Zhvillimi i letërsisë në Iran

Patrick RINGGENBERG

 

ZHVILLIMI I LETËRSISË NË IRAN[1]

Patrick Ringgenberg

Patrick Ringgenberg

Histori

Para ardhjes së Islamit, poezia dhe traditat ishin kryesisht gojore.

Epoka akemenide e, më pas, dinastitë seleuside e parthe na kanë lënë vetëm mbishkrime zyrtare të mbretërve. Nga epoka sasanide, ne kemi kryesisht tekste fetare, të hartuara në persishten e mesme (pehlevi) ose në gjuhën parthe. Dëshmitë më të vjetra të poezisë persiane janë gatat, himne që i kushtohen Zoroastrës (shek. ~VI?), por që janë hartuar më vonë. Mazdeizmi na ka lënë trashëgim përmbledhje me fjalë të urta, shkrime teologjike, tekste që u kushtohen mbretit dhe ligjeve, disa prej të cilave janë shkruar në fillim të erës islamike. Janë zbuluar, gjithashtu, poema manisheane në Turkestanin kinez.

Nga letërsia në gjuhën pehlevi, që pa dyshim është e  rëndësishme dhe e lëvduar nga shkrimtarët e parë myslimanë, neve na kanë mbërritur vetëm pjesë të shkëputura. Megjithatë, ajo pati një ndikim përcaktues në letërsinë islamike të Iranit. Në shek. e VI-të, për shembull, nën mbretërimin e Khosrovit të I-rë, u përkthyen në persishten e mesme tekste indiane: pikërisht Libri i dy çakallëve, të cilin një shkrimtar me prejardhje persiane, Ibn al-Muqaffa (shek. VIII-të), e përshtati më vonë në arabisht nën titullin Kalila dhe Dimna. Ashtu si në Fabulat e Ezopit, ose më vonë në tregimet e shkurtra me vargje tetërrokëshe të Mesjetës perëndimore, ky libër nxorri në skenë, përmes kafshëve, problemet njerëzore dhe frymëzoi shumë fabula të  La Fontenit. Një përmbledhje tjetër me përralla indiane, origjinali i së cilës u shkrua në persishten e mesme dhe ka humbur, shërbeu gjithashtu si një burim për lindjen e traditës arabe të Një Mijë e Një Netëve: përmbledhja që ne njohim nën këtë emër dhe që Evropa do ta njohë në kohën e  Luigjit të XIV-të, është botuar në Kajro në shek. e XIV-të.

 

Shekujt e parë të Islamit

Pasi u bë tokë e Islamit në shek. e VII-të, Irani do të kthehet në një parajsë të poezisë, e cila do të shkruhet, por sidomos do të këndohet, duke u përcjellë nga zemra në zemër. Gjithmonë e gjallë, ajo është për iranianët gjuha e gjithunjishme, që zbukuron botën, që zbulon thelbin e shpirtit, që fshin dallimet shoqërore. Çdo iranian është poet, dhe kjo ndjeshmëri shprehet edhe në përshëndetjet e përditshme të këtij populli. Irani, si një polifoni popujsh dhe peizazhesh, ka gjithashtu një traditë popullore të pasur me përralla, me lojra dhe enigma, që kanë mbetur kryesisht gojore.

Nga letërsia persiane e përpara shekullit të X-të, kanë mbërritur në ditët e sotme vetëm disa copëza. Rudakiu, vdekur më 940, është i pari poet i madh, që jetoi në oborrin e Samanidëve. Ai ishte i njohur edhe për lojën e tij në llautë, kurse në letërsi preku thuajse të gjitha gjinitë poetike, por vepra e tij na ka mbërritur vetëm në mënyrë shumë të pjesshme. Në këtë kohë, gjuha persiane u zëvendësua nga gjuha pehlevi: ajo u përpunua, u pasurua dhe lulëzoi për t’u bërë përparimisht mjeti i ideve më të stërholluara. Vepra e parë flamur e letërsisë persiane është ajo e Firdusiut (940-1020). Ky mjeshtër i paarritshëm i poemës epike shkroi një Libër të mbretërve, një vëllim shumë të gjerë, që flet për mbretërimin e mbretërve iranianë para pushtimit arab. Një tjetër autor, Gorganiu (shek. XI-të), bashkoi Iranin paraislamik me Iranin islamik: romani i tij Vis e Ramin është një epope inisiatike dhe mbretërore për dashurinë dhe luftën, e cila vjen që nga epoka parthe dhe ndikon pjesërisht në traditën e Perëndimit me Tristanin dhe Izoltën.

Ashtu sikurse artet dhe shkencat, poezia u përkrah nga mecenati i mbretërve dhe i princërve. Poetët ishin psaltët e sovranit. Veprat e tyre, të gdhendura me fjalë të çmueshme dhe me figura komplekse dhe të kodifikuara, u thurrnin lavde festave, gjuetive dhe vlerave të aristokracisë. Poezia perse nuk u kultivua vetëm në Iran, por edhe në Azinë Qendrore e në Afganistan, e më vonë në Indi. Ndërmjet shek. X-të e XI-të, shumë oborre mbretërore ishin edhe qendra kulturore e letrare: Buharaja (Uzbekistan) në kohën e Samanidëve, Gazna në Afganistan, ku tre poetë të mëdhenj thurën vargjet e tyre (Onsori, Farrokhi dhe Manushehri), si dhe Gorganiu e Rei në Iran.

 

Poezia sufite dhe mosha klasike

Poezia mistike filloi të shfaqet në shek. XI-të, në kohën kur sufizmi u përhap dhe hodhi rrënjë gjithmonë e më shumë në Iran. E pavarur nga oborret nbretërore dhe kodet e tyre mondane, ajo krijoi një stil të ri, më natyral dhe më pak artificial, më të lirë e më të thellë. Ajo u ndikua nga Ismailizmi, si p.sh. te Nasir-e Khosrov (1004-1075), si dhe nga sufizmi, si te Sana’i (vdekur më 1131), i cili përuroi lulëzimin e jashtëzakonshëm të mathnavisë sufite.

Kur Selxhukidët pushtuan Lindjen myslimane në shek. XI-të, bashkimi i territoreve të gjera lehtësoi përhapjen e gjuhës persiane dhe krijimin e qendrave letrare pikërisht në perëndim të Iranit. Duhen përmendur nga kjo periudhë Omer Khajami (afërs. 1040-afërs. 1132), dijetar dhe poet, Baba Tahiri (shek. XI-të), një misticien dhe autor poemash, si dhe Asadi (vdekur më 1072), autor pikërisht i një diksioneri poetik në persisht dhe i një poeme shumë të bukur epike (Libri i Garshaspit).

Dy shekujt e mëvonshëm përbëjnë moshën e artë të poezisë mistike. Poemat e Atarit, Nezamit, Rumiut, Saadiut janë një antologji me tregime, me anekdota, me këngë e këshilla. Në to takohen figurat e Kuranit e të Biblës, por gjithashtu edhe përrallat popullore, hermetizmi, alkimia, astrologjia, India, Kina. Duke i kënduar urtësisë vëzhguese dhe mistereve hyjnore, sufizmi e pasuroi simbolikën dhe thelloi zanafillat e gjuhës. Stili i tij i thjeshtë ose i stërholluar është një botë krahasimesh dhe interpretimesh shumëpërmasëshe. I kuptueshëm nga spiritualizmi më shumë sesa nga erudicioni, ai përdor një numër të madh simbolesh, pamja laike, madje dhe skandaloze, e të cilave fshehin një kuptim mistik: vera (simboli i dashurisë hyjnore ose i njohjes shpirtërore), ai që u shtie për të pirë miqve (Zoti shpirtëror), taverna (sivëllazëri ose qendër shpirtërore), kupa (zemra që merr verën e dashurisë).

Shumë poetë, gjithashtu, shkëlqyen në oborret mbretërore: Anvari (afërs. 1126-1190), një panegjerist që jetoi pranë sulltanit Sanxhar në Kurasan, Xhemali i Esfahanit (vdekur më 1192), që qe njëkohësisht argjendar e piktor, dhe Khakani (1121-1199), një poet i shquar, që na la në vargje tregimin e parë të udhëtimit në Mekë.

 

Mongolët dhe Timuridët

Në shek. e XIII-të, pushtimi mongol e rënoi Iranin, pastaj, në shekullin vijues Tamerlani ribashkoi një perandori të copëtuar. Këto kohëra të turbullta bënë që të lindnin shumë tekste në prozë, ku tregoheshin ngjarjet, si Historia universale e Rashid al-Din-it (afërs. 1247-1318). Mongolët e, më pas, Timuridët, përvetësuan kulturën iraniane dhe nxitën krijimin letrar e shkencor. Shumë poetë punonin në Maragheh dhe në Tabriz, nën sundimin e mongolëve (shek. e XIII-të), pastaj në Herat, Samarkand, Esfahan dhe Shiraz, nën Timuridët (shek. XIV-të e XV-të). Që nga fundi i shek. XIII-të, mori zhvillim piktura librore, me të cilën u ilustruan kryeveprat e Firdusit, të Nezamit dhe të poetëve të tjerë. Në shek. e XIV-të, në kohën e Tamerlanit, gjatë së cilës rrojti Hafezi (afërs. 1325-afërs. 1390), poet sufit, Divani i të cilit është ende sot ushqimi kryesor shpirtëror e poetik i iranianëve.

Shumë poetë të shek. të XIV-të meritojnë të përmenden: Ovhadi-u (afërs. 1281-1338), autor i një poeme mistike (Kupa e Xhamshidit), dhe Khaxhu Khermani (afërs. 1290-1352), i cili shkroi Homei dhe Homejuni, një histori dashurie. Fundi i epokës timuride përkoi ndërkaq me fundin e letërsisë persiane klasike: Xhamiu (1414-1492) ishte përfaqësuesi i saj i fundit.

 

Safavidët dhe letërsia persiane në Indi

Dinastia safavide shkëlqeu në artet plastike, por ajo nuk e favorizoi aspak letërsinë, megjithëse Shahu Ismail i I-rë kishte thurur vetë poema. Ajo vendosi një qeveri të përqendruar dhe teokratike, që, duke hequr oborret lokale, shoi vatrat e krijimit letrar dhe interesin për poezinë oborrtare. Kleri shiit iu kundërvu edhe sufizmit, duke qenë i lidhur me poezinë qysh prej shekujsh, aq shumë sa që poemat me frymëzim sufit u kthyen përgjithësisht në stereotipe. Përkundrazi, Safavidët ngjallën një prodhim të gjerë poezish fetare shiite. Një nga përfaqësuesit e saj më të mirë ishte Mohtasham Kahani (vdekur më 1587-8), i cili shkroi poemën më të bukur për Imamët (Haft-band). Safavitëve u detyrohet gjithashtu zhvillimi i ta’zijehëve: këto përkujtimore të martirit Imam Hysein u bënë, në shek. e XVIII-të, pjesë  të vërteta të teatrit të shenjtë.

Shumë poetë emigruan në Indi dhe morën pjesë në jetën kulturore të Perandorisë mongole, si p.sh. Orfi-e Shirazi (1555-1590), Kalim-e Kashani (vdekur më 1650) dhe Saeb-e Tabrizi (1607-1670). Ata përjetësuan kështu një traditë të gjatë të letërsisë persiane në Indi, nga të cilët, përfaqësuesi i parë i madh është Amir Khosrov (1253-1324), poet dhe mistik, që rrojti nën mbretërimin e sovranëve të Delhit. Edhe në shekujt XVIII-të e të XIX-të India mbeti një vatër e gjallë e kulturës persiane. Një prej poetëve të saj të mëdhenj të fundit qe Muhamet Ikbal (1877-1938): filozof i ndikuar po aq nga sufizmi sa edhe nga Perëndimi, ai qe teoricieni dhe krijuesi i Pakistanit. Poezia me stil indian e shkruar në gjuhën persishte karakterizohet nga një pasuri e madhe figurash dhe zbukurimesh. E gjykuar për një kohë të gjatë si dekadente, ajo ndikoi edhe në poezinë e Iranit. Megjithatë, poetët iranianë të mesit të shek. të XVIII-të e braktisën këtë “stil indian” për t’iu rikthyer estetikës dhe simboleve të autorëve klasikë të periudhës paramongole. I quajtur stili “Araghi” (Eraqi), i shfaqur në Esfahan dhe në Shiraz, ai ndikon ende sot në poezinë tradicionale. Moshtaq, Hatef, Asheq, Azae janë disa nga përfaqësuesit e parë të këtij “neoklasicizmi”. Ata u pasuan nga poetë të tjerë të Gaxharëve, si Sabah, Mexhmar, Neshat dhe Sahab, djali ky i Hatefit. Veprat e tyre imitojnë po aq gazalet e Hafezit e mathnavitë mistike, sa edhe poemën epike të Firdusiut. Shumë autorë formuan familje, ku at e bir u bënë shkrimtarë.

 

Ndikimi perëndimor

Shekulli XIX-të ishte një kohë trazirash dhe metamorfozash. Traditat i kalonin anash ndikimeve të letërsisë evropiane. Zhvillimi i shtypshkrimit bëri që të lindë shtypi dhe mundësoi përhapjen e gjerë të teksteve. Kushtet e shkrimtarëve ndryshuan: shndërrimet politike u dhanw fund oborreve mbretërore dhe, pra, edhe poezisë oborrtare. Zhdukja e shkallëshkallshme e botës “feudale” dhe fatet e modernizimit ndikuan në krijimtarinë letrare, në jetën shoqërore të poetëve, në marrëdhëniet e artit me botën. Në shek. e XIX-të e të XX-të, shumë poetë dhe shkrimtarë u formuan në Perëndim, ku morën një kulturë evropiane. Në Iran, ata marrin pjesë shpesh në shtypin e jetës politike dhe në arsimin universitar. Revistat letrare dhe politike gëlojnë dhe gjallërojnë jetën letrare. Kështu, revista Sokhan, e themeluar nga poeti Natel Khanlari (1913-1990): nga viti 1943 deri në vitin 1979, ajo mblodhi rreth vetes shkrimtarë mjaft të njohur dhe u bë shtylla kurrizore e krijimatrisë letrare.

Letërsia u bë jehona e paradokseve të një Irani të gjendur ndërmjet historisë së tij dhe modernitetit, ndërmjet fesë dhe laicitetit, ndërmjet estetikës klasike dhe vargjeve të lira, ndërmjet gjuhës së shkruar dhe gjuhës së folur, ndërmjet etjes për liri dhe presionit të censorëve. Ajo u përfshi në luftën për ideale shoqërore, për lirinë e shprehjes dhe të mendimit (një kusht i lulëzimit të letërsisë). Shpesh, shënjestër e censurës, shkrimtarët u detyruan të fshiheshin, të largoheshin jashtë shtetit, ose të shkruanin me një stil shumë alegorik.

 

Romani, novela dhe shtypi

Përkthimet në gjuhën perse të autorëve francezë (Volter, Aleksandër Dumas, Fenelon, Zhyl Vern dhe Kontesha e Segurit) japin gjedhe letrare dhe vizione të reja të botës. Ato ndikuan në formimin e një gjinie të re: romani dhe novela persiane. Të shfaqura në fund të shek. të XIX-të, romani dhe novela persiane lulëzuan në fund të shek. të XX-të.

Romanet e para ishin me karakter historik. Përmes kohës së Ilkanidëve, të Sirusit të II-të dhe të Sasanidëve, autorë si Khosravi, Sanatizadeh, Kermani dhe Nassry kujtonin Iranin e Gazharëve. Romane të tjerë, të shkruar nga Kazemi dhe Hexhazi, përkundrazi, u morën me përshkrimin realist të shoqërisë bashkëkohore.

Mjeshtri dhe krijuesi i novelës qe Xhemal Zadeh (1893-1997). Autorë romanesh gjithashtu, ai botoi më 1921 një përmbledhje me novela të titulluar Na ishte njëherë. Nëpërmjet dëshirave të tij, ai bënte thirrje për një lloj “demokracie” letrare, me qëllim që të ndihmohej krijimi i veprave më pak elitare, të shkruhej me një gjuhë më popullore, dhe të përdoreshin si personazhe njerëzit e zakonshëm dhe jo princa e shenjtër. Sadek Hedajat (1903-1951), i cili vrau veten në Paris, shkroi novela dhe romane. Të ndikuara pikërisht nga Kafka, dhe shpesh të censuruara, veprat e tij patën një ndikim të madh në letërsinë e mëpasme. Kryevepra e tij është Kukuvajka e verbër.

Shtypi, i cili u shfaq në fund të shek. të XIX-të, u bë shumë shpejt një mbështetës i politikës. Ai pati një zhvillim të shkurtër, por të rëndësishëm, me Revolucionin Kushtetues (1906) dhe me vendosjen e një rregjimi parlamentar. Sot, ka një numër të madh revistash me karakter kulturor, edukativ e sportiv, si dhe gazeta me drejtim konseervator e reformator. Në gjysmën e parë të shek. të XX-të, shumë periodikë kanë qenë botuar në gjuhën frënge, por sot gazetat e përditshme që janë për botën e jashtme, botohen në gjuhën angleze: Iran Daily, Teheran Times, Iran News, Kayhan).

 

Një poezi e re

Në shek. e XIX-të ka ende poetë neoklasikë, pak a shumë të lidhur me oborrin mbretëror, si Forughi (1798-1857), Jaghma (1782- 1859), Sorush (vdekur më 1868) dhe Shejbani (1825-1890). Por nën ndikimin e poezisë franceze (pikërisht të simbolizmit e të surrealizmit), poetët riinterpretojnë traditën dhe shfrytëzojnë tema të tjera e një estetikë të ndryshme. Koha moderne e poezisë fillon me Niman Jushixh (1897- 1960). Legjenda, botuar më 1922, përbën një manifest të vërtetë për një poezi të re më të lirë dhe individualiste, më pak konvencionale dhe që shijon gjërat e kohëve të kaluara. Shumë poetë e kanë ndjekur këtë rrymë, si Ahmet Shamlu (1925-2000) ose Nadir Naderpur (lindur më 1929). Poetët krijojnë një formë të re për të thënë gjërat e vjetra, ose rimarrin format klasike për të treguar kohët e tyre, si Behari (1880-1951) ose Rashid Jazemi (1896-1951). Poezia bëhet më pak mitike dhe mistike. Ajo prek më me realizëm problemet politike, historike dhe kombëtare. Larmia e saj e bën që të prekë gjithçka, nga shoqërorja te sufizmi, nga dashuria tek impresionizmi. Ajo bëhet më subjektive dhe eksperimentale, më pak epike e idealiste. Shekulli i XX-të ka disa poetë, si Prvin E’tesami (1906-1941) dhe Faruk Farrokhzad (1935-1967).

 

Gjinitë poetike

Megjithëse proza është e bollshme (tekste filozofike, teologjike, shkencore, historike), letërsia persiane është kryesisht poetike. Ajo përfshin shumë gjini: epopenë, poezinë lirike dhe mistike, poemën didaktike dhe morale. Muzikaliteti i saj i përgjigjet një metrike dhe rimave pak a shumë të epshme, të adaptuara përgjithësisht nga letërsia arabe. Origjinaliteti i poetit nuk është që të thyejë këto rregulla, por të shfrytëzojë në dobi të tyre larmitë dhe imtësitë, të thellojë simbolet, të bashkojë përsosmërinë e formës me një ripërtëritje të ideve. Një poet i mirë mbetet tradicional në risinë e vet dhe i ri në traditën e vet.

Ja gjinitë kryesore poetike:

Gazela, poemë lirike relativisht e shkurtër (rreth 15 vargje ose më pak), e cila lulëzoi që nga shek. i XIII-të deri në shek. e XVIII-të. Në të flitet për dashurinë, për verën, për mistikën, për bukurinë femërore, për të fshehtat e shpirtit dhe të botës. Kryemjeshtri i gazelës konsiderohet Hafezi.

Mathnavi ose Masnavi, poemë me karakter epik, didaktik e mistik, e gjatë disa mijëra vargje. Çdo varg ka një rimë të ndryshme, por gjysmëvargjet e saj (dy gjysmat e vargut) rimojnë. Mathnavi kanë shkruar: Firdusi, Sanai, Nezami, Atari dhe Rumiu.

Kazida ose ghazideh, poemë lirike ose “ode”, me një gjatësi maksimale prej 100 vargjesh. Shkëlqeu në shekujt e parë, dhe filloi të perëndojë qysh në shek. XIII-të. Në oborret mbretërore dhe princërore, kazida-ja ishte më shumë një panegjerik, por ajo mund të ketë, gjithashtu, një përmbajtje satirike, elegjiake ose melankolike.

Ruba’i (shumës: ruabairat), poemë me strofa me katër vargje ose katërvargëshi. Vargu i parë, i dytë dhe i fundit rimojnë, kurse vargu i tretë është i bardhë. Vargu i katërt ka në përgjithësi një pikë në fund. Rubairat janë përdorur nga Rumiu dhe Khajami.

——————

/Orientalizmi Shqiptar/

[1] Marrë nga libri “Kultura në Iran”, botim i Fondacionit Kulturor “Saadi Shirazi”, Tiranë, 2009.

Patrick Ringgenberg, 1970, studiues.

Leave a Comment

Adresa juaj email s’do të bëhet publike. Fushat e domosdoshme janë shënuar me një *

Ky sajt përdor Akismet-in për të pakësuar numrin e mesazheve të padëshiruara. Mësoni se si përpunohen të dhënat e komentit tuaj.