ZOTËSIA PËR TË VLERËSUAR PAZOTËSINË

Më ka qëlluar të pyes veten: si e kuptojnë ata që nuk kanë vesh muzikor, se nuk kanë vesh muzikor?

Me përkufizim, veshi muzikor është aftësia për të perceptuar saktë dallimet mes notave, për ta kënduar një këngë “mirë”, për të riprodhuar rregullsitë ritmike, për të mbajtur mend melodi e kështu me radhë.

(Çfarë nuk ka të bëjë me aftësinë për ta shijuar muzikën.)

Gjithsesi, kush nuk ka vesh muzikor, ose personi që ka pasë “stonuar” keq kur këndonim në kor, orën e muzikës, nuk do të jetë në gjendje ta kuptojë vetë që nuk ka vesh muzikor (sikurse nuk do ta konstatojë dot këtë mangësi te një tjetër).

I mungon, si të thuash, jo vetëm njohja (konjicioni) e notave dhe ritmit, por edhe meta-njohja (meta-konjicioni), ose njohja e inkompetencës së vet muzikore.

Këtë informacion do të detyrohet, pra, ta marrë nga të tjerët – për shembull, nga një shoqe, një prind, një i afërm, mësuesi i muzikës. Sot ka edhe app-e që ta japin verdiktin brenda pak minutash.

Kur kemi qenë të mitur, instruktorët e muzikës në fillim luanin një notë në fizarmonikë ose në piano dhe na kërkonin që ta përsëritnim; pastaj luanin një segment ritmik duke përplasur duart, dhe na kërkonin që ta përsëritnim.

Ti që nuk kishe vesh duhet të pranoje verdiktin e një autoriteti të fushës; ose, në raste të rralla (shumë të rralla), të zhvilloje paranojën se bota ta kishte me të pabesë.

Një tjetër lloj verdikti, edhe më mizor, është ai që ia jep publiku këngëtarit pa vesh; duke e fishkëllyer (e kemi provuar në karaoke). Edhe këtu paranojaku do të besojë se të tjerët nuk arrijnë t’ia vlerësojnë talentin, ose ia kanë me të pabesë.

Nëse veshi muzikor mund të përmirësohet apo jo, kjo nuk është argument i këtyre shënimeve.

Por pamundësia e inkompetentit për të pikasur inkompetencën e vet është studiuar tashmë, dhe është pagëzuar si Efekti Dunning-Kruger. Ky përshkruan ato situata kur njerëz me aftësi të pakta gabimisht kujtojnë se këto aftësi nuk u mungojnë, madje i perceptojnë këto si më të mëdha se ç’janë.

Për shembull, rastet kur dikush është jo vetëm inkompetent në matematikë, por edhe inkompetent për të vlerësuar kompetencën e vet në matematikë.

Siç lexoj në faqen përkatëse të Wikipedias, efekti u përshkrua me hollësi nga psikologët David Dunning dhe Justin Kruger të Universitetit të Cornell-it (sidomos te ky artikull i vitit 1999), të cilët përfshinë atje edhe të kundërtën: inkompetencën e njerëzve shumë të aftë për të vlerësuar kompetencën (më të ulët) të së tjerëve.

Efekti është formuluar kështu: ata që nuk performojnë mirë, nuk janë në gjendje të dallojnë mangësitë në performancën e tyre.

Ashtu të paaftët do të priren drejt një lloj kompleksi superioriteti – meqë do t’i gjykojnë aftësitë e tyre si më të mëdha se ç’i kanë realisht (edhe pse jo doemos më të mëdha se të së tjerëve).

Dunning dhe Kruger i testuan hipotezat e tyre me studentët dhe panë se studentët kompetentë i nënvlerësonin aftësitë e tyre, ndërsa inkompetentët i mbivlerësonin.

Kjo vërehej veçanërisht kur studentët përballeshin me sfida të vështira.

Sërish te ajo faqe e Wikipedias, lexoj se efekti është identifikuar, në mënyra të ndryshme, nga të diturit dhe të urtët, në rrjedhë të shekujve.

Konfuci: “Dija e mirëfilltë është të dish sa të shtrihet injoranca”
Sokrati: “Di një gjë, që nuk di asgjë.”
Shekspiri: “Budallai mendon se është i ditur, por i dituri e di që është budalla.”
Alexander Pope: “Të dish pak është diçka me rrezik.”
Charles Darwin: “Injoranca përfton besim në vete më shpesh se njohja.”
Nietzsche: “Bindjet janë armike më të rrezikshme të së vërtetës se gënjeshtrat.”

Merita e Dunning dhe Kruger nuk është vetëm se e “zbuluan” këtë efekt, por edhe që arritën ta matin në mënyrë eksperimentale.[1]

Dhe më tej akoma, që i dhanë kornizim aspektit “meta” të efektit.

Ka shkruar Dunning: “dijet dhe inteligjenca që nevojiten për të qenë i zoti në një punë shpesh janë po ato cilësi që nevojiten për të kuptuar se nuk je i zoti në atë punë.”

Kthehemi kështu te pyetja që pata bërë në fillim: si e kupton ai që nuk ka veshë në muzikë, që nuk ka veshë në muzikë?

Përgjigjja duket elementare: ia vënë në dukje të tjerët. Por ndonjëherë – mbase shpesh – sedra ndërhyn dhe e pengon këtë lloj vlerësimi. Tek e fundit, që t’i besosh vlerësimit të tjetrit, duhet të jesh gati që t’i besosh autoritetit.

Dhe jo vetëm: duhet të kesh aq reziliencë psikologjike, sa t’ia pranosh vetes dështimin.

Jo të gjithë e kanë këtë virtyt të elasticitetit. Sipas një studimi të mirënjohur të kryer me pedagogët e Universitetit të Nebraskës, më shumë se 90% e tyre e vlerësuan veten si mbi mesataren, sa i përket aftësive të tyre pedagogjike.

Edhe kur nuk je në gjendje ta njohësh autoritetin, ka një kriter tjetër – më mizor – për inkompetencën: dështimi.

Nëse ti arrin rregullisht i fundit në garën e vrapimit 400 m, nuk mund të bësh me faj të tjerët, as pistën, as atletet që ke veshur.

Mirëpo në jetë rezultatet nuk janë kurrë aq të qarta sa në atletikë: dhe shumë prej nesh do të mbrohen ndaj efektit psikologjik të dështimit duke bërë me faj të tjerët, rrethanat, ose “armiqtë”.

Markezi La Rochefoucauld pat shkruar: “Të gjithë ankohen për memorien, askush nuk ankohet për forcën e gjykimit” (Tout le monde se plaint de sa mémoire, et personne ne se plaint de son jugement).

Kjo maksimë më vjen në mend, sa herë që nuk e kam problem të pranoj se jam vrapues shumë i keq i distancave të gjata!

Disa lloj aftësish janë më të rëndësishme për egon, se disa lloj aftësish të tjera. Çfarë do të thotë se jo gjithnjë inkompetentët dështojnë në vlerësimin e kompetencës së tyre.

Sërish La Rochefoucauld: Sedra është më e zonja se njeriu më i zoti në botë (L’amour-propre est plus habile que le plus habile homme du monde).

Por nëse ti e ke pasion, të themi, baletin, do ta kesh gjithnjë më të vështirë të pranosh se nuk i ke dhuntitë e nevojshme për këtë art.

Unë s’e kam çarë ndonjëherë kokën as për vrapimin 400 m, as për të luajtur, për shembull, bixhoz. Por më është dashur një farë kohe për të kuptuar në rininë e hershme se, edhe pse luaja shah mirë, nuk do të arrija dot kurrë të konkurroja me mjeshtrit.

Dhe meqë jemi te shahu, ka qenë Burn, një mjeshtër anglez i shahut i shekullit XIX, që pat thënë se “nuk më ka qëlluar kurrë të fitoj një lojë me një kundërshtar të shëndetshëm.” Kjo, duke iu referuar zakonit të mirënjohur të shahistëve, edhe atyre më të mëdhenj, për t’ia atribuar humbjen një gripi, ose drekës së patretur mirë, ose dhimbjes së veshkave, ose majasëllit.

Një nga interpretimet fare anësore të efektit Dunning-Kruger mund edhe të reduktohet kështu: a është statistikisht relevant korrelacioni mes inkompetencës dhe paranojës?

Këtë mundësi nuk e hedh dot poshtë me argumentin se disa paranojakë janë tejet inteligjentë; meqë ekziston edhe kundër-argumenti që, po ajo inkompetencë që nuk të lejon të dallosh inkompetencën tënde, nuk të lejon as të njohësh autoritetin dhe mirëbesimin e kujt po të vlerëson.

Shumë nga ata që nuk kanë vesh muzikor, bëjnë paqe me veten dhe heqin eventualisht dorë nga ambicia këmbëngulëse për t’u bërë Mark Knopfler-i ose Lisa Gerrard e dytë; për të ndjekur shtigje të tjera në jetë.

Por ata pak që rezistojnë dhe ia dalin mbanë, mund të përfundojnë në mallkim për të tjerët. Tha.

 

© 2019, Peizazhe të fjalës™. Të gjitha të drejtat e rezervuara.


[1] Një analizë më e thelluar e këtij efekti, së bashku me vlerësimet kritike të rezultateve dhe të keq-interpretimeve që i janë dhënë gjendet këtu.

 

Leave a Comment

Adresa juaj email s’do të bëhet publike. Fushat e domosdoshme janë shënuar me një *

Ky sajt përdor Akismet-in për të pakësuar numrin e mesazheve të padëshiruara. Mësoni se si përpunohen të dhënat e komentit tuaj.