PRISNI E SHPRESONI

Si ta kuptosh se çfarë i shtyn pikërisht, me dhjetëra mijëra qytetarë të Shqipërisë të trokasin në dyert e Gjermanisë, për të kërkuar “azil”? Çfarë procesesh mendore, çfarë bindjesh, çfarë arsyetimesh, në kushtet kur mediat lajmërojnë rregullisht dhe me të madhe, se Gjermania dhe krejt BE-ja nuk do të pranojnë kërkesa të tilla?

Përgjigjja më e thjeshtë është: dëshpërimi; fjalë që, në analizë të fundit, rrjedh nga latinishtja de-sperare, të humbësh shpresën. A thua se të humbësh shpresën për të jetuar normalisht në vendin tënd, e rrit vetvetiu dhe përtej kufijve të arsyes shpresën se mund të jetosh disi më mirë në Gjermani ose kudo gjetiu.

Shpresë e humbur nga njëra anë, shpresë e fituar nga tjetra. Dhe nëse kjo e fundit është e paarsyeshme, sa e arsyeshme do të jetë e para?

Ambasadori gjerman në Tiranë, Hoffman, tha tani së fundi se vetëm në qershor të vitit 2015 rreth gjashtë mijë qytetarë të Shqipërisë kanë kërkuar azil në vendin e tij. Mund të supozojmë se një pjesë e këtyre e kanë ditur që Gjermania nuk do t’i pranojë – sa kohë që e kanë gjetur rrugën deri atje. E megjithatë.

Kalimi nga dëshira për të jetuar andej te bindja se kjo disi edhe mund të realizohet duhet shkoqitur nga ana psikologjike; sepse kështu në vështrim të parë nuk mund të shpjegohet, meqë nuk është rezultat i ndonjë procesi planifikimi logjik.

Dhe pikërisht në këtë kontekst, m’u kujtua një pasazh i vogël që pata lexuar dikur, nxjerrë nga romani Sense and Sensibility i Jane Austin, ku autorja përshkruan një “huq” të dy personazheve të saj:

“Çfarë Marianne dhe e ëma imagjinonin për një moment, do ta besonin momentin tjetër – për to të dëshiroje ishte të shpresoje, dhe të shpresoje ishte të prisje që të ndodhte.”

Përkthimi nuk e përcjell dot forcën e origjinalit, prandaj po e risjell citatin, këtë herë në anglisht:

“What Marianne and her mother conjectured one moment, they believed the next, – with them to wish was to hope, and to hope was to expect.”

Vështirësia për ta përkthyer këtë pasazh ka të bëjë me dallimet e holla kuptimore midis foljeve to conjecture, to hope dhe to expectto conjecture është “të formosh një opinion ose supozim në bazë të informacionit të pamjaftueshëm”; ndërsa dallimi midis to hope dhe to expect lidhet me aftësinë për të vlerësuar probabilitetin e diçkaje që do të ndodhë; dhe që mund të jetë edhe fare i ulët në rastin e hope por relativisht i lartë në rastin e expect; përndryshe duhet të dyshojmë për IQ-në e subjektit përkatës ose shkallën e informacionit që ky zotëron.

Në shqipe expect shpesh e ngatërrojmë me wait – duke e përkthyer në të dy herët si “pres.” Natyrisht, nuk mund të bësh me faj poliseminë për gabime logjike elementare; por fakt është që polisemia ia çel rrugën gabimit.

Ata që nisen drejt Gjermanisë kanë shpresë se mund të përfitojnë azil: la speranza è l’ultima a morire. Kjo shpresë, që nuk ka nevojë të jetë racionale, përfundon njëfarësoj në expectation – duke ia rritur probabilitetin një ngjarjeje të pagjasë.

Dhe këtu nuk është se po dua të fajësoj gjuhën; por edhe mangësitë leksikore, edhe mangësitë në arsyetim sugjerojnë të njëjtin shpjegim – që nocioni i pritmërisë (expectation) nuk ka zënë rrënjë.

Ka një shprehje popullore, që e dëgjon shpesh në Tiranë: në mos qoftë u sajoftë; barasvlera shqip e asaj që socio-psikologët dhe antropologët e quajnë wishful thinking. Megjithatë, shprehja shqip bart në sipërfaqe kontradiktën midis analizës racionale të një situate (“në mos qoftë”) dhe besimin se diçka e mirë mund të ndodhë (“u sajoftë”) – duke shtënë në punë dëshiroren.

hope_by_wlop-d7qrt1eAntropologu anglez Don Lepan (The Cognitive Revolution in Western Culture, Vol. I, The Birth of Expectation) e konsideron këtë paaftësi për të vlerësuar probabilitetin gjatë planifikimit të së ardhmes si karakteristikë të shoqërive në Europën e Mesjetës.

Në rrafshin irracional, së ardhmes mund t’i qasemi me lutje Zotit, sikurse mund t’i qasemi me magji ose duke konsultuar burime të privilegjiuara (orakullin), ose me profeci. Veçanërisht në shqipe, e ardhmja si kohë e foljes përftohet masivisht me anë të pjesëzës do dhe formave të lidhores; ku tashmë pjesëza do i ruan ende lidhjet dhe jo vetëm etimologjike me foljen dua (e ardhmja volitive; krahas së ardhmes tjetër, të tipit kam me shkue).

Aq sa mund të thuhet se subjekti që do në format e vetës së parë dhe të dytë: do të vij, do të vish etj. nuk mund të jetë veçse një entitet i mbinatyrshëm, që e sjell të ardhmen në ekzistencë (kush do? Ai): ose vetë Zoti. Kombinim i përkryer i wishful thinking me fatalizmin!

Për t’u kthyer tani te pasazhi nga Jane Austin – ajo çfarë u ndodh dy personazheve atje, na ndodh njëfarësoj të gjithëve, herë pas here. Megjithatë, nga një subjekt racional presim (expect) që ta ndërtojë marrëdhënien e vet me të ardhmen mbi baza të probabilitetit, jo të dëshirave.

Dhe për këtë arsye shpresa (hope) dhe pritmëria (expectation) vijnë dhe i kundërvihen njëra-tjetrës.

Kush e ka lexuar Kontin e Montekristos, do t’i kujtojë fjalët e fundit të Dantes-it, me të cilat mbyllet romani: attendre et esperer!, çka në shqipe është kthyer si prisni e shpresoni! Kësaj këshille i kanë dhënë gjithfarë interpretimesh; unë këtu po mjaftohem të them se, çfarë mungon atje, është pikërisht ftesa për veprim. Në kuptimin që veprimi nuk mund të themelohet mbi shpresën vetëm; ka nevojë edhe për arsyen; ndërsa shpresa jo.

Natyrisht, atyre që nisen drejt Gjermanisë, me shpresën se njëfarësoj atje do të sistemohen dhe do ta nisin jetën nga e para, nuk mund t’u thuash që të lexojnë paragrafin e fundit të romanit të Dumas-it. Vuajtjet e tyre janë reale; dhe reale duhet të jetë edhe përgjigjja – e shtetit, e shoqërisë civile dhe e qytetarëve.

Por kjo nuk e përjashton reflektimin ndaj dukurisë; dhe reflektimi të sugjeron ekzistencën, brenda shoqërisë bashkëkohore shqiptare, të një kategorie njerëzish që jetojnë mendërisht në të ardhmen dhe veç në të ardhmen; duke e fshirë forcërisht të sotmen (e tyre) nga tabloja e ekzistencës; ngaqë e sotmja e tyre është thjesht pritje (prisni!) dhe shpresë (shpresoni!).

Dhe kur e sotmja nuk ekziston, zhduket edhe nevoja për të marrë parasysh gjasat (probabilitetet) që dëshirat të realizohen; meqë këto dëshira njëfarësoj janë realizuar që në momentin kur kanë lindur.

[imazhi (c) Hope by wlop, Deviant Art]

Leave a Comment

Adresa juaj email s’do të bëhet publike. Fushat e domosdoshme janë shënuar me një *

Ky sajt përdor Akismet-in për të pakësuar numrin e mesazheve të padëshiruara. Mësoni se si përpunohen të dhënat e komentit tuaj.