thelbi i këti debate nuk duhet të ketë qenë thjesht për probleme arti, por të botëkuptimit. Kjo vihet re edhe nga qëndrimi që ka mbajtur shehu ndaj Mulla Aliut duke iu gjetur krah Nezimit. Nezimi ishte i thellë në mistikë dhe kishte bërë për vete shumë pasues, sa t’i bënte ballë edhe një personaliteti fetar siç ishte Mulla Aliu, myfti i Beratit. Ndonjë kundërshtar, që nuk u bë i ditur, këtë debat ia bën të njohur Shej-ul-islamit në Stamboll si një rast që kishte sjellë pështjellim në popull. Pa hetime dhe pa kërkuar sqarime nga kadiu i Beratit, në korrik të vitit 1739, urdhërohet shkarkimi i Mulla Aliut. Për dyshimet që pati ndaj Nezimit, poeti i përgjigjet: “Vetë ju thotë fakiri: në ju paça faj, më mviri… O zemra ime, mos qaj, se Nezimi nuk ka faj”. Nezimi mërgoi në Besarabi dhe Stamboll. Bëri jetë të lirë. Nga ky internim i detyruar, u zemërua. Zuri të fliste edhe kundër sulltanit. U burgos dhe u dënua si fajtor politik. Vdes në burg nga torturat.  Miqtë e tij në Berat u dëshpëruan. Ata qenë poetë dhe e bënë emrin e Nezimit të paharruar. Sipas traditës, u shkruan shumë kronograme. Mehmet Ashkiu shkroi katër poezi të tilla. Por kronogrami më i arrirë u shkrua nga miku i tij poet, Fejziu. Për vitin e lindjes dhe të vdekjes ka mendime të ndryshme. Në botimet kryesore, së fundmi, jepen si vit i lindjes 1685 dhe i vdekjes 1760. Nga krijimtaria e tij njihen një divan shqip dhe poezi të shkëputura, dy divane turqisht, njëri gjetur në bibliotekën e Sali Vrionit, një divan persisht, gjetur në bibliotekën e Faik Vrionit, dhe një divan arbabisht. Divani shqip i plotë nuk njihet. Njihen vetëm tri kopje të tij: një kopje e  Elbasanit me 55 poezi, me gjuhë të prishur, kthyer në të folmen e këtij qyteti; një kopje e Tepelenës me 78 poezi dhe një kopje e Beratit me 16 poezi.  Divani shqip duhet të ketë qenë me 200 faqe dhe 110 poezi. Nezimi lëvroi poezinë lirike dhe fetare. I këndoi bukurisë së njeriut, natyrës dhe Zotit. U thuri lavde sundimtarëve të Beratit, Ismail Pashës dhe Bajram Pashës. Trajtoi tema shoqërore. Shprehu pakënaqësinë ndaj sunduesit të huaj. Kritikoi paragjykimet e kohës. Lartësoi punën e zanatet. Trajtoi edhe temën e krijimtarisë poetike. Me Divanin që krijoi, i vuri vulën e personalitetit të tij gjithë një periudhe në historinë e letërsisë shqipe. Një pjesë të poezive i muzikoi. Duke zënë, kështu, vend edhe si kompozitori i parë beratas. Janë ruajtur deri në ditët tona këngët: “Behari u lulëzua”, “Një zog në sabah, more, ç’më thirri”… Hani e vlerësoi si “Anakreont të Shqipërisë”. * Nazimi si poet mistik e shikonte botën të krijuar nga Allahu në shumëllojshmërinë e shfaqjes së saj si burim të frymëzimit të tij. Në këtë mënyrë mendimi poetik i tij lëviz nga e dukshmja tek e padukshmja. Kjo krijimtari tregon lidhjen e ngushtë të poetit me tarikatin dhe mistikën islame. Në poezinë “Behari”, këtë stinë të bukur dhe të begatë, ai e sheh si krijim të Allahut, prandaj i drejtohet atij: “Bismil-lah thirra, Allah, zura nijazë; o behar, el-hamdylil-lah, fole avazë. Narqizeja me zymbylë myzhde na dhanë; erdhi behari për bilbilë, mendtë na vane. Nëpër bahçetë bilbilëtë zun’ e këndojnë; çelënë trëndafilëtë, jetën gëzojnë. Kënga jote s’harronetë, ka shumë lezet; o shpirt, do të këndonetë gjer në kiamet.” Nezimi, nëpërmjet këtyre vargjeve, i drejtohet me lutje Allahut dhe e falënderon atë që solli stinën e përtëritjes së natyrës, që u lajmërua me çeljen e luleve dhe me këngën e bilbilit, këngë, që nuk do të harrohet dhe ka për t’u kënduar deri në kiamet. I dehur nga kjo bukuri, vepër dhe dhuratë e Allahut, në një poezi tjetër, ai i thërret frymëzimit të tij se tani ka ardhur koha që t’i derdhë vargjet si inxhi, që t’i shohin poetët e tjerë: “Nashti ti kasavet mos ki, zëre xhamn’ e ashkut e pi; bejtet derdhi siinxhi, t’i shohënë shuheraja.” Edhe figuracionin, fjalorin poetik, poeti e zgjedh nga bota e tij mistike. Le të përmendim me këtë rast këto vargje: “Zogjtë sot heqin tespih e këndojnë; o syr’ i insanit, a s’e shih se ç’punojnë! Manushaqeja Shej-ul-islam rri e jep fetfa; nëpër jetë ka dhënë nam, i bëjnë dua.” Edhe kur merr rrugët e kurbetit, ai mbështetet në besimin tek Allahu. Edhe miqësinë dhe detyrat e saj i sheh si një nga shtyllat e moralit islam. Këtë e ndeshim fare qartë në vargjet e mëposhtme: “Jemi nisur në gyrbet, ai Zot na bëftë derman e na nxirrtë në selamet, të mirë mbeç, o gjylistan! Miqëve ju kemi rixha, të na bënjënë merhamet këtu-këtje me një dua, ashtu qofshin në devlet! Muradnë jua mbaroftë ai Zot q’është një Rrahim! Edhe për ty u dëgjoftë, këjo fjal’, i mjeri Nezim!” Edhe dashurinë, edhe kalimin nga kjo botë e sheh nën dritën e besimit të tij islam, si mistik. Midis të tjerave ai thotë: “… Sevdanë ti ma ke dhënë, unë s’e kërkova vetë; do të heq si ta kem thënë, dersa të vete m’atë jetë. Veç ty të jam bërë teslim, ti m’i di hallet e mia, në çdo punë ti më je alim, robt’ e tu ashikërija! Ymri ynë posi vesë, mjerët ne të mjerët! Kush ka ymër që të jesë, tek s’e bënë pejgamberët?” Miqësinë e vlerëson si një nga shtyllat e moralit islam: “Mik atij i them në xhihan e dua, i bëhem kurban, kur të të shohë në zëndan, me ty të jetë në figan. Jokse posi janë ca miq për të ngrënë oshaf me fiq, ej, Nezim, prej syresh u hiq, sevdan’ e tyre mos e ndiq…” Edhe karrieristin e vë në giditje të vargjevetë tij: “Gallat punën e mendove, si dolle sipër, ç’fitove? Sorrë, as u turpërove! Meqan’e biblilit ç’t’u desh?” Nezimi godet edhe krenarinë e të pasurve. U kujton atyre se pasuria e vënë pa mund e djersë dhe që harxhohet pa mend, një ditë mund të shpjerë në mjerim dhe ti ke për ta parë veten në fund, në varfëri: “Pse ke mall në këtë dynja, mos pandeh se je vakti hosh, akibet bie në bela kush vë kësulën në qosh. Kush nuk i ka mendtë tamam, veçë ta rrahsh bëhet izlam, atë pemë që është ham, shkopi në e shtyftë përposh.” * Në fund të këtyre shënimeve do të nënvizojmë edhe një fakt, që shpreh të qenit e poetit një besimtar i bindur: Nezimi e nisi punën për krijimin e Divanit të tij në shqip, me bismil-lah: “Bismil-lah nisa divanë me sevdatë fale, ja Mevla, për Muhamed Mustafanë zemra vete, ja Mevla!” Burimi: http://bashkiaberat.gov.al/?p=1916

Vënë nën:Aktivitete kulturore, Albanologji, Bejte, Edukim, Filologji, Gjuha shqipe, Gjuhësi orientale, Kulturë, Letërsi islame, Letërsi orientale, Letërsi shqipe, Letërsia e bejtexhinjve, Ngjarje të rëndësishme, Orientalistët shqiptarë, Orientalizma, Orientalizmi shqiptar, Poezi shqipe, Shqiptarët e famshëm, Studime gjuhësore, Studime orientale

TEKSTE QË TË KAPIN

Shkrimin e mëparshëm, për tekstet që vrasin, e pata përfunduar para se të nisja të lexoja, rastësisht, një roman thriller të Max Barry-t, Lexicon, ku rrëfehet historia e një klike njerëzish jashtëzakonisht të talentuar, që kanë arritur kontroll aq absolut mbi gjuhën, sa ta përdorin për të nënshtruar të tjerët. Këta njerëz, që në romanin […]

LAJME, KUMT, MË KOT

nga Paskal Stafa Mes nesh dhe asaj çka ndodh vërtet, në proporcion të zhdrejtë me largësinë prej saj, është lajmi. Herë si dylbi apo teleskop, nëse e vërteta është larg e nuk e shohim me sy të lirë, herë si mikroskop kur atë vocërrake nuk e shquajmë dot, herë si pasqyrë ku duhej të shiheshin […]

TABLETA PËR NJERIUN

Në dy qendra universitare japoneze paskan zbuluar se minociklina, një antibiotik që përdorej kryesisht në vitet shtatëdhjetë, i bëka meshkujt më pak të ndjeshëm ndaj joshjeve të femrave tërheqëse. Ka pasur edhe studime të tjera që kanë vërtetuar se kjo molekulë e çuditshme i ndihmon burrat të fokusohen në thelbin e çështjeve, pa u hutuar […]

Can Albania and Greece operate on reciprocal basis?

The decision to evict the church from the building was based on a 2002 court order that had not been enforced for years. Nevertheless, the forceful eviction attracted the attention of the media and public as it was badly handled. In one of the scenes, one of the priests actually jumped on a policeman, which goes to show the feelings and gravity of the situation which was created by the event. The Albanian Autocephalous Orthodox Church is in theory an autonomous Albanian Church. In practice, it is headed by Greek bishops, who are often perceived by the local public as acting in the interests of the Greek government.

However, I am not here to talk about this incident as I do not have knowledge of the veracity of the claims made by both parties, I just wanted to talk about the Albanian-Greek relations.

Double forked reaction of the Greek government

What caused a greater stir from this whole event, which was of interest to most Albanians, was the repeat involvement of the Greek government in our internal affairs. In short, the Greek government’s reaction came in the form of a protest note made by their ministry of embassy/ministry of foreign affairs and it even escalated to a complaint against Albania before the European Union.

The other reaction, which is most disturbing, came in the form of unfair treatment toward Albanian immigrants traveling between Albanian and Greece, in this case toward Greece. This is a recurring issue where the Greek border police regularly turn down Albanians for “irregularities” with their papers or lack of “something” which impedes them from traveling to Greece. The list of such “issues” is long, but the main problem is the fact that Greek border authorities have used this to literally persecute and discriminate Albanians on many different levels. They have even gone so far as to prevent Albanian journalists from entering Greece in retaliation for their reporting on such issues with their nationals.

The recent incident in Tepelene turned out to be another “justification” for discrimination and ill-treatment of Albanian immigrants and travelers. However, this time it was different!

The Albanian border authorities decided to start hindering Greek nationals from entering Albania for lack of proper documentation such as official invitation, hotel reservation, etc., which is what happens regularly on the Greek side of the border. This was the first time in recent history and brought about the quick normalization of the situation on the Greek side of the border.

However, the situation is much more complex than that and the hope is for the new Rama government will push harder for better relations between both countries.

Can Albania and Greece operate on reciprocal basis?

Flamuri

Faik-konica
Nga: Faik Konica

Skenderbeu kur jetonte
Shqipëria lulëzonte.

Ishe e fortë, ish e zonjë
Kish në flamur një shqiponjë

Një shiponjë me dy krerë
Ai lirisht hapej në erë.

Kur armiku na vërvitej
Flamuri i kombit ngrihej

Gjëmonin një mij trumbeta
Suleshin treqind mij veta.

Derdhjin gjakun si të marrë
Që të mbaheshin Shqipëtarë.

Derdhjin gjakun pa peshuar
Për flamunrin e bekuar.

Po trimat shkuan përjetë,
Shqipëria mbet e shkretë

Trimat shkuan edhe vanë
Kordhët po ndryshken mënjanë.

Kordhët ndryshkën e në baltë
Na ra flamuri i naltë!

Na ra flamuri i naltë
Mbeti e u kalb në baltë!

Sot kan dalë ca zuzarë
Që ulërtinë shqipëtarë,

Po këtë emër e lanë
U bashkuan me aganë

E punojnë nat’ e ditë
Që të mbetemi pa dritë,

O zuzar, o tradhëtorë
Ne na bëjtit shërbëtorë,

Na e vuatlitë lirinë
E na shkeltë Shqipërinë.

Rrëmbyet e po rrëmbeni
Gjith se ç’patmë e se ç’kemi!

Po mjaft! Koha ësht afër,
Kur të ndizet luft’e ashpër,

Lufta tri her’e bekuar
Që na ka pët të shpëtuar,

Jo luftë kundrë Turqisë,
Jo kundrë mbretit Shqipërisë,

Po luftë për ca zuzarë
Që u lindnë shqipëtarë

E, armiq të Shqipërisë,
I fryjnë dritës së lirisë,

S’na lënë dhe ne të tjerët,
T’dalim nga gjum’i errët,

Po ç’dëgjojnë ven’ e thonë,
E ç’shohin e tradhëtojnë

Eshtë turp prej kësi krimbash
Të mundohet një komb trimash!

Ngrehuni, o shqipëtarë,
T’i shtypim këta zuzarë!

Filed under: Ata që na kanë shpëtuar jetën, Lart & Poshtë, Letërsi Tagged: faik konica, poezi shqip

Bluzi i fundit, për t’u lexuar ndonjë ditë

(nga Cesare Pavese,“Verrà la morte e avrà i tuoi occhi”, 1950, përkthim i lirë nga Alfred Bushi )

Ishte vetëm një histori
jam i sigurt se e dije këtë
(Por) dikush u lëndua
shumë kohë më parë
Është gjithmonë e njëjta gjë
koha ka kaluar
një ditë vjen
një ditë do të largohesh
Dikush ka vdekur
shumë kohë më parë
dikush që ka guxuar
por nuk njihte (rregullat)

Filed under: Ata që na kanë shpëtuar jetën, Lart & Poshtë Tagged: alfred bushi, cesare pavese, poezi, shqip, verrà la morte e avrà i tuoi occhi