POLITIKAT E NOBELIT LETRAR

Ka ngjallur shumë debat dhe protesta çmimi Nobel për letërsi i vitit 2019, që iu dha austriakut Peter Handke – i cili, përveçse shkrimtar i mirë, njihet botërisht edhe si apologjist i politikave të Serbisë në Ballkanin e viteve 1990 dhe simpatizant i Milosheviçit. Veçanërisht kanë reaguar me zemëratë shqiptarët, në Shqipëri në Kosovë dhe gjetiu, jo vetëm ngaqë ato politika të Serbisë kishin në shënjestër edhe shqiptarët, por edhe ngaqë shpresohej se këtë vit Nobeli do t’i shkonte Ismail Kadaresë.

Sekretari i përhershëm i Akademisë Suedeze, Mats Malm, në përgjigje të kritikave, i tha The New York Times se Handke u zgjodh sipas kritereve letrare dhe estetike, dhe pastaj shtoi: “Nuk është mandat i Akademisë që të balancojë cilësinë letrare kundrejt konsideratave politike.” Dhe, në fakt, çmimi për Handken ishte motivuar kështu: “për një vepër me ndikim, që me zotësi gjuhësore ka eksploruar periferinë dhe specificitetin e eksperiencës njerëzore.” Vërtet. Si shkrimtar Handke spikat për këto dhe më shumë.

Por le të shohim disa nga fituesit e Nobelit letrar këto vitet e fundit, për të gjykuar nëse Akademia vërtet u ka qëndruar kaq ebesnik kritereve letrare dhe estetike: Bob Dylan (2016); Svetlana Aleksieviç (2015); Mo Yan (2012); Herta Müller (2009); Harold Pinter (2005); Elfriede Jelinek (2004); Imre kertész (2002); Dario Fo (1997) – kush vallë mund të argumentojë seriozisht, që këta e kanë fituar Nobelin për arsye mirëfilli letrare dhe estetike?

Në të vërtetë, Nobeli letrar ka qenë, të paktën këto dekadat e fundit, shpesh i angazhuar politikisht – duke u shkuar shkrimtarëve të shquar jo aq për cilësinë formale dhe mirëfilli letrare të krijimtarisë së tyre, sa për angazhimin e tyre social dhe politik; mbase edhe në pajtim me një vizion specifik të shkrimtarit të adoptuar nga Akademia, si shprehje e individualizuar dhe virtuoze e aspiratave humane, sociale dhe politike të popullit të vet ose të njerëzimit mbarë.

Në kontekstin e këtyre zgjedhjeve të vetëdijshme të Akademisë, edhe çmimi i tanishëm, për Peter Handken, detyrimisht do të lexohet si politik – edhe pse jo aq, besoj unë, si rehabilitim i shovinizmit serb dhe i politikave të spastrimit etnik në Ballkan; sa si dëshirë për të shkuar “përpara”, për ta kthyer faqen, mbase edhe për të shëruar plagët ende të hapura në ish-Jugosllavi.

Dhe këtu merr domethënie tjetër edhe ballafaqimi me Nobelin e munguar për Kadarenë. Edhe Kadareja ka qenë gjithnjë i angazhuar politikisht – para dhe pas 1990-ës; paçka se angazhimit të tij politik i janë dhënë interpretime të ndryshme, ndonjëherë të kundërta: apologjet i regjimit totalitar dhe i Enver Hoxhës, në vitet 1970-1980, në Perëndim; shkrimtar disident të paktën i rrezikuar përballë regjimit; shkrimtar nacionalist dhe ideolog i nacionalizmit shqiptar pas 1990-ës, e kështu me radhë. Sikur ta kish fituar Kadareja Nobelin, mbase ndonjë mund të ngrihej dhe të thoshte se ia dhanë një shkrimtari, që e pat bërë Enver Hoxhën personazh qendror të prozës së vet. Krahasimi çalon; aq më tepër që Handke nuk ishte politikisht i detyruar që të simpatizonte politikat serbomadhe të Milosheviçit; madje nuk rrezikonte asgjë – ndryshe nga Kadareja, të cilit i duhej të negocionte çdo ditë fatin e vet dhe të familjes së vet dhe të veprës së vet, me të gjithë ata që e shihnin me dyshim nëmos si armik, të paktën në Shqipëri. Ose edhe: Handke ishte tërësisht i lirë dhe prandaj i sinqertë, në simpatitë e veta politike.

Natyrisht, Kadareja do ta fitonte çmimin jo si apologjet i Enver Hoxhës, as për poemën “Shqiponjat fluturojnë lart”, as si ideolog nacionalist – por për meritat letrare dhe estetike të veprës së vet në prozë, për forcën e imagjinatës dhe për fantazmagorinë e regjimeve totalitare që ka përcjellë në krijimtari. Por kjo nuk do t’ia hiqte dot natyrën mirëfilli politike këtij çmimi hipotetik, madje edhe për shumë shqiptarë, të cilët do ta përshëndetnin si një çmim për Shqipërinë dhe kulturën shqiptare. Për ilustrim, kujtoj që vetëm dje, ende pa u bërë i njohur vendimi për Handken, ish-ministrja e Kulturës Mirela Kumbaro shkruante, në Facebook, se:

Nëse Ismail Kadare është sot fitues i Nobelit për letërsinë, më shumë do të fitonte Shqipëria që, në këto kohë të turbullta kur fryjnë erërat populiste e sovraniste më shumë se sa ato emancipuese e qytetëruese, ka nevojë të tregojë pjesën e vet më të mirë, atë të Kulturës!

Krahasojeni tani këtë interpretim, me motivimin e Akademisë për çmimin për Handken – a nuk ju duket edhe ju, se çmimi Nobel për letërsinë tashmë po përpiqet t’i largohet kurthit të politizimit dhe të ngjyrimit kombëtarist? Dhe, për ta çuar argumentin më tej, a nuk ju duket se shtjellime të tilla, që e ndajnë Kadarenë nga vepra e vet letrare, për t’ia ngjitur flamurit të çjerrë të politikave shqiptare “pro-europeiste” në fakt e kanë penguar nobelizimin e shkrimtarit po aq sa edhe letrat aq të përfolura “kundër” tij?

Por, dhe nga ana tjetër: a do ta pranonin tani shqiptarët që Kadareja të nderohej, ta zëmë vitin e ardhshëm, me të njëjtin çmim që ka marrë apologjeti i Milosheviçit, Peter Handke? A do ta pranonte tash e tutje çmimin Nobel Kadareja vetë, që nuk e ka fshehur kurrë angazhimin e tij total pro shqiptarëve në Kosovë dhe kundër politikave serbomadhe të Milosheviçit? Ndonjë nga kritikët e vendimit të tanishëm të Akademisë – në SHBA – ka shkuar deri atje sa të shprehet se, me këtë vendim, Akademia Suedeze e shkatërroi prestigjin e Nobelit letrar, në mënyrë të tillë që ky nuk do ta marrë dot më veten; dhe sërish, jo sepse Peter Handke nuk është shkrimtar i klasit të parë, por sepse Nobeli i Akademisë Suedeze është detyrimisht politik; dhe të paktë janë ata shkrimtarë dhe intelektualë, anembanë botës, që janë gati të pranojnë bashkëjetesën e këtij Nobeli letrar me qëndrimet politike të Handke-s.

Orvatja për ta depolitizuar çmimin Nobel, duke ia dhënë këtë Peter Handke-s, duket – të paktën – si blof tejet i guximshëm, nga ana e Akademisë. E megjithatë, ndoshta pikërisht edhe juria e ndërmori këtë hap, për ta përcjellë sa më fort e më qartë nevojën për të ndryshuar kurs dhe për t’u shkëputur nga interpretimet sociologjike të letërsisë dhe të autorëve dhe, sidomos, nga urgjenca për t’u sintonizuar me progresin, ashtu siç e shohin këtë liberalët e majtë në Europë.

Unë e kam lexuar dhe shijuar Peter Handke-n në një kohë kur nuk dija shumë për orientimet e tij politike dhe miqësitë e tij ballkanike. Romani Ankthi i portierit gjatë penalltisë më është dukur totalisht kryevepër. Nobelin letrar për të, po të flas ngushtësisht si lexues, do ta pranoja njëlloj siç kam pranuar atë për Elfriede Jelinek-un dhe për Svetlana Aleksieviç-in: pëlqimet e mia letrare nuk kanë nevojë për Nobel, dhe Nobeli i dhënë, nuk më ka bërë të pëlqej ndonjë vepër rishtas. Zemëratën për vendimin e tanishëm Akademia Suedeze e ka përgatitur prej vitesh, kur s’ka lënë asnjë modë politike dhe ideologjike, të ushqyer nga pakica intelektualësh në Europë, pa ia shkelur syrin. Ismail Kadareja dalëngadalë po hyn në listën e atyre shkrimtarëve, të zgjedhur, që do të mbahen mend ngaqë nuk e fituan Nobelin.

© 2019, Peizazhe të fjalës™. Të gjitha të drejtat të rezervuara. Ndalohet rreptësisht kopjimi në mediat. Kopjuesit do të përndiqen ligjërisht.

Leave a Comment

Adresa juaj email s’do të bëhet publike. Fushat e domosdoshme janë shënuar me një *

Ky sajt përdor Akismet-in për të pakësuar numrin e mesazheve të padëshiruara. Mësoni se si përpunohen të dhënat e komentit tuaj.

Scroll to Top