SHQIPJA NË XHEZVE

Herë pas here, dëgjoj – a lexoj – njerëz që pyesin se “si mund ta thonë shqip” një fjalë fare të rëndomtë, që atyre u duket si “e huaj”: këta ngatërrojnë, në çdo rast, identitetin e fjalës me origjinën ose, akoma më keq, etimologjinë e saj. Dikush që kërkon të gjejë “si mund ta thotë shqip” fjalën xhezve, në fakt ka marrë vesh, kushedi si dhe ku, që këtë fjalë shqipja e ka huazuar dikur nga turqishtja (osmanishtja), çfarë e shqetëson, sepse sot, për një kategori shqiptarësh të zellshëm (do të shtoja: shqiptarësh profesionistë, ose njerëzish që e kanë shndërruar shqiptarinë në profesion), gjithçka e ardhur nga Lindja duhet shporrur nga gjuha dhe nga kultura, si të ishte mish i huaj: që nga fjalët me prejardhje “turke” (zakonisht osmane) dhe pastaj ato greke dhe sllave, te feja Islame dhe ajo e krishterë ortodokse, pastaj te kultura materiale përkatëse (zejet, veshjet, gatesat të cilat janë të lidhura ngushtë me nomenklaturën leksikore) e kështu me radhë. Prandaj edhe pyetjen më lart ndoshta më mirë ta krahasonim me atë që bën polici kur i kërkon dikujt jo kartën e identitetit, por pemën gjenealogjike, ose kartën e përkatësisë racore; sepse qëndrime të tilla janë gjithnjë diskriminuese dhe raciste, edhe kur maskohen si “patriotike” ose pas formulës yshtëse “gjuha jonë sa e mirë”. Çfarë habit edhe më, me këtë qëndrim që kërkon ndërhyrje urgjente në leksik, është vetëdija e titullimit të atyre që e shprehin; ose e drejta që i japin vetes, për ta dënuar një fjalë me zëvendësim; një lloj shprehjeje perverse e demokracisë gjuhësore, të drejtpërdrejtë; ose të asaj që, në disa vende anglo-saksone, e quajnë “citizen’s arrest” (në disa vende të tjera, kjo njihet si donkishotizëm). Procesi artikulohet në disa faza: më parë një fjalë identifikohet si e huaj; dhe pastaj kërkohet largimi i saj (dëbimi nga ligjërimi), nëpërmjet zëvendësimit me një tjetër, me biografi më të mirë, mundësisht e vjetër, “thjesht shqipe”, e fondit indo-europian; ose e kundërta, një neologjizëm, mjaft që të jetë “i bukur”.

Këto marrina i detyrohen të gjitha indoktrinimit. E para, sepse një fjalë që është huazuar nga shqipja, në rrjedhë të kohës, nga një gjuhë tjetër, nuk ka status të njëjtë me një fjalë të huaj si të tillë; nëse unë, për një arsye çfarëdo, filloj të përdor fjalën vilaxhio për “fshat”, atëherë vërtet jam duke përdorur një fjalë të huaj (në këtë rast, të italishtes); dhe bashkëbiseduesi ka të drejtë të më tërheqë vërejtjen, ose të paktën të vrasë mendjen për të gjetur se për ç’arsye po e përdor këtë fjalë përndryshe joshqipe[1]; por nëse unë përdor fjalën xhezve, për të treguar një pajisje të caktuar me të cilën zihet kafeja, atëherë jam duke folur shqip dhe fjala xhezve është fjalë shqipe me të gjitha “të drejtat” e mundshme, përfshi edhe atë për të mos u diskriminuar për shkak të origjinës; dhe kur them që xhezve është fjalë shqipe, kam parasysh atë që fjalën e njeh dhe e përdor aktivisht një masë e madhe shqipfolësish, të cilët nuk shqetësohen për prejardhjen e saj, sa kohë që fjala i ndihmon për të shënjuar objektin përkatës (në thelb, që i ndihmon për të përgatitur kafenë).[2] Në këtë kontekst, ata që aspirojnë ta zëvendësojnë fjalën xhezve me një tjetër, ndonjëherë madje me ngashërim, janë në fakt duke u përpjekur të krijojnë një lloj zhargoni special, i cili t’i shquajë ata si aktivistë të zellshëm të kulturës a, më keq akoma, misionarë (në rastin tonë, të kombëtarizmit kulturor, ose të purizmit leksikor).

Së dyti, këmbëngulja erudite e cave për të gjetur dhe përdorur fjalë “të vjetra” i ka rrënjët në rrejshmërinë se, në leksik, e vjetra është për t’u preferuar ndaj më pak së vjetrës; edhe pse vjetërsia në gjuhë nuk i jep fjalës asnjë lloj përparësie funksional; sa kohë që një krijim libror relativisht i vonë, si fjala drejtësi, nuk ka ndonjë privilegj në përdorim ndaj një fjale mjaft të vjetër, si gjyq. Nga ana tjetër, edhe pse fjalët e një gjuhe mund të vjetrohen, kjo nuk do të thotë se fjalët “e vjetra” janë më pak efikase se ato të rejat; meqë një fjalë është po aq e re sa edhe data mesatare e përdorimeve të saj; dhe një fjalë vjetrohet kur del nga përdorimi i gjallë, jo ngaqë ka shumë kohë (vite, shekuj) që përdoret.

As neologjizmat, pavarësisht nga çfarë besohet në disa qarqe snobësh patriotikë, nuk kanë ndonjë përparësi a virtyt të vetvetishëm; shumica e neologjizmave krijohen për nevoja terminologjike dhe as që përdoren në ligjërimin e përditshëm; ndërsa shumë të tjera, nuk janë fjalë të gjuhës por vetëm të ligjërimit, duke pasur statusin e figurave stilistike leksikore dhe duke mbetur zakonisht “të mbyllura” brenda kufijve të një teksti të vetëm: unë mund të shkruaj një poezi dhe ta quaj të dashurën time “buzëkaramele”, por kjo nuk ia jep gjë neologjizmit tim buzëkaramele statusin e fjalës shqipe (fjalës së gjuhës shqipe, meqë këtu dallimi mes gjuhës dhe ligjërimit ka rëndësi kritike); në fakt, gjasat që këtë fjalë ta përdorë dikush tjetër, në mënyrë të pavarur nga konteksti origjinal, janë praktikisht zero[3]. Është një figurë ligjërimore, po aq e ngulitur në tekstin ku u përftua, sa edhe një metaforë poetike. Prandaj edhe ideja që qarkullon dendur, se shkrimtarët mund ta pasurojnë lirisht shqipen me fjalë të reja, nuk ka bazë; pa çka se me analizën e këtyre “prurjeve leksikore” janë mbrojtur ndonjëherë edhe doktorata.

Në vija të trasha, sot leksiku i shqipes ka nevojë jo të pastrohet, por të pasurohet. Ata që flasin për “pastrimin dhe pasurimin e shqipes” vetëm sa përsëritin mekanikisht një formulë absurde dhe kontradiktore; sa kohë që pastrimi, edhe kur bëhet për shkaqe madhore (p.sh. gjatë procesit të përftimit të një gjuhe letrare, siç ndodhi me shqipen gjatë Rilindjes) është gjithnjë varfërim i leksikut. Këtyre u duhet thënë (me mirësjelljen maksimale): mblidheni mendjen, do ta pastroni apo do ta pasuroni shqipen? Kam frikë se ca prej tyre e kanë me qejf e pasion vetëm pastrimin; duke e përfytyruar veten në rolin e policit, që imponon ndaj gjuhës një farë disipline racore; ndërsa ca të tjerë kujtojnë se po i bëjnë mirë leksikut, duke u mësuar përdoruesve që të marrin në pyetje fjalët që përdorin. Sepse normalisht, një folës (ose shkrues) synon të përdorë atë fjalë që ia plotëson më mirë nevojën që e bën të flasë (a të shkruajë): nëse unë i them vëllait “ma sill pak xhezven”, e përdor fjalën xhezve i bindur se im vëlla do të më sjellë pikërisht objektin që kërkoj; por nëse unë i them vëllait “ma sill pak kafebërësen”, atëherë vëllai do të më shohë i habitur dhe do të mendojë se unë ose po tallem me të, ose kam pësuar ndonjë TIA (transient ischemic attack). Mund edhe t’i them “ma sill pak atë gjënë që përdorim për të bërë zier kafen”, por kjo do të ishte zëvendësim i fjalës me përkufizimin e saj, dhe një formë tjetër e dëmtimit të trurit. Virtyti i fjalës xhezve nuk ka fare lidhje me prejardhjen e saj (nga turqishtja e periudhës osmane), por me njohjen e saj masive prej shqipfolësve, çfarë më lejon mua ta përdor në mënyrë ekonomike.

Tani, në një situatë hipotetike, shqipja do të pasurohej sikur, krahas fjalës xhezve të përdoreshin edhe fjalë të tjetra, emra pajisjesh të ndryshme, që hyjnë në punë për të përgatitur lloje të tjera kafesh, si kafen “e gjatë” (amerikane), kafen e presuar (franceze) ose kafen espresso (italiane); nëse këta emra përhapen dhe popullarizohen nëpërmjet tregut – me ndihmën edhe të një institucioni të standardeve që mund të impononte përdorimin e emrave shqip ndaj huazimeve të reja, në pajisjet e konsumit të gjerë – pra, nëse këta emra përhapen dhe popullarizohen nëpërmjet tregut, atëherë mund të ndodhë që fjala xhezve të specializohet, për të shënjuar vetëm atë pajisje kuzhine që shërben për të zier kafenë turke. Dhe ky do të ishte pasurim i gjuhës shqipe, ndryshe nga zëvendësimi mekanik me një neologjizëm, i cili në rastin më të mirë do të sillte pështjellim në fjalorët, dhe në rastin më të keq do të sillte pështjellim në folësit.

Marrjen në pyetje të fjalëve, në momentin e përftimit ose të “marrjes” (reception) të ligjërimit, për shkak të shqetësimit ideologjikisht të induktuar, se mos jemi duke përdorur një fjalë “të ndaluar” ose me biografi të keqe, unë do ta quaja thjesht patologji moderne të komunikimit shqip, e cila i përket një kategorie të afërt me patologjitë e tjera naive të interesimit të sëmurë për etimologjitë, etimologjizimet popullore dhe deliret për shpjegimin e fjalëve të gjuhëve të tjera me anë të shqipes.

(c) 2018, Peizazhe të fjalës™.


[1] Por kjo fjalë, vilaxhio, e përdorur eksperimentalisht prej meje, nuk është bërë akoma fjalë e huaj e shqipes, meqë mbetet e kufizuar në një kontekst ligjërimor individual. Madje edhe sikur unë të filloja ta përdorja rregullisht vilaxhio për fshat, në ligjërimin tim, sërish kjo do të bëhej pjesë e idiolektit tim dhe do të shërbente për të më identifikuar gjuhësisht. Që një fjalë e huaj (forestierizëm ose barbarizëm) të hyjë në leksikun e gjuhës, duhet që ajo të kodifikohet kolektivisht, ose të përdoret nga një numër i mjaftueshëm folësish.

[2] Kjo vlen edhe atëherë kur fjala e perceptuar si e huaj e ka një barasvlerë “shqipe” – për shembull, surrat dhe fytyrë; sepse surrat sjell në ligjërim konotacione (ngjyrime stilistike) që fytyrë nuk i ka, duke qenë, në thelb, një pasuri e shqipes.

[3] Dhe kjo jo ngaqë ka ndonjë problem me fjalën vetë (e cila i respekton rregullat e fjalëformimit shqip), por ngaqë përdoruesit e shqipes nuk kanë nevojë praktike, për një kompozitë specifike, që ta ngërthejë metaforën e buzëve që shijojnë të ëmbla, kur i lëpin.

Lini një Përgjigje

Adresa juaj email s’do të bëhet publike. Fushat e domosdoshme janë shënuar me një *

Ky sajt përdor Akismet-in për të pakësuar numrin e mesazheve të padëshiruara. Mësoni se si përpunohen të dhënat e komentit tuaj.