Sulejman Naibi dhe vendi që ai zë në letërsinë shqipe të shekullit XVIII

Kristo FRASHËRI*

 

SULEJMAN NAIBI DHE VENDI QË AI ZË NË LETËRSINË SHQIPE TË SHEKULLIT XVIII

Kristo Frashëri

Kristo Frashëri

Në ambientet e popullsisë intelektuale myslimane fillimi i shkrimit shqip ndoqi tjetër rrugë. Ndryshe nga ambjentet e dy sferave kulturore të krishtera, katolike dhe ortodokse, tek të cilat letërsia shqipe filloi me tematikë fetare – në ambientet e sferës kulturore islamike letërsia shqipe edhe pse nga pikëpamja kohore u shfaq po në shekullin XVIII, nga përmbajtja lindi si letërsi laike. Ndryshimi u diktua nga fakti se, ndërsa letërsitë e dy sferave kulturore të krishtera u përpunuan nga njerëzit e kultit ose të lidhur me kultin, për nevojat e kultit, ose të doktrinës kishtare – në sferën kulturore myslimane, nismën nuk e morën funksionarët e kultit islam, por qytetarët laikë, të cilët edhe pse qenë myslimanë, ishin të pavarur nga disiplina ndaj institucioneve fetare. Siç është thënë, për institucionet islamike suite vazhdonte të konsiderohej, si dhe më parë, sakrilegj, përdorimi i shkrimit shqip, jo vetëm në fushën e liturgjisë apo të doktrinës islame, por edhe në fushën e nevojave të përditshme. Për këtë arsye nismën e morën besimtarët myslimanë të lëvizjes aleviste në përgjithësi dhe të rrymës hurufiste në veçanti, të cilët ndodheshin jashtë disiplinës së institucioneve zyrtare suite. Megjithatë, hurufijtë nuk u lidhën menjëherë me lëvizjen kulturore shqiptare. Në fillim të shekullit XVII, kur hurufijtë e parë erdhën në Shqipëri, ishin të ngarkuar më tepër me dogmën e tyre natyraliste, se sa me prirjen e tyre “nacionaliste”. Por nën ndikimin e proceseve që përshkuan shoqërinë shqiptare, gjatë shekullit XVII dhe fillimit të shekullit XVIII, vendi që zinin dy pilastrat kryesore të ideologjisë së hurufijve u përmbysën. Në rrethanat e reja të krijuara gjatë shekullit XVIII, kur shoqëria shqiptare filloi të dilte nga guaska e obskurantizmit mesjetar, hurufijtë filluan të bëhen tërheqës (më parë për qytetarët dhe më pas për fshatarët), më tepër nga prirja e tyre për të respektuar identitetin gjuhësor dhe kulturor shqiptar, se sa nga misticizmi natyralist i dogmës së tyre. Nga kjo kthesë lindi edhe prirja e besimtarëve hurufistë për të lëvruar më tepër letërsinë shqipe dhe më pak letërsinë në gjuhët orientale, që popullsia shqiptare nuk i njihte.

Ashtu siç ndodhi me shkrimin shqip të sferës kulturore ortodokse, edhe në sferën kulturore myslimane, shkrimi shqip lindi në shtratin kulturor të qyteteve, madje në qytetet kryesore të vendit si në Berat, Elbasan, Shkodër, Vlorë, Gjirokastër, Tiranë. Truallin ku ajo lindi e përbënte kultura popullore shqiptare. Në qytetet me popullsi shqiptare të islamizuara gjatë shekullit XV dhe XVII në letërsinë shqipe të sferës myslimane ndikoi edhe tradicioni kulturor i krishterë i mëparshëm. Ndikimi i tradicionit të krishterë i gërshetuar me ndikimin e kulturës islamike orientale mbi shtratin e kulturës popullore shqiptare vihet re në mënyrë të veçantë në letërsinë shqipe të sferës myslimane, që lindi në qytetin e Beratit. Madje, mund të thuhet se pikërisht te ky amalgamim kulturor duhet të kërkojmë shpjegimin përse në qytetin e Beratit letërsia shqipe e sferës kulturore myslimane arriti në shekullin XVII shkallën më të lartë nga pikëpamja tematike dhe estetike që njohu letërsia shqipe në shekullin XVIII.

Në Berat gjatë shekullit XVIII shumicën e popullsisë e përbënin banorët e krishterë. Edhe pse këta banorë të krishterë qenë shqiptarë nga gjuha dhe nga kultura, riti, liturgjia dhe arkitektura e kishave të shumta që kishte Berati në shekullin XVIII, dëshmonin për një trashëgimi bizantine të spikatur. Megjithatë, tradicioni klasik bizantin kishte filluar prej shekujsh të pësonte zhvillim, ashtu si në mbarë viset e dikurshme të Perandorisë romake të lindjes, edhe në viset shqiptare që e ruanin ritin ortodoks. Ashtu si kudo edhe këtu, në zhvillimin e tradicionit klasik bizantin, morën pjesë edhe elemente të diktuar nga shijet kulturore dhe artistike shqiptare, me një fjalë, komponentët kryesorë të kulturës dhe të artit të mirëfilltë bizantin, filluan të merrnin dalëngadalë, nëse na lejohet të themi, njëfarë nënshtetësie shqiptare. Mjeshtri parë i talentuar që i dha artit bizantin dhe pikturës në truallin shqiptar një ngjyrim realist, ishte Onufri nga Neokastra. Nuk është rastësi që vepra të këtij mjeshtri të madh të pikturës të shekullit XVII, kanë zbukuruar edhe kishën bizantine të Shën Todrit në Kalanë e Beratit. Rastësi nuk është as prania e pikturave të birit të tij, Nikollës, i cili përfaqëson vazhdimësinë e shkollës shqiptare të pikturës kishtare ortodokse shqiptare, largimin nga tradicioni bizantin, shihet edhe në fushën e arkitekturës kishtare. Dëshmi është Katedralja e Kalasë në shekullin XVIII, e cila nuk është pa elemente të arkitekturës qytetare shqiptare. Gjithashtu nuk është rastësi që në xhamitë e ndërtuara në Berat nga arkitekti i madh, nga Skrapari, Miman Kasemi, i cili u shqua si një nga arkitektët më të pikasur të Perandorisë Osmane, vihen re edhe ndikime nga arkitektura tradicionale bizantine. Një nga krenaritë e qytetarëve të Beratit, “Ura e Osumit” – e cila lidhte qytetin me krejt Shqipërinë e Jugut, e ndërtuar nga Ahmet Kurt Pasha, në kohën e Sulejman Naibit – ishte vepër e përbashkët e gjithë banorëve pa dallime fetare të Beratit.

Pavarësisht nga diskriminimi fetar që përshkonte frymën e Sheriatit në praktikën e përditshme sundonte toleranca fetare.

Në pjesën e parë të shekullit XVIII duket se qendra më e rëndësishme kulturore e lëvizjes së hurufijve ndodhej në Berat. Duhet kujtuar me këtë rast se në Berat kishin siguruar përkrahës edhe sektet e tjera të lëvizjes alevite. Të tillë ishin p.sh. halvetitë. Ndryshe nga hurufijtë, të cilët veprimtarinë e tyre e përqendruan kryesisht në fushën e kulturës – alevijtë përkrahën më tepër lëvizjen ekonomike, kryesisht zejtarët dhe tregtarët. Për këtë arsye halvetitë siguruan më tepër se hurufijtë fonde për bamirësi dhe për ndërtesa kulti. Një nga objektet më të rëndësishme ndërtimore u ngritën prej tyre në Berat gjatë shekullit XVIII ishte Teqeja e Halvetijve, e cila e ruan vlerën arkitektonike edhe në ditët tona. Peshën e vërtetë numerike të hurufijve nuk e dimë, por duket se ata tani mbisundonin nga pikëpamja ideologjike jetën kulturore në qytet, mbasi Hysen Mullai, i cili ishte hurufist, zinte postin e myftiut në Berat. Madje edhe kryetari i hurufijve të Rumelisë (Sheih-ul-me shami) e kishte qendrën edhe ai në Berat. Nga ana tjetër, edhe krerët sunitë nuk e kishin humbur krejt autoritetin e tyre. Sipas shënimeve të përmendura të Faik Karaosmanit, diku në pjesën e parë të shekullit XVIII, kishte plasur një konflikt midis funksionarëve sunitë dhe hurufijve të kryesuar nga myftiu. Ulematë sunitë të qytetit arritën që nëpërmjet udhëheqësit të tyre të lartë në Stamboll, Sheih-ul-islamit, ta shkarkonin nga detyra myftiun e Beratit.

Këto njoftime jepen për të treguar se në pjesën e parë të shekullit XVIII në qytetin e Beratit zhvillohej një përplasje e gjallë ideologjike. Gjithsesi brenda dogmës islame, por padyshim në gjirin e saj vepronin edhe motive jofetare, të cilat ne i kemi vështirë t’i identifikojmë, por që nuk përjashtohet mundësia që një nga këto motive të ishte çështja e shkrimit të gjuhës shqipe.

Nga njohuritë që kemi deri sot, poeti i parë beratas që ka vjershëruar në gjuhën shqipe del se ka qenë Nezim Frakulla, kurse fill pas tij thuhet se ishte Sulejman Naibi. Që të dy qenë hurufij. Sipas një indikacioni që kemi, del se N. Frakulla nuk kaloi menjëherë nga vjershërimi turqisht në vjershërimin shqip, por në një kombinim vargjesh në turqisht dhe në shqip. Është një debat i zhvilluar me vargje poetike në Berat midis Nezim Frakullës dhe Sulejman Naibit. Debati ndoshta shënon fillimin e kthesës drejt vjershërimit krejt shqip. Debati duhet të jetë zhvilluar në sheshin qëndror të tregut të Beratit, aty ku sipas E. Çelebiut, poetët, oratorët dhe shkrimtarët e qytetit, mbanin ligjërata dhe recitonin vargje poetike. Në këtë debat, S. Naibi e këshillon N. Frakullën, që të mos thurrte më vjersha në turqisht, por të vjershëronte në gjuhën shqipe, sepse sipas tij, frymëzimin poetik e merrte nga muza shqiptare dhe jo nga muza aziatike. Njoftimin për këtë debat e kam nga Ferit Vokopola, i cili është mbështetur në tregimin e gjyshit të tij, Ahmet Tusiut (dhëndërri i Sulejman Naibit). Sipas tij, Nezimi kishte mësues vëllanë e madh të Sulejman Naibit, Ataullah Naim Mullanë, i cili mbahej si një nga dijetarët më të spikatur të hurufizmit të kohës së vet në Berat. Për këtë mësues dhe udhëheqës shpirtëror të tij, Nezimi kishte hartuar një homazh nderimi me kombinim vargjesh në turqisht dhe shqip, një poezi e përbërë prej dy katrorësh (strofash), gjithsej tetë vargje. Në poezinë e N. Frakullës thuhej:

 

Senin ismin seqiz

Le të dihet,

Namin duxhihandemaruf

Pse të fshihet?

Senin mahlesin Neimdir

Ti je një sulltan,

Duaxhi kullën Nezimdir

As i bëj derman?

 

Sulejman Naibi, – thotë F. Vokopola,- duke dashur që poezia të jetë krejt shqip, i thotë Nezimit, që do të ishte më mirë t’i kishte bërë këto katrore të bukura kështu:

 

Emri tënd: me shkronja tetë:

Le të dihetë!

Je me fam në të dy jetë:

Pse të fshihetë?

 

Paranomin e ke Neim.

Ti je një sulltan,

Luts’ i yt ky rop Nezim,

As i bëj derman!

 

Gjithnjë sipas traditës, Nezimi i thotë S. Naibit, se: “vjershat i krijoj ashtu si më frymëzon muza dhe nuk më vijnë si dëshiron ti”. Sulejmani i përgjigjet: “Vëlla Nezim, lutju muzës nga ana ime, duke i thënë: kur në trupin e saj të bukur ajo vesh linjën e hollë të mëndafsh të mos verë mbi të xhokën e Azisë, se e gjysmon bukurinë e saj”.

Letërsia shqipe me alfabetin arab, e cila u shfaq në radhët e shqiptarëve myslimanë, pati jo rastësisht dy elementë të ndryshëm nga letërsitë e dy sferave të tjera fetare (myslimane e ortodokse). Njëri prej tyre ishte alfabeti arab që përdorën shkrimtarët e kësaj sfere letrare – tjetra ishte ngarkesa e shkrimeve të tyre në përgjithësi dhe e poezive të tyre në veçanti, me një mori fjalësh turke, arabe dhe persiane.

Përdorimi i alfabetit arab shpjegohet me ndikimin e arsimimit të tyre në medresetë islamike orientale, ashtu siç ndodhi me shkrimtarët katolikë, të cilët u arsimuan në shkollat latine si dhe me shkrimtarët ortodoksë, të cilët u arsimuan në shkollat greke. Madje shkollat ku ata u arsimuan ndikuan jo vetëm në lëmin alfabetit, por edhe në formimin e tyre kulturor, krejt i ndryshëm për të tri sferat kulturore fetare.

Me shkollat e formimit kulturor të tyre shpjegohet edhe tipari i dytë dallues i letërsisë shqipe me alfabetin arab – ngarkesa e madhe e shkrimeve të tyre me fjalë turke-arabe-persiane. Nuk duhet harruar se një fenomen i tillë ndodhi disa shekuj më parë edhe me ngarkesën gjuhës shqipe me një numër të jashtëzakonshëm fjalësh latine. Kjo dyndje fjalësh latine gjatë antikitetit të vonë qe aq e madhe, sa, siç dihet albanologu i shquar i shekullit XIX, Gustav Meyer, e cilësoi shqipen gati-gati gjuhë gjysmë latine. Por me kohë shumë fjalë latine u bënë pjesë e fondit të gjuhës shqipe, pasi ato u përpunuan në përshtatje me ligjet gramatikore dhe fonetike të shqipes, aq sa u bënë pasuri esaj, shpeshherë pa e ditur se janë me origjinë latine. Por ndryshe ndodhi me dyndjen gjatë shekullit XVIII të fjalorit oriental në gjuhën shqipe. Leksiku latin u dynd në mbarë folësit e gjuhës shqipe, sidomos në periudhën kur krishterimi ishte bërë feja e tyre e përbashkët. Në këto rrethana, ai depërtoi pa dallim në të gjitha shtresat e popullsisë shqiptare.[1] Përkundrazi, leksiku oriental turko-arabo-persian pati në Shqipëri përballë tij vetëm një pjesë të popullsisë shqiptare, pjesën e islamizuar të saj, madje vetëm elitën intelektuale të popullsisë myslimane – atë elitë që ishte arsimuar në medresetë e Orientit. Si rrjedhim, kjo mori fjalësh orientale ishte e huaj jo vetëm për pjesën e krishterë të popullsisë shqiptare, por edhe për vetë masën dërrmuese të popullsisë myslimane, e cila nga pikëpamja letrare ushqehej jo në bangat e medreseve islamike, por me letërsinë tradicionale popullore, krejt shqipe nga gjuha. Nën ndikimin e këtyre faktorëve, shkrimtarët e parë të sferës kulturore myslimane nuk i shpëtuan dot, në krijimtarinë e tyre letrare, përdorimit të alfabetit arab dhe vërshimit të fjalëve orientale. Mesa kemi dijeni deri sot, shkrimtari i parë i kësaj sfere kulturore në trojet mbarë shqiptare është Muçi-zadeja nga Pogradeci, autori i mjaft vjershave tashmë të humbura, me përjashtim të njërës,e cila mban titullin: “Imzot mos me ler pa kahve”. Vjersha e përbërë prej 17 strofash, katër vargjesh tetërrokëshe,mban datën 1137 hixhëri (20 shtator 1724 – 8 shtator 1725). Siç e tregon edhe titulli, vjersha i kushtohet kënaqësisë që sjell kafeja, e cila si duket, kishte filluar të përdorej në viset shqiptare. Fill pas tij vjen Nezim Frakulla (1690-1760), i cili është në të njëjtën kohë edhe i pari poet beratas. Se çfarë e shtyu Nezimin të vjershëronte shqip – nëse pati paraardhës në Berat, apo nëse mori shkas nga Muçi-zadeja, apo më në fund e mori ai vetë nismën –nuk dihet. Ndezim Frakulla ka hartuar poezi turqisht, persisht, arabisht dhe shqip. Ndoshta është i pari që shënon kalimin nga vjershërimi në gjuhën orientale në vjershërimin në gjuhën shqipe. Me sa dihet, vjershërimin shqip e filloi në vitin 1144 hixhëri (6 korrik 1731 – 23 qershor 1732), kurse në vitin 1148 hixhëri (24 maj 1735 – 11 maj 1736), ai hartoi një “Divan” (këngëtore) dhe më vonë shkroi poezi të tjera shqip (përveç dy “Divaneve” me poezi në gjuhët orientale). Pavarësisht nga ngarkesat e tepruara me fjalë orientale, Nezim Frakulla është i pari i kësaj sfere kulturore që ka prodhuar në gjuhën shqipe poezi lirike dhe erotike, shoqërore dhe didaskalike, të cilat karakterizohen nga një nivel artistik i pranueshëm. Si i tillë ai ndikoi tek poetët e mëvonshëm, të cilët patën rastin të njiheshin me krijimtarinë e tij, ose të ndikoheshin nga njëri-tjetri. Nezim Frakulla i takonte rrymës së hurufijve, e cila në kohën e tij shënoi pikën më të lartë të ndikimit që ajo pati në jetën kulturore të Beratit. Për kundërvënien e tij ndaj institucioneve suite, Nezimi u persekutua nga administrata perandorake, madje jetën e tij e përfundoi në burgjet e Stambollit, ku edhe vdiq, ndoshta siç thuhet, nga një vdekje e dyshimtë.

Rrugën që çelën Muçi-zadeja dhe Nezim Frakulla, e ndoqën një varg vjershëtorësh, siç u tha, në viset e ndryshme të Shqipërisë. Pothuajse të gjithë ndoqën rrugën e tyre në fushën e gjuhës, mbasi edhe ata e kanë gjuhën të ngarkuar, kush më shumë e kush më pak, me fjalë të tepërta turqisht-persisht-arabisht. Midis tyre ka edhe poetë që thurrën vjersha me tematikë laike, natyrisht edhe poetë që thurrën vjersha fetare. Ndonjëri ndër pasardhësit e shekullit XVIII i tejkaloi nga përmbajtja e vjershave të dy pionierët e letërsisë shqipe me alfabetin arab, duke u shtrirë si Hasan Zyko Kamberi më thellë në tematikën shoqërore, ose si Mullah Sali Pata, duke prekur edhe satirën. Shumica e pasardhësve të shekullit XVIII, përkundrazi, nuk arritën t’i afrohen jo vetëm nga pikëpamja gjuhësore, por edhe nga pikëpamja estetike Nezim Frakullës.

Përjashtim bën vetëm Sulejman Naibi,ose Sulejman Ramazani, i cili i tejkalon, jo vetëm nga ana gjuhësore, por edhe nga niveli estetik, të gjithë vjershëtorët shekullit XVIII, madje mund të thuhet pa frikë, edhe të gjithë vjershëtorët e periudhës pararilindëse.

Sikurse do të shihet, nga poezitë e Sulejman Naibit që ne njohim, për fat të keq ende të pakta, spikat gjuha rrjedhshme dhe e pastër shqipe – e pastër nga se nuk është e ngarkuar si ato të Nezim Frakullës, me dyndje fjalësh të gjuhëve orientale. Kjo pastërti gjuhësore ka një rëndësi të jashtëzakonshme. Mbingarkesa e tepruar e letërsisë shqipe të shekullit XVIII me fjalë të huaja – të huaja për fondin e saj gjuhësor, në të njëjtën kohë të huaja për shtresat e gjera të popullsisë – ishte një përdhunim që i bëhej gjuhës shqipe, në të njëjtën kohë një kufizim që i bëhej letërsisë shqipe për të mos u lexuar, as për t’u shijuar nga shumica dërrmuese e popullsisë shqiptare të të tria sferave fetare. Në të njëjtën kohë, ky huazim i leksikut të huaj oriental e pajisi letërsinë shqipe të sferës kulturore myslymane, me një karakter kontradiktor. Struktura sintaksore shqipe e shtynte këtë poezi refleksive të sapolindur drejt gjuhës popullore shqiptare, kurse fjalët e shumta turqisht – arabisht – persisht e tërhiqnin atë drejt letërsisë artistike orientale. Kjo bashkëjetesë prirjesh kontradiktore e cila në gjirin e letërsisë shqipe shfaqej jo vetëm në fushën e leksikut, por në disa raste edhe në fushën e mentalitetit, nuk mund të kishte jetë të gjatë. Në këtë bashkëjetesë, e cila në fakt ishte një përplasje kulturash, duhej domosdoshmërisht njëra të fitonte dhe tjetra të tërhiqej: ose letërsia të shkruhej krejt shqip, ose ajo të kalonte në gjuhët orientale. Në fakt fitoi e para. Pionieri i saj i parë ishte Sulejman Naibi.

Materialin për t’u bërë “pionier” i kësaj kthese Sulejman Naibit nuk ia dha vetëm gjuha e kulluar shqipe, por edhe përmbajtja lirike dhe erotike e poezive të tij – gjini kjo e lidhur tepër ngushtë me shijet artistike të masave qytetare dhe fshatare. Siç mund të vihet re me lehtësi, vjershat e Sulejman Naibit kanë ndjenjë njerëzore, bukuri vargu, shije artistike, rimë muzikore, ashtu siç e ka edhe poezia popullore shqipe. Mbi të gjitha, në këtë mes peshon fakti se, ndryshe nga poezitë fetare, të cilat kanë një lektorat të kufizua, poezitë lirike shijohen nga të gjitha shtresat qytetare dhe fshatare, pavarësisht nga përkatësia fetare. Madje, disa prej poezive të Sulejman Naibit, siç është p.sh. “Mahmudeja e stolisurë”, u pajisën për hir të bukurisë së tyre, edhe me pentagrame muzikore dhe u përhapën si këngë, siç dëshmohet për në Elbasan edhe Berat, edhe në lokalet publike, padyshim edhe në ambientet familjare.

Nga njoftimet që na jep rilindësi i shquar Zef Jubani, mund të lexohet midis rreshtave se dy vjershëtorët shkodranë, bashkëkohës të Sulejman Naibit, Mullah Hysen Dobraçi dhe Mullah Sali Pata, që të dy autorë vjershash shqipe, vizitonin qytetin e Beratit, më saktë jetën e tij kulturore, të tërhequr me siguri nga lëvizja letrare shqipe dhe jo nga muret e kalasë antike. Nga një antologji poezish të vjetra shqipe të shkruar në mes të shekullit XIX me alfabetin grek nga një tregtar i krishterë elbasanas, të cilin e kam kaluar nëpër duar disa dhjetra vite më parë, del se qytetarët e Elbasanit nuk nguronin të udhëtonin deri në Berat për të shijuar vjershat e reja që recitoheshin sigurisht në sheshin qëndror të qytetit.

Nga pikëpamja fetare, Sulejman Naibi i takonte, si dhe Nezim Frakulla, rrymës islamike të hurufijve. Në thelb të doktrinës së tij filozofike qëndron bukuria e natyrës dhe dashuria njerëzore, kurse si vlerë më të çmuar ka njeriun. Është një humanizëm që na kujton Naim Frashërin, i cili nuk rreshti së kënduari me vargjet e tij bukurisë së natyrës dhe dashurisë njerëzore në përgjithësi, të cilat i dhanë dorë për të kënduar bukurinë e natyrës shqiptare dhe dashurinë ndaj bashkëudhëtarëve të vet. Thelbin e filozofisë së tij Sulejman Naibi e përmblodhi në një credo të vjershëruar sipas zakonit të hurufijve, të cilën më vonë e morën edhe pasardhësit e tyre në Shqipëri – bektashijtë shqiptarë. Në vjershën me titull “Të gjitha kanë një burim”, ai vargëzon:

 

Me drita dhe errësira

Si ty, si ty, o njeri

Shkëlqim na është anembanë

Bukuri e dashuri

Dhe për ty o Sulejmanë

Ka hapur po atë gji.

 

Po këtë motiv Sulejman Naibi e vargëzon edhe në vjershën tjetër me titull “Të kujt i falem”. Në këtë vjershë poeti i falet jo kultit të perëndisë, por “dritës së bukurisë”, që jehon “me këngën e dashurisë”. Ja vargjet:

 

I falem me përdëllime

kësaj dritës bukurisë

Që jehon në zemrën time

Me këngën e dashurisë.

 

Poezitë lirike dhe erotike të Sulejman Naibit nuk kanë nevojë për komente të gjata. Ato flasin vetëm me vargun e tyre të kthjellët. Ndër krijimet e Sulejman Naibit që ne njohim, dy prej tyre qëndrojnë, nga pikëpamja estetike, artistike dhe gjuhësore, mbi të tjerat. Madje jo vetëmmbi të tjerat, por edhe mbi gjithë krijimtarinë letrare shqipe pararilindëse. Ato janë: “Le t’ia thotë bylbyli, por vetëm për ty” dhe “Mahmudeja e stolisurë” – poezi të cilat po t’i krahasojmë me mbarë krijimtarinë letrare shqipe pararilindëse janë me të vërtetë poezi jo të thurrura, por artistikisht të skalitura.

Sipas “Historisë së Letërsisë Shqipe”, poeti që përfaqëson në vargjet e veta prirjen për gjuhë popullore, është Hasan Zyko Kamberi[2]. Mendoj se ky vlerësim tashmë duhet korigjuar. Përfaqësuesi më kryesor i kthesës historike që ndodhi në fushën e historisë së letërsisë së vjetër shqipe në shekullin XVIII – e kalimit nga letërsia fetare në letërsinë laike – ishte Sulejman Naibi. Qoftë nga përmbajtja, qoftë nga gjuha, ai pëtfaqëson shndërrimin e letërsisë shqipe provinciale, nësemund ta quajmë kështu letërsinë me përmbajtje fetare, në letërsi me përmasa kombëtare, për faktin se e bëri të lexueshme poezinë nga mbarë popullsia shqiptare, pavarësisht nga përkatësia fetare. Me pastërtinë e tij gjuhësore, me tematikën e tij tërheqëse, letërsia shqipe me alfabetin arab u bë, pavarësisht nga vështirësitë që krijonte alfabeti arab u bë një faktor afrimi në bashkëjetesën e qytetarëve të sferave të ndryshme fetare. Poezitë e tij mund t’i lexonin dhe t’i shijonin të gjiithë shqiptarët, pa u stepur nga paragjykimet fetare. E përsëritim: pengesë e vetme ishte përdorimi i alfabetit arab, i pakapshëm për masën dërrmuese të popullsisë shqiptare. Megjithatë me Sulejman Naibin, duhet pohuar se në shekullin XVIII u krye në fushën e kulturës ai hap me rëndësi historike i lëvizjes kulturore, kur të tria sferat fetare patën, nëpërmjet tematikës laike, rrugën e hapur për t’u bashkuar rreth letërsisë kombëtare. Ato tashmë ndaheshin vetëm për nga alfabeti, i cili do të përbëjë shqetësimin kryesor të lëvizjes kombëtare kulturore shqiptare gjatë shekullit XIX. Megjithatë na pëlqen apo nuk na pëlqen, duhet të pranojmë se në krye të tre bashkëudhëtarëve të lëvizjes letare të shekullit XVIII qëndrojnë penat që thurrën laike, me emrat e tyre të përveçëm, Nezim Frakulla dhe mbi të gjithë, siç u pa, Sulejman Naibi. Mënjanimin e faktorit përçarës, pra përdorimit të alfabeteve të ndryshme në letërsinë shqipe, i takoi ta zgjidhte përkohësisht “Shoqëria e shkronjëzave shqipe të Stambollit”, në vitin 1879 dhe përfundimisht “Kongresi i Manastirit” në vitin 1908.

 

* Kristo Frashëri, Akademik, historian.

[1] Shembullin më klasik e ndeshim në terminologjinë kishtare me origjinë latine, e cila është e njëjtë në mbarë hapësirën shqiptare, si të sferës së saj katolike, ashtu edhe të sferës së saj ortodokse. Dihet se terminologjia kishtare latine u adoptua gjatë antikitetit të vonë kur shqiptarët liturgjinë kishtare e morën nga Roma dhe kur nuk qenë as katolikë, as ortodoksë, por vetëm të krishterë. Kur ndodhi ndarja e riteve të krishtera kisha greke bizantine nuk qe në gjendje ta zëvendësonte terminologjinë tradicionale kishtare me origjinë latine, me terminologjinë kishtare me origjinë greko-bizantine.

[2] Historia e Letërsisë Shqipe”, 1959, f. 245, 250, 251.

Leave a Comment

Adresa juaj email s’do të bëhet publike. Fushat e domosdoshme janë shënuar me një *

Ky sajt përdor Akismet-in për të pakësuar numrin e mesazheve të padëshiruara. Mësoni se si përpunohen të dhënat e komentit tuaj.

Scroll to Top