PASHALLARËT NË NËNTË PAMJE

Për poemën e Ismail Kadaresë “Në mesditë byroja politike u mblodh” – të cilën po e quaj tash e tutje “Pashallarët” – ka pështjellim të madh: më poshtë po provoj të vë pak rregull në ato çfarë thuhen dhe çfarë mund a duhet të thuhen:

  1. Vlera letrare: Vlerën letrare mund ta shohësh nga anë të ndryshme. Meqë kjo vepër nuk u botua në kohën e vet, dhe nuk u lexua praktikisht nga askush, ajo mbeti në hapësirën e mitit (të thashethemit) dhe nuk u fut dot në qarkullimin letrar. Kadareja kish ndikim të madh si poet në atë kohë dhe jo vetëm, por këtë s’e thua dot për “Pashallarët”, e cila mbetet dokument, por pa e fituar dot statusin e një vepre letrare të plotë, që realizohet në marrëdhënie me lexuesin e synuar (ose publikun shqiptar të viteve 1970).
  2. Vlera artistike intrinseke: Ose si tekst, si poemë. Le të themi se nuk hyn në më të mirat e autorit, edhe pse mund të ketë lexues që të lektisen pasj saj. Por mund të provohet se një pjesë e mirë e vargjeve janë të dobëta. Për shembull:

I shoh atje thellë tek rrëmojnë.
Në themelet e revolucionit pikërisht.
Ç’bëjnë ashtu
pse trupat e dëshmorëve
Kthejnë djathtas, majtas dhe
përmbys?
Pa shiko,
trupat sikur i lajnë.
Nga themelet gjakun duan të fshijnë
shpejt.
Dhe pas gjakut amanetet q’ata lanë,
Idealet dhe parimet krejt.
Dhe vulën e gjakut si ta zhdukin,
Oh, e dijnë se është lehtë pastaj
Të ndryshojnë revolucionin, diktaturën
E punëtorëve
thelbin e saj.

Fjalë të tepërta si pikërisht, krejt (kjo e fundit, për të rimuar me shpejt), klishe si amanetet q’ata lanë, togje të drunjta si idealet dhe parimet, diktaturën e punëtorëve asonanca të lodhura si lajnë/fshijnë/lanë. Njëlloj duhet thënë edhe se poema as nuk pretendon shkëlqim artistik; tingëllon më tepër si pamflet, ose kryeartikull në vargje, për të mos thënë dacibao. Letërsi e angazhuar, që nuk ka kohë të merret me përsosje formale, sa kohë që i duhet të çojë përpara “revolucionin” ose ta mbrojë atë prej “burokratëve me duar të përgjakura”. Më shumë se vepër letrare, “Pashallarët” duket e menduar si gjest, si akt politik; si breshëri diskursive kundër bastionit përballë.

  1. Vendi në krijimtarinë e Kadaresë poet: e shkruar në vitet 1974-1975, “Pashallarët” e ndan poezinë e Kadaresë përgjysmë: kronologjikisht mes vëllimeve Motive me diell (1968) dhe Koha (1976), ajo funksionon si një cesurë, ose më mirë një shenjë e madhe pikësimi, duke lajmëruar shndërrimin e poetit proletar, futurist, entuziast dhe herë-herë radikal të majtë të viteve 1960 në poetin më refleksiv dhe simbolist të Kohës. Është edhe hera e fundit, në mos gabohem, që autori shkruan drejtpërdrejt vargje për Enver Hoxhën, ose edhe që zgjedh si temë zhvillimet politike të ditës në Shqipëri. Qasja te Koha është tjetër, për të mos thënë krejt tjetër. Ndalimi i botimit dhe akuzat e rënda që iu lëshuan Kadaresë, luajtën rolin e tyre në këtë evoluim letrar. Duket sikur autori e kuptoi se nuk mund të pretendonte të merrte pjesë, si poet, në drejtimin politik të vendit dhe aq më pak të ndikonte në vijën e PPSH-së. Analiza e tekstit të “Pashallarëve” tregon lidhjet e saj të vijueshmërisë edhe në etos, edhe në patos, me poezinë haptazi politike të Kadaresë të viteve 1960, pozicionimet e tij anti-burokratike[1] dhe sidomos përpjekjet e tij për t’i ndërtuar heroit të vet lirik (egos poetike) një profil prej komunisti “ndryshe” ose “cool”, gjithë duke mbetur entuziast i rrënjëve “revolucionare” të pushtetit totalitar – siç del, mes të tjerash, te poema aq e njohur në vitet totalitare dhe aq e mësuar përmendsh nga kalamajtë e shkollave, “Shqiponjat fluturojnë lart”. Në fakt, Kadareja që shkruan “Pashallarët e kuq” nuk ndryshon shumë nga Kadareja autor i romaneve “Dasma” dhe “Nëntori i një kryeqyteti”, tek të cilët struktura relativisht eksperimentale nuk i shpëton dot pozicionimet ideologjike të sforcuara dhe simpatinë autoriale për personazhe të sojit të Mete Aliut.
  2. Vendi në biografinë e Kadaresë qytetar dhe njeri: duke qenë vepra që ia rrezikoi seriozisht autorit statusin si shkrimtar por edhe lirinë e krijimit dhe, tërthorazi, jetën (madje jo vetëm atij, por edhe madje sidomos familjes – çfarë harrohet, mbase qëllimisht, nga detraktorët e shkrimtarit), “Pashallarët” meriton vëmendjen e biografëve të Kadaresë, për të ilustruar atmosferën e terrorit që rrethonte krijimtarinë e tij letrare në vitet e totalitarizmit. Dhe jo vetëm. Poema mund të shihet dhe ndoshta duhet parë si reagim i ankthshëm, i zhbalancuar i autorit ndaj fushatës linçuese kundër tij, pas botimit të “Dimrit të vetmisë së madhe” – jo aq si pranim faji dhe autokritikë dhe auto-da-fé, sa si orvatje për t’i treguar publikut se ai ishte gjithnjë pjesë e elitës jo vetëm letrare por edhe politike, ose njeri i besuar i pushtetit; dhe sidomos, për t’ia kthyer Enver Hoxhës favorin (meqë ky e pat mbrojtur për “Dimrin”) dhe për t’i treguar se ishte në anën e tij, gjatë viteve të turbullta të spastrimeve në kokë të shtetit (në fakt duart e lyera me gjak gjer në bërryla i kishin jo burokratët që kërkonin në poemë aleanca imagjinare me zombiet e klasave të përmbysura, por Enveri vetë, si frymëzuesi dhe ekzekutori i terrorit totalitar në Shqipëri dhe si nismëtari i spastrimeve të ashpra në vitet 1970: Pashallarët mund të ishin vërtet të kuq, por edhe ngaqë i kish mbuluar gjaku i tyre, pas pushkatimit).
  3. Poema si manifest politik. “Pashallarët” nuk u botua, por ishte dorëzuar dhe bërë gati për botim – dhe mund të provojmë të përfytyrojmë se çfarë do të kish ndodhur, sikur të ishte botuar vërtet. Edhe pse letërsia shqipe e Realizmit Socialist i shërbente “edukimit komunist të masave” dhe i nënshtrohej vijës politike të PPSH-së, nuk duket normale për sistemin e censurës në fuqi, as e pranueshme nga botuesit e “Dritës”, që një poet të shkruante në atë mënyrë – ose duke u përfshirë drejtpërdrejt në konfliktet e mëdha politike në krye të shtetit. Nga ky këndvështrim, kjo mund t’i lejohej vetëm një autori të besuar si Kadareja, dhe vetëm si privilegj. Kështu, teksti i “Pashallarëve” mund të lexohet dhe të analizohet si dokument mirëfilli politik – përtej statusit të tij si poemë ose vepër letrare. Këtë e kanë bërë tashmë një numër kritikësh dhe komentuesish që kanë vënë re atje mesazhin anti-burokratik, ose akuzën se udhëheqja në Shqipëri po “borgjezohej”, madje duke i lyer duart me gjak. Të tjerë kanë vënë re frymën maoiste të tekstit, idenë se “kontrolli punëtor” do ta shpëtojë pushtetin nga burokracia dhe thirrjen për revolucion nga poshtë, me mbështetjen e Enver Hoxhës (dhe të poetit në krah të politikanit). Duke e çuar poemën për botim, Kadareja guxon shumë; meqë, ndryshe nga ndërhyrjet e tij të tjera në politikë, ku ka përshkruar ngjarjet e ndodhura në rolin e kronikanit të revolucionit, tani synon të bëhet pjesë, madje protagonist në transformimet e mëdha politike. Ndoshta edhe me shpresën që shënjestra e dhunës totalitare të zhvendoset nga “liberalizmi” (si pas Plenumit IV) te “burokracia”. Askush tjetër nuk do të guxonte ta bënte këtë në publik, dhe aq më tepër në një kohë kur kokat e pashallarëve vetë kishin filluar të rrokulliseshin në çimenton e thertores totalitare. Marrëdhëniet e tekstit dhe të “mesazhit” të poemës me dokumentet kryesore të PPSH-së të asaj kohe dhe veçanërisht me fjalimet e Enver Hoxhës i ka trajtuar K. Myftaraj në librin Gjyqi intelektual i Kadaresë (Buzuku, Prishtinë 2008; f. 492-503); për t’u ndalur në luftën kundër burokratizmit të shpallur nga Hoxha në atë periudhë.[2] Myftaraj, i cili heq një numër paralelesh mes fjalimeve të Hoxhës dhe predikimeve në tekstin e poemës, shkruan se poema e Kadaresë do të botohej në numrin e gazetës “Drita” të datës 12 tetor 1975, dhe se mbledhja e Byrosë për të cilën flitet te “Pashallarët” (madje së cilës i referohet poema që në titull) është ajo e datës 27 qershor 1975, nga e cila doli një “Vendim i Byrosë Politike të Komitetit Qëndror të PPSH-së mbi disa masa për luftën kundër burokratizmit veçanërisht për thjeshtimin e organikave” (vendimi mund të lexohet këtu), ku mes të tjerash theksohet se “lufta kundër burokratizmit është luftë klasash që do të vazhdojë derisa të ekzistojnë klasat, derisa të ekzistojë shteti.” Në analizën e vet, Myftaraj artikulohet në pozicionin e kundërt me atë të Sinanit dhe të së tjerëve: sipas tij, jo vetëm që “Pashallarët” nuk është vepër e një disidenti, por përkundrazi, ajo dëshmon për tundimin radikal të majtë, ose “polpotizmin” (siç e quan ai) e Kadaresë, i cili e paskësh irrituar (në mos trembur) deri edhe Enver Hoxhën vetë, që nuk ish gati dhe as kish ndërmend që t’i ngrinte në këmbë grupet e kontrollit punëtor “për të marrë ministritë”. Ky analist, edhe vetë krye-metaforën e “pashallarëve të kuq” e lidh me një batutë të Enver Hoxhës, në një fjalim të vitit 1974, ku për ministrin e Mbrojtjes Beqir Balluku thuhet se “Ai ishte kthyer në një Esat Pashë Toptani i dytë”.
  4. Poema si dokument historik: gjë që ka lidhje me historinë e ndalimit të saj, përndjekjes që iu bë Kadaresë dhe krejt dokumentimit të reagimeve të instancave të larta, duke përfshirë ato të Enver Hoxhës vetë, që dolën në dritë më pas. Kjo do të vlente për të shkoqitur historinë e politikave kulturore të regjimit totalitar dhe të marrëdhënieve të regjimit të Hoxhës me shkrimtarët, artistët dhe intelektualët. Bazë e analizës sipas këtij këndvështrimi mbetet libri i Shaban Sinanit, Një dosje për Kadarenë, OMSCA-1, Tiranë 2005, ku janë riprodhuar dokumente të kohës, përfshi këtu kritikat që iu drejtuan autorit në mbledhjet politike sekrete të instancave më të larta dhe autokritika e Kadaresë vetë, por edhe rezervat e kolegëve të Kadaresë, mes të cilëve edhe D. Agolli. Fakt është që teksti i poemës përfundoi i shqyrtuar nën xhamin zmadhues të Enverit; dhe jo vetëm ngaqë te “Pashallarët” ky, Enveri, dilte si personazh kryesor, si pishtar-mbajtës dhe pastrues i haureve të kundërrevolucionit; por edhe ngaqë kupola shqetësohej seriozisht për efektin e fjalës së Kadaresë dhe të artit të angazhuar në shtjellën e konflikteve dhe në raportet e forcave. Duke përcjellë me lahutë punimet e plenumeve të Komitetit Qendror, autori i “Pashallarëve” e vinte veten, dashur pa dashur, në rolin e një Demodoku të Shqipërisë totalitare – si bardi a rapsodi që jo vetëm i rrëfente historitë, por edhe u jepte kuptim, duke i sistemuar dhe duke i bërë gati për hapësirën mitologjike. Duket sikur, në vizionin e Kadaresë së atëhershëm, arti “proletar” jo vetëm i përcjell dhe i rrëfen bëmat e politikës, por edhe ndërhyn drejtpërdrejt në to, duke i ndikuar. Këtë teori, të maskës për princin, ai autor e ka shtjelluar pastaj gjetiu; dhe pikërisht shpresën e tij se, duke i ofruar Enver Hoxhës një model të idealizuar për veten, mund ta tundonte këtë që të fillonte t’i ngjante modelit. Le të mos harrojmë, në këtë kontekst, që poema “Pashallarët” vërtet u dënua me vdekje, por autori u ruajt, u kursye; kinse me arsyen se mbetej i vlefshëm për regjimin, pavarësisht “lajthitjeve”.
  5. Poema si objekt imagjinar. Deri vonë në vitet 2000, “Pashallarët” mbetej objekt imagjinar – për të flisnin të gjithë, por askush nuk e kish lexuar; madje kish nga ata që deri edhe dyshonin në ekzistencën e saj. Ngaqë i ish refuzuar qarkullimi letrar, pesha e saj në atë masë opinionesh që qarkon letërsinë dhe shkrimtarët u stërzmadhua. Që prej mesit të viteve 1970, kur publiku mori vesh, me fjalë goje, se kjo poemë e Kadaresë ishte “dënuar”, miti i saj zuri vend në vetëdijen kolektive dhe, që andej, filloi të veprojë në historinë e kulturës dhe të artit në Shqipëri, duke komunikuar me të si nga një univers paralel. Dhe këtu s’e kam fjalën vetëm te ndikimi që pati ndalimi dhe dënimi i poemës në fatin e Kadaresë shkrimtar, por edhe dhe sidomos te ndikimi i kësaj ngjarjeje politike në letërsinë shqipe: meqë, në kontekstin e terrorit ndaj njerëzve të kulturës që lëshoi nga zinxhirët Plenumi IV, shkrimtarët në Shqipëri e kuptuan se nuk mund të merreshin drejtpërdrejt me politikë nëpërmjet veprës së tyre, përtej përsëritjes së klisheve dhe tropeve të njohura të Realizmit Socialist. Edhe pse, në imagjinatën e njerëzve, vendin e poemës vetë e kish zënë rrëfimi rreth poemës, ose një mish-mash përshkrimesh të turbullta se për çfarë bëhej fjalë, sërish autorët e teksteve letrare e nxorën mësimin e duhur, madje incidentin me “Pashallarët” filluan ta shohin si pedagogji emblematike të politikës së regjimit ndaj krijimtarisë artistike. Aq më tepër që statusi i Kadaresë si shkrimtar i regjimit kish pësuar ndoshta ca të krisura, por gjithsesi kish rezistuar: por me çfarë kostoje?[3] Kjo mund të jetë një nga arsyet që, në letërsinë e Realizmit Socialist të viteve 1980, vërehet një tërheqje e përgjithshme nga angazhimi i shkrimtarëve me temat e mëdha: siç mund të shihet jo vetëm në trajektoren e veprës së Kadaresë vetë (nga salla Komsomolskaja te Tabir Saraji), por edhe të shkrimtarëve të tjerë: edhe Agolli kaloi nga Zyloja te Trëndafili në Gotë; ndërsa poetët e viteve 1980 (si grupi i lezhianëve) kërkuan me këmbëngulje hapësirë shprehëse tek intimja, minimalja dhe simbolikja. Në këtë kuptim, goditja që iu dha “Pashallarëve” ishte ekuivalenti shqiptar i vetëvrasjes së Majakovskit.
  6. Poema si mjet për të rishkruar historinë dhe biografinë. Kanë dashur ta paraqitin, “Pashallarët”, si provë të “disidencës” së autorit të saj, Kadaresë; sidomos një grup njerëzish që, nëpërmjet këtij operacioni, kanë dashur të përfitojnë nga statusi i konfirmuar i Kadaresë si shkrimtar i kalibrit botëror. Leximi i poemës nuk më duket se e konfirmon këtë pretendim: mesazhi i saj politik nuk më duket ai i një disidenti, por i një autori militant që kërkon të marrë pjesë dhe të luajë rolin e vet në politikën e regjimit totalitar. Duke pasur parasysh rrethanat kur u shkrua, “Pashallarët” mund të lexohet edhe si një përpjekje in extremis, e Kadaresë poet komunist, për t’i deklaruar solidaritetin dhe besnikërinë Enverit, në përleshjet e këtij me “burokracinë”: fryt i një leximi qëllimisht të njëanshëm të asaj çfarë po ndodhte në kupolën totalitare, mbase edhe përpjekje për të ndikuar tek Enveri vetë; por që s’ka të bëjë me disidencën. Tek e fundit, autori i poemës (si kategori tekstuale, jo Kadareja person) e shpreh ende frikën dhe armiqësinë ndaj klasave të përmbysura dhe vetëdijen e rrezikut se, po të mos angazhohet politikisht në favor të spastrimeve enveriste të kohës, mund të përfundojë “para skuadrës së pushkatimit te Bulevardi i Madh.” Me fjalë të tjera, që Kadareja u bë objekt akuzash dhe kritikash të rënda për poemën, kjo në vetvete nuk e shndërron gjë atë në disident. Në viktimë mbase po, por disidenti është diçka tjetër: disident është ai që kritikon, jo ai që kritikohet.
  7. Cili variant i poemës? Sikurse e kam vënë tashmë në dukje (Filologjia e shkurtimit), “Pashallarët” është (ri)botuar e cunguar, tani së voni, në një version të cilësuar si “përfundimtar” nga redaktorët dhe, me gjasë, edhe nga Kadareja vetë. Në këtë version të ri, poemës i janë hequr rreth 50 vargje (ose një e treta), me arsyen se bëhet fjalë për “shtojca artificiale”, ose për një taksë që çdo autor i kohës detyrohej t’ia paguante censurës, në mënyrë që vepra të mund të botohej dhe t’i arrinte publikut. Pa ia vënë në dyshim të drejtën autorit për ta retushuar, rishikuar madje edhe rishkruar veprën e vet, duhet theksuar se “Pashallarët”, nëse e ka ende ndonjë relevancë për historinë e letërsisë dhe të kulturës shqipe në marrëdhënie me politikën dhe censurën, këtë ia detyron versionit origjinal, jo këtij të të tanishmit. Madje versioni i tanishëm, i shkurtuar, shembëllzon një dëshirë – mbase të pavetëdijshme, mbase të vetëdijshme – për t’i bërë historisë makijazh, duke faktorizuar atje objektet jo siç kanë qenë, por “duhej të kishin qenë”. Me interes të madh duket edhe përpjekja, e redaktorëve të vëllimit të botuar rishtas (“Kadare, Vepra poetike në një vëllim”, Onufri 2018) dhe Kadaresë vetë, për t’i dhënë një mbështetje si të thuash teorike kësaj ndërhyrjeje në tekstet, duke e lidhur me të drejtën morale të autorit për ta “restauruar” veprën, madje edhe në atë formë siç ajo nuk e ka pasur kurrë. Për mua, në çdo rast të dyja versionet e poemës “Pashallarët” mbeten të rëndësishme: i pari, për të kuptuar marrëdhëniet e regjimit totalitar me letërsinë dhe shkrimtarët; i dyti, për të kuptuar konfliktin midis realitetit dhe dëshirës.

 

© 2018, Peizazhe të fjalës™. Të gjitha të drejtat të rezervuara. Ndalohet rreptësisht riprodhimi: Kopjuesit do të ndiqen penalisht.


[1] Antiburokratizmi shpallet nga një numër poemash dhe poezish të viteve 1960; edhe Fatos Arapi ka një poemë të titulluar “Antiburokratike”. Kjo mbase duhet vendosur në kontekstin e luftës së brezave, përpjekjes së “poetëve të rinj” (të kulturës letrare post-staliniste) për t’iu imponuar establishmentit të Lidhjes së Shkrimtarëve (aso kohe, kombinim i idilikës baritore me intrigën dhe toksikologjinë bizantine), por edhe lëvizjes për Revolucionarizimin e përgjithshëm të jetës së vendit, në Shqipërinë e viteve 1960; ku “burokratizmi” po përdorej më tepër si fjalë e koduar për ndikimin ende të fortë sovjetik (si kulturë, si formim profesional dhe si praktikë pune) në strukturat e shtetit, së cilit ndikim Enver Hoxha i druhej shumë. E vështruar nga sot, “burokracia” e anatemizuar e asaj kohe duket më tepër një përpjekje për të vënë rregull dhe për të bërë shtet, nga ana e brezit të kuadrove dhe specialistëve që kishin studiuar në Universitetet e Lindjes në vitet 1950.

[2] Unë nuk pajtohem me metodën e analizës së Myftarajt historian dhe publicist, as me lehtësinë me të cilën ai i propozon spekulimet madje edhe fantazitë e veta, shpesh konspiracioniste dhe sensacionaliste, si përfundime logjike; dhe ato çfarë ai thotë për “Pashallarët” po i marr në konsideratë vetëm në atë masë që konfirmohen nga dokumentet e botuara dhe provat e tjera materiale të kohës, të cilat gjithkush mund t’i konsultojë dhe të nxjerrë përfundime të pavarura. Myftaraj më rezulton, megjithatë, i vetmi që ka provuar ta vendosë tekstin e poemës në kontekstin e dokumenteve kryesore të PPSH-së të atyre viteve.

[3] Kadareja ka shkruar, më vonë, se pas “Dimrit të vetmisë së madhe” dhe “Koncertit në fund të dimrit” censorët e regjimit ia patën ndaluar të shkruante romane – për ç’arsye filloi t’i nxirrte prozat e veta si novela. Ndoshta duhet shtuar këtu edhe ndalimi për të shkruar vargje – që nuk i erdhi nga lart, por nga “thellësitë” e pavetëdijes; me vëllimin Koha që duhet parë, në këto rrethana, si një colpo di coda, ose goditje me bisht e një poeti që përndryshe po i ulte qepenat.

Leave a Comment

Adresa juaj email s’do të bëhet publike. Fushat e domosdoshme janë shënuar me një *

Ky sajt përdor Akismet-in për të pakësuar numrin e mesazheve të padëshiruara. Mësoni se si përpunohen të dhënat e komentit tuaj.