Shkrirja e elementit estetik dhe e atij filozofik në poezinë e Khajamit

Anton PAPLEKA

 

SHKRIRJA E ELEMENTIT ESTETIK DHE E ATIJ FILOZOFIK NË POEZINË E KHAJAMIT[1]

Anton Papleka

Anton Papleka

Në krye të herës, filozofia dhe poezia kanë qenë të pandara nga njëra-tjetra, siç e dëshmojnë krijime të tilla si Himnet orfike që lidhen me orfizmin ose Vargjet e arta, të cilat u atribuohen pitagorianëve. Kështu ka ndodhur edhe me mendimtarët parasokratikë si Parmenidi, Herakliti, Empedokli e të tjerë, të cilët veprat e tyre filozofike i kanë shkruar në vargje. Duke i lexuar këto vepra, bie në sy menjëherë se në radhë të parë autorët e tyre janë filozofë, për të cilët vargu është vetëm një formë letrare që u shërben për të parashtruar botëkuptimin e vet.

Një dukuri e ngjashme është e pranishme edhe në letërsinë persiane, e cila zë fill me tekste të hartuara në vargje, ku mbizotëron elementi religjioz, mitologjik ose filozofik. Studiuesi i letërsisë persiane Safa shkruan: “Pjesët më të lashta të Avestas, të quajtura “gathas”, domethënë këngë, i atribuohen vetë profetit Zoroastra që jetoi në një epokë të papërcaktuar midis shekullit XI dhe shekullit VI para erës sonë. Ato janë meditime në vargje, tekste të rëndësishme për historinë e feve, por shpeshherë janë të errëta dhe përgjithësisht nuk kanë ndonjë vlerë letrare”.[2] E njëjta që mund të thuhet edhe për disa tekste të mëvonshme, siç është vepra kozmologjike mazdeane, e titulluar Boundahichn (“Libri i Krijimit”), ku sipas dualizmit zoroastrian ballafaqohen zoti i së Mirës Ormazdi dhe shpirti i së keqes Ahrimani[3]. Kësaj paradigme i përket edhe letërsia e manikeanëve, e ithtarëve të profetit Mani, i cili mendohet se ka rrojtur në shekullin III të erës sonë[4].

Zhvillimi i pandërprerë i shoqërisë njerëzore hapi shtigje të reja edhe për kulturën, i dha një shtysë të re pasurimit të mëtejshëm të letërsisë. Një nga treguesit e këtij pasurimi ishte zhvillimi i vazhdueshëm i poezisë lirike, pjesë e së cilës ishte edhe lirika meditative ose filozofike. Ndryshe nga ç’ndodhte me mendimtarët që kemi përmendur më parë, në këtë rast nuk ishte fjala për autorë që merreshin me spekulime filozofike që botëkuptimet e tyre i paraqitnin në tekste të hartuara në vargje, po për autorë që në krijimet e tyre të mirëfillta poetike, i linin një vend të gjerë meditimit për botën, për njeriun, për shoqërinë njerëzore, për historinë dhe përditësinë, për problemet ekzistenciale të njeriut.

Një poet i këtillë është edhe Omar Khajami, i cili, siç dihet, studioi matematikën, astronominë, jurisprudencën, historinë, filozofinë dhe shkenca të tjera[5]. Këtij autori i përkasin vepra të mirëfillta shkencore si “Algjebra e Omar Al-Khajamit” dhe “Novruznameja”[6]

Studiuesit e letërsisë persiane nuk e përfshijnë Khajamin në grupin e poetëve sufi, emërtimin e të cilëve një nga etimologjitë hipotetike e lidh me fjalën greke “sofia (dije)[7]. Po kështu, poeti i Nishapurit nuk radhitet as midis përfaqësuesve të poezisë mistike persiane. Kjo do të thotë se Rubairat e Khajamit nuk janë tekste me karakter dituror. Para së gjithash, ato janë krijime të mirëfillta poetike ku janë ngjizur meditimet e shumta të një poeti, të shprehura me gjuhën e poezisë. Figurativisht, do të thoshim se krijimet e Khajamit kalojnë nga zemra në mendje, pra, së pari na emocionojnë, na ndezin fantazinë, pastaj na vënë në mendime.

Para se të ndalemi më gjatë e në mënyrë më të detajuar te shkrirja e elementit estetik me atë filozofik në krijimtarinë e Khajamit, jemi të detyruar të bëjmë tri objeksione që lidhen me tri probleme të rëndësishme, me të cilat ballafaqohet çdo studiues që i qaset krijimtarisë së poetit të Nishapurit.

Problemi i parë ka të bëjë me autenticitetin e Rubairave të Khajamit, me përcaktimin e teksteve që janë origjinale dhe të atyre që janë apokrife. Studiuesi Safa vë në dukje: “Ndonëse u sulmua ashpër nga besimtarët, përmbledhja e këtyre poemave të shkurtra pati një sukses aq të madh, saqë imituesit shtuan shumë rubai të krijuara prej tyre, kështu që sot, për fat të keq, është e vështirë të dallohen këto shtesa nga vepra autentike e Khajamit”[8]. Disa studiues janë të mendimit se duhet të lihen mënjanë të gjitha rubaitë mistike dhe të mbahen vetëm ato që kanë karakter të dukshëm pesimist apo që këshillojnë të këputim qysh tashti trëndafilat e jetës[9]. Iranologu Henri Massé saktëson se numri prej 464 rubaish reduktohet në 121 sipas një botimi kritik, të bërë në Kopenhagë më 1927 apo në 178 sipas një botimi të bërë në Teheran, më 1943[10].

Problemi i dytë ka të bëjë me pikëpamjet filozofike të Khajamit. Ai që thellohet në krijimtarinë e këtij autori, bindet menjëherë se nuk është fjala për një doktrinë filozofike koherente, por për një varg pikëpamjesh eklektike që mund të jenë reflekse të filozofëve pitagorianë, epikureanë, stoikë etj..

Së treti, duhet të saktësojmë se krahas problemeve filozofike ose ekzistenciale, Khajami u kushtoi një vëmendje të madhe edhe dukurive që lidheshin me shoqërinë dhe me moralin e saj. Safa shkruan se në shekullin XI-XII, në Iran, pati turbullira politike e shoqërore, luftëra fetare që u bënë shkas për lindjen e satirës shoqërore[11]. Më tej, ai shton: “Naser-e Kosrow, pastaj Sanai fshikulluan poetët oborrtarë, dijetarët e rremë dhe besimtarët e rremë, ambiciozët, lakmitarët dhe intrigantët. Sulmet e tyre janë veçanërisht të ashpra kundër atyre që e përdorin fenë për të fituar të mirat e kësaj bote. Një frymëzim i tillë i ndez shpeshherë kasidetë e Anvarit, të Khaqanit, të Zahirit, të Xhamalit nga Ispahani dhe rubaitë e Khajamit”[12].

Duke iu referuar pitagorizmit, në rubainë nr. 148, Khajami tallet me teorinë e metempsikozës ose të transmigrimit të shpirtrave: “Kur Shpirti mundka veten ta çlirojë /Nga Trupi dhe në Qiell të fluturojë, / Nuk është turp që Baltovina /Ta ndyj’ e ta burgosë e ta verbojë?”[13]. Po këtë qëndrim, ai mban edhe në rubainë nr. 150[14].

Referencat më të shumta filozofike lidhen me epikurizmin. Si ithtar i kësaj doktrine, poeti i Nishapurit më se një herë bën fjalë për shkurtësinë e jetës. Henri Massé shkruan: “Me një koncizion mbresëlënës, ai do të shprehë ankthin e shkaktuar nga shkurtësia e jetës dhe pafuqinë tonë për të kuptuar enigmën e universit”[15]. Rubaia nr. 3: “Dhe posa në Tavernë këndoi gjeli, Besnikët jashtë thirrën:

“Portat çeli!/ E shkurtër është jeta, ja, u plakëm/ Dhe mbeti si kofini pas të vjeli.[16]” Të njëjtën pikëpamje e ndeshim edhe në rubaitë nr. 45, 59, 64, 70, 81, 82, 314.

Me konceptin e shkurtësisë së jetës lidhet ngushtë sidomos ideja e ikjes së kohës, e cila qysh nga Herakliti i lashtë përfytyrohet si një lumë që rrjedh pa ndërprerje. Rubaia nr. 4. “A e dini përse këndesi po këndon?!/ Menatë dhe nga gjumi po të zgjon?!/ Që shkoi një ditë po të lajmëron / Dhe ti, shkujdesur, fle dhe ëndërron”[17]. Këtë mendim, Khajami e ka shprehur edhe në rubainë nr. 9. Ideja e ikjes së kohës zë  një vend të dukshëm në poezinë europiane, siç e dëshmon kjo strofë e shkëputur nga poema “Sahati” e Charles Baudelaire-it: “Tri mijë e gjashtëqind herë, Sekonda e pafytyrë/ Pëshpërit: Mos harro! Me zë kandrre, vrik, / Çasti i tanishëm thotë: unë jam Dikur-i, or mik, / Jetën tënde e thëthita me thimthin e ndyrë![18]”/.

Në traktatin e tij filozofik “Për shkurtësinë e jetës”, Seneka shkruan: “Kështu ndodh: ne nuk vuajmë ngaqë jeta është e shkurtër në vetvete, por ngaqë ne e bëjmë të jetë e tillë, ne nuk jemi defiçitarë, po shkapërdarë”[19]. Edhe Khajami është i mendimit se shfrytëzimi sa më efikas i viteve që kemi për të rrojtur është mënyra më e mirë për t’iu kundërvënë shkurtësisë së jetës dhe ikjes së pamëshirshme të kohës. Ai e bën të tijën formulën epikureane “Karpe diem”, domethënë kape ditën, shfrytëzoje ditën, përfito nga rasti. Rubaia nr. 12: “Bilbili nëpër kopshtet në Pranverë! /Sheh Lilin Kup’e Trëndafilin Verë:/[20]. Një porosi të ngjashme përcjellin edhe rubaitë nr. 66, 67, 101, 112, 186 etj.

Për të shpëtuar nga ankthi që i shkaktojnë shkurtësia e jetës dhe pasiguria për jetën e përtejme, njeriu duhet të rrëmbejë sa më shumë nga kënaqësitë që i fal jeta tokësore. Rubaia nr. 52: “Me vajzën në pranver’ e në lëndinë, / Me këngën, me Llautën e Dollinë, /Dëfrej: le të më shajnë, s’më ha malli!/ Këtu e gjej Parajsën, perëndinë”[21]. Një mendim të përafërt e gjejmë edhe në rubaitë nr. 5, 18, 20, 58.

Sipas poetit të Nishapurit, një nga kënaqësitë tokësore që duhet të shijojë njeriu, është bukuria e natyrës. Rubaia nr. 8: “Zgjohu! Mëngjesi me shigjet’e grisi/ perden e Natës, Yjt’i arratisi/ Dhe dielli gjahtar me rreze stisi/Malet, pallatet e çdo majë lisi”[22].

Pa dyshim, një nga kënaqësitë më të mëdha të jetës tokësore lidhet me erotizmin, me dashurinë njerëzore si një shprehje e vitalitetit të individit, por edhe si një forcë që siguron vazhdimësinë e llojit. Rubaia nr. 26: “Si mjerë ai që Dashuri s’ka ndjerë/ Dhe zemra s’i ka ndritur si Pranverë”[23]. Në ndonjë rast, siç ndodh në rubainë nr. 25, sublimi i dashurisë merr përmasat e një kulti të vërtetë[24]. Një kult i tillë për dashurinë të kujton idenë e Empedoklit, sipas të cilit Dashuria ishte njëra nga dy forcat kozmike që qeverisnin gjithësinë[25].

Midis kënaqësive të shumta tokësore, bëjnë pjesë edhe të ngrënat e të pirat, të cilat i japin mundësi njeriut të ketë një gjendje të mirë shëndetësore, e sjellin në humor të mirë, e ndihmojnë të harrojë brengat e hidhërimet. Kjo frymë, është e pranishme në poezinë moderne europiane, siç e vëmë re në poemën “Vera e vetmitarit” të Ch. Baudelaire-it: “Gjithë këto nuk vlejnë, o shishe e thellë, /Sa balsamet që barku yt mund të pjellë, / Që i ruan për zemrën e poetit të etur për gotat. / Ti ia mbush dejet me shpresë, rini e jetë, / Me krenari, thesar që çdo zhelan don ta ketë, /Që na bën ngadhënjimtarë, të ngjashëm me zotat”[26].

Megjithëse si pasojë e shkaqeve, të cilat i kemi përmendur më parë, në përmbledhjen e Khajamit ka edhe rubai me përmbajtje kontradiktore, në të mbizotëron ndjenja e moderimit. Poeti persian i kundërvihet si teprimit ashtu dhe shthurjes. Rubaia nr. 221: “Kur s’pi, jam krejt i fishkur e i tharë, / Kur dehem, mbytem, bëhem pus i vrarë;/ Kërkoj pra mesin, jetën çakërqef; / As thatë, as qull, po lagur leht’ e larë[27]”.

Rubairat e Khajamit zënë një vend relativisht të gjerë disa pikëpamje që të sjellin ndër mend doktrinën e stoikëve. Rubaia nr. 187: “Kur vete mirë, lavdi pastë Zoti!/ Kur vete keq, më kot po derdhet loti:/ S’pyetesh as për gaz, as për vajtim;/ Durim!- Kështu i urti tha qëmoti”[28]. Qëndrimi i poetit persian ndaj problemeve të ndërlikuara të botës ka ngjashmëri me dramën hamletiane që shprehet me formulën: “Bota u shthur, o prapësi, o dreq, që paskam lindur të të ndreq!” Në rubainë nr. 204, Khajami thotë: “Mos qaj, or mik, mos u mërzit më kot, / Se rrotën Botës nuk ia ndreqim dot. / Por rri mënjanë qet’ e bëj sehir/ Shakatë që na bën i Madhi Zot”[29].

Pikëpamjet me karakter stoicist shtrihen edhe në fushën e moralit, siç e vëmë re në disa rubai ku Khajami i këshillon lexuesit e tij të mbështeten te vetvetja, të mos ligështohen përpara fatkeqësive, të ruhen nga miqtë e rremë dhe nga armiqtë e pashpirt. Rubaia nr. 301: “Miq mos kërko nëpër pazaret kurrë, / Vrerin që s’ka shërim, pije si burrë:/ Më kot mos lyp nga miqtë ndihmë, hesht;/ Prit buzëqeshur nga armiqtë gurë”[30]. Kurajën dhe dinjitetin, Khajami i çmon si dy nga virtytet kryesore të njeriut. Rubaia nr. 317: “Sa kohë nerva, gjallëri gëzoni, / Me burrëri dhe dinjitet qëndroni:/ Përballni dhe armiq si Rustem Zalli, / Nga miq si ata dhurata mos pranoni”[31].

Si lëvrues i satirës shoqërore, Khajami denoncon, vë në lojë dhe stigmatizon disa dukuri negative të kohës së tij. Shigjetat e satirës së tij, ai i drejton sidomos kundër megalomanisë së pushtetarëve, duke e vënë theksin te përkohshmëria e pushtetit. Rubaia nr. 86: “Dhe treqind vjet të rrosh e plot me dritë, / Këtejza do të shkosh me lot një ditë:/ Qofsh mbret i lart’ a liparak i ngratë, / Në vig do të mbarosh krejt i shpitë”[32]. Në ndonjë rast, poeti i Nishapurit përdor edhe humorin e zi për të shpotitur sundimtarët që e pandehnin veten të pavdekshëm. Rubaia nr. 137: “Punon në dyqan të tij Poçari, /Një Poçe po artonte nga pazari, / Lëfyti ish një kok’ e një Qazari/ Dhe dorëza nga dor’ e një lypsari”[33]. Ky autor nuk ngurron të bëjë humor edhe me figurat historike iraniane, duke iu kundërvënë poezisë epike, e cila prirej drejt heroizimit dhe hiperbolizimit të mbretërve apo të kreshnikëve. Rubaia nr. 138: “Qëndroje dorën, mor Poçar mizor, /Që garbe bën me trupin njerëzor:/ Shiko Kosroit me çark ia shtype zemrën /Dhe gishtin Feridunit mbretëror[34]”.

Khajami ngre zërin kundër padrejtësive shoqërore që kanë të bëjnë me ndarjen e pasurisë dhe mban anën e të varfërve. Rubaia nr. 311: “Ari s’lind Mend, po Mend që bukë s’kanë, /Në Kopsht të dheut qajnë si n’hapsanë:/ Qesh trëndafili që ka qesen plot, / Kur Vjollc’ e varfër kokën var mënjanë”[35]. Objekt i satirës së këtij vëzhguesi të vëmendshëm të jetës shoqërore bëhen edhe problemet familjare, siç është rasti i martesave të papërshtatshme që nuk i përfillin fare ndjenjat dhe interesat e vajzave. Rubaia nr. 203: “Ah! Vera shkon në derë të myftinjve;/ Dhe Kryevegla n’arkë t’axhaminjve, /E bukur e Dheut fle në shtrat/ T’eunukëve, në djep të çiliminjve!”[36]

Në një kohë kur jo vetëm në Azi, por edhe në Europë, mbizotëronte mendësia mesjetare, kur sundimtarët absolutistë i merrnin nëpër këmbë apo i shtypnin pa mëshirë të drejtat e njerëzve, poeti i Nishapurit bëhej flamurtar i humanizmit, riformulonte thënien e filozofit të lashtë Protagora që pati shkruar se njeriu është masa e të gjitha gjërave. Rubaia nr. 308: “Njeriu qenka thelbi i Gjithësisë/ Dhe drit’ e syrit t’madh të Perëndisë:/ Qarku i Qenies qenka si Unazë/ Me vul’ xhevair’e Njerëzisë!”[37] Khajami shpall me të madhe se e drejta për të qenë i lirë, është një e drejtë themelore dhe universale, një kusht për lulëzimin e personalitetit të njeriut. Rubaia nr. 201: “Të kisha ah! fuqi prej Perëndie,

/I jipja shkelmin kësaj gjithësie, / Do krrenja tjetër Botë ku të kishte/ Çdo plotësim dëshire dhe lirie”[38]. Përveç kultit të lirisë, në poezinë e Khajamit flitet shpesh edhe për kultin e dijës. Rubaia nr. 303: “Mos qas veç shokë t’Urtë në shtëpi, / Largohu nga të marrët pa kufi;/ Kur t’ep i marri mjaltë, hidhe tej, / Kur t’ep i Urti vrer, e merr, e pi”[39].

Në fushën e besimeve fetare, duket sheshit se Khajami është antidogmatik dhe antikonformist. Rubaia nr. 227: “Në Labirint të Besëve kërkova, / Me Porosi e Dogma u qarkova;/ Po u gënjeva; s’ gjeta lule fare/ Dhe vetëm driza t’egra zbulova”[40]. Në ndonjë rast, ai shkon aq larg, sa t’i vënë në dyshim disa mite fetare dhe dogmat që lidhen me to. Rubaia nr. 155: “Zbulimet që Profetët na zbërthyen/ Dhe për këto mbi Kryqe u mbërthyen, /S’janë veç ëndrra që na rrëfyen/ Pas gjumit dhe pastaj në gjum’ u kthyen”[41]. Studiuesi Safa shkruan: “Përveç kësaj, këto poema, në të cilat afirmohen një pesimizëm dhe një skepticizëm që nuk përputhen fare me idetë e islamizmit dhe nuk mund të thuheshin ditën për diell, për një kohë të gjatë qarkulluan në mënyrë gjysmë klandestine”[42]. Skepticizmi i Khajamit manifestohet në disa poema, siç ndodh në rubainë nr. 159: “Nga Qielli e Vërteta nuk zbret, / Me Dij’ e Shkencë udha nuk iu gjet:/ Se udhë s’ka, se s’na e kap dot truri / Dhe  syri ynë gjurmën ia humbet”[43].

Një përmasë humaniste dhe moderne e poezisë së Khajamit është toleranca fetare, kundërvënia ndaj fanatizmit fetar. Këtë gjë e vë në dukje edhe Safa: “Omar Khajami zgjodhi rubainë për të shprehur me një formë mbresëlënëse ankthin e tij metafizik, keqardhjen e tij për jetën njerëzore dhe llahtarinë e tij ndaj fanatizmit”[44]. Khajami del hapur kundër luftërave me karakter fetar dhe njëkohësisht pohon se fetë nuk duhet të identifikohen me Perëndinë. Rubaia nr. 228: “Fe kundër Fesh pa fund luftojnë, / Rrobat e çjerra gjithnjë arnojnë; / I hodha të gjitha tej e tutje, / Se Perëndinë, jo, s’e përfaqësojnë”[45]. Si ithtar i tolerancës fetare, Khajami e zbaton këtë parim edhe në krijimtarinë e tij ku përmend disa figura të feve të tjera. Rubaia nr. 10: “Ja, mars i ri dëshirat na valon, /çdo shpirt i mençur në Gërmadhë shkon, /Ku dor’ e Moisiut zbardh degën ton’/ Dhe frym’e Krishtit tokën gjelbëron”[46]. Humanisti i madh persian mendon se si luftërat fetare ashtu dhe ato politike, në thelb të tyre kanë ambicjen për të sunduar, për t’u pasuruar. Rubai nr. 305: “Rrëmbyen mall, memuriet e ar/ Dhe t’urtin plak e t’urët shkencëtar/ E quajnë Gjaur se s’beson përralla, /Se s’qas mbi supe si ata samar”[47]. Në ndonjë rast, skepticizmi i Khajamit të kujton sentencën e njohur të Sokratit që thoshte: “Unë di një gjë që s’di asgjë”. Rubaia nr. 115: “Kur isha i ri, kujtova se e gjeta/Pallatin ku shkëlqente e vërteta:/ Tani q’u plaka di që s’dija gjë/ E që s’di hiç nga Bota dhe nga Jeta[48].”

Në krijimtarinë e poetit të Nishapurit, ka inkoherenca edhe përsa i përket frymës së saj. Për shembull, në rubainë nr. 90, bëhet fjalë për një gjendje pa perspektivë e të pashpresë ku mbretëron pesimizmi i plotë: “Ç’fitova nga gjith’ andrrallat? Hiç!/ Dhe nga mundimet e vërdallat? Hiç!/ Sa para bën se sot jam Yll e Dritë/ Kur shuhem nesër, shkoj me prrallat? Hiç![49]” Krejt ndryshe ndodh në disa tekste të tjera ku është i pranishëm një ton optimist, ku poeti beson te triumfi i së mirës, te vazhdimësia e jetës. Rubaia nr. 13: “Shiko luadhe, lule, bukuri, /Lumenj kristali, kroje, brohori:/ Nga dimri Ferr pranvera Qiell na ndriti, / Gëzo mbi Dhe Parajsën me Hyri![50]

 

*          *          *

 

Për të argumentuar përfundimin tonë se ndryshe nga filozofët që traktatet e tyre i shkruanin në vargje, Khajami është një poet që lëvroi lirikën meditative dhe satirën shoqërore, duhet të ndalemi sidomos te procedimet e tij krijuese. Në asnjë rast, ai nuk përdor formulimet shkencore, konceptet e thata që shtien në punë dijetari ose filozofi. Si poet që është, ai e paraqet botën me mjetet e poetit, pra, me anë të figurave stilistike. Përgjithësisht, ai ka shfrytëzuar një arsenal të njohur, të cilin ka ditur ta rifunksionalizojë, ta aktualizojë. Kështu ndodh me simbolet që ka marrë nga kultura orientale dhe u referohen sferave të ndryshme të jetës.

Nga shqyrtimi i poezisë së Khajamit, bie në sy se në të mbizotërojnë simbolet objekte, të cilat kanë vlera shumëkuptimore (polisemike), konotacione të duarduarshme. Le të përpiqemi të zbërthejmë disa nga simbolet kryesore të autorit të Rubairave.

Rrota simbolizon lëvizjen, ndryshimet e përhershme, zëvendësimin e brezave: “Ç’kërkon të gjesh nga rrodhi Bota?/ Gëzo të sotmen, lër belat’ e kota:/ Ç’më qahesh? Zaret s’mund t’i luash, / Veçse ashtu si t’i ka hedhur Rrota”[51].

Labirinti nënkupton situatat e ndërlikuara apo pa rrugëdalje që has njeriu në jetë, vështirësitë e shumta, të papriturat: “Më la të verbër e më vuri trap, / Në Labirint të Jetës e në çdo Çap;/ Më shtyn të bie brenda  dhe pastaj /Si mëkatar e si rebel më kap”[52]. Nganjëherë, Labirinti mishëron forcat e mistershme që ndërhyjnë në jetën e njeriut: “Ç’m’u dirse e ç’m’u thave si skeleti/Për Pus Misteri e Labirint Kismeti!/ Në dorën tënde s’mbeti plan’ i Botës;/ Allahu, kur e bëri, s’na pyeti”[53]. Simboli i Labirintit është përdorur gjerësisht në letërsinë moderne, veçanërisht nga poeti me famë botërore që ka pirë edhe në gurrën e kulturës orientale, Jorge Luis Borges.

I ngjashëm me simbolin e Labirintit është edhe simboli i lojës së shahut: “Jemi një lodër shah me net e ditë/ Ku Fati njerëzit si gur’ i selit:/ Andej-këtej i lot, i vret, i ther /Dhe një nga një t’i hodhi në kutit”[54]. Nën ndikimin e poezisë së Khajimit, simboli i lojës së shahut ka kaluar edhe në poezinë moderne, siç e dëshmon poema “Loja e Shahut” e Jorge Luis Borges-it: “O Khajam, lojtari vetë është i burgosur prore/ Dhe një fushë shahu është jeta njerëzore:/ Ditë të bardha e net të zeza, kuti pas kutie. / Gurët i binden njeriut dhe njeriu-Perëndisë, / Prapa Perëndisë, nga kush tjetër u nis/ Kjo lojë pluhuri, kohe, agonie?[55]

Balta përfaqëson materien, lëndën me të cilën janë krijuar të gjitha gjallesat e botës. Me anë të këtij simboli, Khajami përcjell idenë se balta është zanafilla e njeriut, por edhe caku i tij i fundit: “Se Zoti me ca Llom’ e Baltovinë/ Sipas fytyrës s’tij gatoi Njerinë?”[56]. Në një vend tjetër, duke iu drejtuar të dashurës, ai thotë: “Se bukuria jote për jetë nuk rron:/ Shpejt!Nesër zbresim që të dy në Llomë”[57]. Një simbolikë të përafërt me baltën, ka edhe pluhuri: “Linde nga Pluhuri dhe në pluhur kthehesh, / Sa je Pluhur, lagu, mos u ter”[58]. Mendoj se simbolet baltë  dhe pluhur, të cilat i ndeshim në lirikën e Naim Frashërit janë ndikime të poezisë së Khajamit: “Do të shtrihem, /Të venitem, /Si kandili kur s’ka vaj, / Balt’ e pluhur / Do të bëhem/ Të më shkelë këmb’e saj”[59].

Në radhë të parë, simboli i trëndafilit shenjon bukurinë në përgjithësi, të bukurën që ndodhet në natyrë dhe në jetën njerëzore: “Qesh trëndafili e thotë: “Lulëzoj/ dhe botës bukurinë po ia shtoj:/ Pastaj e hap kuletën e mëndafshtë / Dhe përmbi kopsht thesarin po e shtroj”[60]. Më së shpeshti, trëndafili ka konotacionin e bukurisë femërore: “Dhe shpejt kam bërë be që të pendohem; / Po a jam esëll vallë kur betohem?/ Se, posa shoh Hardhi e Trëndafil, / Pendohem për pendimin që zotohem”[61]. Nën ndikimin e letërsisë orientale, simboli i trëndafilit ka kaluar në letërsinë e Europës perëndimore, siç e dëshmojnë vepra të tilla si “Romani i Trëndafilit” në Francë “Trëndafili” i Angelus Silezius-it, romani “Emri i trëndafilit” i Umberto Eco-s. Nga letërsia orientale është huazuar edhe simboli i trëndafilit që haset në krijimet e autorëve shqiptarë me kulturë islamike, të quajtur bejtexhinj: “Përmbi lulet trëndafili / mbret që nuk ka shoq;/ shumë xhefa hoq bilbili / me të sa u poq”[62].

Pasi ka qenë simbol i zjarrit dhe i Diellit në kohën e paganizmit, në kohën e monoteizmit, kryqi është simboli i vuajtjeve që heq njeriu, i sakrificave që duhet të përballojë ai për hir të qëllimeve të larta: “U shqepa e u ropa, zot, shëromë!/ Nga Rrot’e Kryq u ngopa, Zot, shpëtomë![63]” Përdorimi i këtij simboli kryesor të krishterimit është një nga dëshmitë e gjalla të tolerancës fetare dhe të antikonformizmit të Khajamit.

Vera është një simbol që shënjon kënaqësitë e jetës[64].

Sidoqoftë në ndonjë tekst të Khajamit ku flitet për Verën, mbijeton ideja e ringjalljes, e cila lidhej me kultin e Dionizit te grekët e vjetër dhe me kultin e Bakut te latinët: “Dhe kur të shuhem nën Dhé të Zi, /Dhe kur të bëhem prapë Balt’e Hi, Mbrumëni Poçe, mbushmëni Dolli/ Dhe shihni po s’u ngjalla përsëri![65]” Pak a shumë, me po ato kuptime që ka në poezinë e Khajamit, simboli i verës është i pranishëm edhe në poezinë moderne europiane. Këtë gjë e vëmë re në përmbledhjen “Lulet e së keqes” të poetit Charles Baudelaire, në të cilën përfshihen poemat “Shpirti i verës”, “Vera e leckambledhësve”, “Vera e vrasësit”, “Vera e vetmitarit” dhe “Vera e dashnorëve”. Ka shumë gjasa që në përdorimin e simbolit të verës nga poetët europianë të kenë ndikuar edhe Rubairat e Omar Khajamit, pas përkthimit të tyre nga Edward Fitzgerald-i.

Në lidhje metonimike me Verën, simboli i Kupës nënkupton kënaqësitë tokësore dhe ta shpie mendjen te Briri i Bollëkut ose te Kupa e Graalit, në qoftë se këtë e marrim si simbol të kërkimit të lumturisë së jetës, të përpjekjes për të arritur një qëllim të lartë. Rubaia nr. 60: “E dashur, mbushma kupën që kthjellon/ Të sotmen nga vrer q’ ikën, tmerr q’afron:/ Po nesër? Nesër nofka fryra, humba / Në shqotën ku e djeshmja fluturon”[66].

Rubairat e Khajamit që kanë një dendësi të madhe kuptimore, përdoren edhe një varg simbolesh të tjera si: Bilbili, Hyria, Parajsa,  Ferri, Kopshti i stolisur, Pranvera, Dimri, Taverna, Varri, Gërmadha, Rubini, Llauta, Harpa, Engjëlli, Djalli, Hardhia, Kungata, Qiparisi (Selvia), Korbi, Qyqja, Kisha, Xhamia, Gjarpri etj.

Alegoria haset shumë rrallë në tekstet e Khajamit: “Kësaj nuk iu përgjigj askush; po shtoi /Një Poçe e shëmtuar dhe pa soj:/ “Më tallin si të shtrembër; mos i dridhej / Ustajt të vëngër dora, kur m’artoi?”[67]

Metaforat folje janë fare të pakëta: “Qesh trëndafili e thotë: “Lulëzoj”[68]. Ose: “Dhe zemra s’i ka ndritur në pranverë…”[69] Në të kundërt, metaforat emra janë më të shpeshta si: Perden e natës, Shkab’e Kohës, drapr’i vdekjes, në të kopshtit gji, pellgu i frikës dhe i shpresës, Pus’i jetës, në Gjoks të Dheut, nga thonjt’e Fatit, Derën e Shpresës, Rrota e fatit etj…

Khajami përdor me mjeshtri figura të tjera stilistike si sinekdoka: “Gërshetin me Llaut? e lavdëroj”[70]. Krahasimi: “Si merimanga vallë pse ta tjerrim/ Perin e jetës, kur pastaj e çtjerrim?”[71] Similituda: “Si në mëngjes burbuqe e vesuar / Me rrezet buzëqesh e ngushëlluar, / Më ndrit me gas fytyra e përlotuar/ Kur zemrën ti ma ngroh me syt’e shkruar”[72]. Antiteza: “Një Engjëll me tërhiqte në Xhami, / Një Djall po më zvarriste në Dolli…”[73]. Ekslamacioni: “se Vjeshta tha: “Ky është gjaku im, /Q’u derdh për ju! Kungoni: merrni, pini!”[74] Pyetja retorike: “Me baltë më gatove: “Ç’faj të kam?/Me lesh e li m’arnove: Ç’faj të kam?! Mbi ballë dhe të Mirën dhe të Ligën/ Me urtësi m’i shkrove: Ç’faj të kam?”[75].

Megjithëse krijimtaria e Omar Khajamit i përket lirikës filozofike, megjithëse asaj nuk i mungojnë dramaticiteti dhe tragjizmi, prapëseprapë nëpër të shkëndijonë si reflekse vezulluese edhe notat e një humori të natyrshëm dhe befasues: “Kur pi, disa besnikë plot me Shpresë, / Më thonë: “Vera ësht’ armik i fesë”/ O burrani, pra, Kupat mbushni/ T’ia pimë gjakun qenit të pabesë!”[76]

 

*          *          *

 

Sipas studiuesit Safa, pas përkthimit të Rubairave në anglisht, në shekullin XIX, Khajami u bë një nga poetët me popullaritetin më të madh në botë dhe poeti më i famshëm iranian. Receptimi që u bë Rubairave nga miliona lexues, të cilët u përkisnin popujve të ndryshëm dhe kulturave që gjeografikisht ndodheshin shumë larg atdheut të Khajamit, mund të shpjegohet me këta faktorë:

  1. Veprat e poetit të Nishapurit nuk kishte karakter regjionalist, por në të ishin ngjizur elemente
  2. Si përçues i humanizmit, i tolerancës dhe i kultit të lirisë, Khajami ishte bartës i një mendësie progresiste dhe emancipuese.
  3. Khajami nuk ishte një predikator i thatë, një moralist i mërzitshëm, por ishte një poet i frymëzuar, një mjeshtër i pashoq që artin e tij e bazonte te konciziteti, të vargu i skalitur, te fjala më dendësi të madhe kuptimore dhe

 

Kur është fjala për të shpjeguar suksesin e menjëhershëm dhe pritjen e ngrohtë që gjeti në Shqipëri te të gjitha shtresat e popullsisë dhe te të gjithë brezat që kanë ardhur në jetë pas përkthimit të Rubairave në shqip, mendojmë se faktorëve të përmendur pak më sipër duhet t’u shtojmë edhe disa faktorë të tjerë specifikë:

  1. Shoqëria shqiptare që karakterizohej nga toleranca fetare dhe ku një pjesë e madhe e popullsisë i përkiste bektashizmit, kishte mjaft ngjashmëri me mendësinë e Khajamit, me mendësinë e shoqërisë iraniane në përgjithësi.
  2. Ashtu siç pati fatin të përkthehej mjeshtërisht në anglisht nga Edward Fitzgerald, Khajami pati fatin të përkthehej në shqip ndoshta nga stilisti më i madh i gjuhës shqipe, Fan Stilian Noli, i cili Rubairat i veshi me mishin e fjalëve shqipe dhe njëherësh u dha atyre frymën e tij prej poeti

—————-

/Orientalizmi Shqiptar/

[1] Marrë nga libri “Omar Khajami midis Fan S. Nolit dhe Hafiz Ali Korçës”, botim i Fondacionit Kulturor “Saadi Shirazi”, Tiranë, 2010.

Anton Papleka, studiues.

[2] Anthologie de la poésie persane, Gallimard, 2006, f. 9 (Më tej: APP).

[3] Po aty, f. 12.

[4] Po aty, f. 13.

[5] Henri Masse?, Anthologie persane, Paris, 2004, f. 115.

[6] Po aty, f. 116.

[7] Jean Chevalier, Le soufisme, Paris, 1996, f. 5.

[8] App, f. 9.

[9] H. Massé, vep. e cit. , f. 115.

[10] Po aty, f. 115.

[11] APP, f. 32.

[12] Po aty, f. 32.

[13] Omar Khajam, Rubairat, Tiranë, 2002, f. 41.

[14] Po aty, f. 42.

[15] H. Massé, vep. e cit. , f. 116.

[16] O. Khajam, vep. e cit. , f. 5.

[17] Po aty, f. 5.

[18] Charles baudelaire, Les fleurs du mal, Paris, 2004, f. 94.

[19] Sénéque, Sur la brièveté de la vie, 1993, f. 8.

[20] O. Khajam, vep. cit. , f. 7.

[21] Po aty, f. 17.

[22] Po aty, f. 6.

[23] Po aty, f. 11.

[24] Po aty, f. 11.

[25] Les ponseurs avant Socrate, Paris, 1964, f. 115.

[26] Ch. Baudelaire, vep. e cit. , f. 128.

[27] O. Khajam, vep. e cit. , f. 60.

[28] Po aty, f. 51.

[29] Po aty, f. 55.

[30] O. Khajam, vep. e cit. , f. 80.

[31] Po aty, f. 84.

[32] Po aty, f. 26.

[33] Po aty, f. 39.

[34] Po aty, f. 39.

[35] Po aty, f. 82.

[36] Po aty, f. 55.

[37] Po aty, f. 81.

[38] Po aty, f. 55.

[39] Po aty, f. 80.

[40] Po aty, f. 61.

[41] Po aty, f. 43.

[42] APP, f. 137.

[43] O. Khajam, vep. e cit. , f. 44.

[44] APP, f. 29.

[45] O. Khajam, vep. e cit. , f. 61.

[46] Po aty, f. 7.

[47] Po aty, f. 81.

[48] Po aty, f. 33.

[49] Po aty, f. 27.

[50] Po aty, f. 8.

[51] Po aty, f. 51.

[52] Po aty, f. 68.

[53] Po aty, f. 51.

[54] Po aty, f. 49.

[55] Borhes, Poezi, Tiranë, 2000, f. 168.

[56] O. Khajam, vep. e cit. , f. 28.

[57] Po aty, f. 16.

[58] Po aty, f. 29.

[59] Poetë shqiptarë, Tiranë, 1999, f. 213.

[60] O. Khajam, vep. e cit. , f. 8.

[61] O. Khajam, vep. e cit. , f. 59.

[62] Antologji e letërsisë shqipe, Tiranë, 1955, f. 67.

[63] O. Khajam, vep. e cit. , f. 54.

[64] Po aty, f. 11

[65] Po aty, f. 87.

[66] Po aty, f. 19.

[67] Po aty, f. 73.

[68] Po aty, f. 8.

[69] Po aty, f. 11.

[70] Po aty, f. 6.

[71] Po aty, f. 20.

[72] Po aty, f. 15.

[73] Po aty, f. 9.

[74] Po aty, f. 76.

[75] Po aty, f. 67.

[76] Po aty, f. 58.

Leave a Comment

Adresa juaj email s’do të bëhet publike. Fushat e domosdoshme janë shënuar me një *

Ky sajt përdor Akismet-in për të pakësuar numrin e mesazheve të padëshiruara. Mësoni se si përpunohen të dhënat e komentit tuaj.

Scroll to Top